Dźwierzuty: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Warmii i Mazur
[wersja zweryfikowana][wersja zweryfikowana]
Linia 31: Linia 31:
 
  |www                  =
 
  |www                  =
 
}}<br/>
 
}}<br/>
''' Dźwierzuty''' (dawniej ''Swersutten'', niem. ''Mensguth'') – wieś gminna w Polsce położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], siedziba sołectwa i [[Dźwierzuty (gmina wiejska)|gminy Dźwierzuty]]. W latach 1975-1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś w 2010 roku liczyła 1 736 mieszkańców. Aktualnie funkcję sołtysa sprawuje [[Czesław Wierzuk]]<ref>[http://www.bip.gminadzwierzuty.pl./ Strona Urzędu Gminy Dźwierzuty] [07.07.2014]</ref>.
+
''' Dźwierzuty''' (dawniej ''Swersutten'', niem. ''Mensguth'') – wieś gminna w Polsce położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], siedziba sołectwa i [[Dźwierzuty (gmina wiejska)|gminy Dźwierzuty]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. Wieś w 2010 roku liczyła 1 736 mieszkańców. Aktualnie funkcję sołtysa sprawuje [[Czesław Wierzuk]]<ref>[http://www.bip.gminadzwierzuty.pl./ Strona Urzędu Gminy Dźwierzuty] [07.07.2014]</ref>.
<br/>
+
<br/><br/>
  
==Charakterystyka fizjograficzna ==
+
==Położenie ==
 
Wieś położona jest 18 km na północ od [[Szczytno|Szczytna]], przy drodze krajowej nr 57 w kierunku [[Biskupiec|Biskupca]].
 
Wieś położona jest 18 km na północ od [[Szczytno|Szczytna]], przy drodze krajowej nr 57 w kierunku [[Biskupiec|Biskupca]].
 
[[File: Dźwierzuty w roku 1911.jpg|thumb|right|290px|Dźwierzuty w roku 1911 [http://www.ciekawemazury.pl/ Ciekawe Mazury] [07.07.2014]]]
 
[[File: Dźwierzuty w roku 1911.jpg|thumb|right|290px|Dźwierzuty w roku 1911 [http://www.ciekawemazury.pl/ Ciekawe Mazury] [07.07.2014]]]
<br/>
 
  
 
== Dzieje miejscowości ==
 
== Dzieje miejscowości ==
Nazwa wsi pochodzi od niewielkiego jeziorka [[Dźwierzutno]], zwanego początkowo ''Sweroth''. Owo jeziorko łączy [[Jezioro Sasek Wielki|Jeziorem Sasek Wielki]] ze strumykiem [[Dźwierzutka]], który przepływa przez wieś.
+
Nazwa wsi pochodzi od niewielkiego jeziorka [[Jezioro Dźwierzutno| Dźwierzutno]], zwanego początkowo ''Sweroth''. Owo jeziorko łączy się z [[Jezioro Sasek Wielki|Jeziorem Sasek Wielki]] i ze strumykiem [[Strumień Dźwierzutka |Dźwierzutka]], który przepływa przez wieś.
W pobliżu Dźwierzut odnaleziono ślady wczesnego osadnictwa z okresu [[kultura ceramiki sznurowej|kultury ceramiki sznurowej]] (toporki bojowe wykonane z drobnoziarnistej skały, z wywierconym otworem).
+
W pobliżu Dźwierzut odnaleziono ślady wczesnego osadnictwa z okresu [[Kultura ceramiki sznurowej|kultury ceramiki sznurowej]] (toporki bojowe z wywierconym otworem wykonane z drobnoziarnistej skały).
Początki wsi wiążą się z nadaniem przywileju na 250 łanów Mentzlowi von Wildenau (Mieczysławowi Wildenaw) w 1374 roku. Dźwierzuty zostały założone właśnie na obszarze owych dóbr wildenawskich. Początkowo istniał tu niewielki zamek, w którym rezydował Wildenaw, a potem jego syn Filip. Dodajmy, że ten drugi w 1388 roku powiększył włości o dalsze 350 łanów. Wieś powstała prawdopodobnie w 1383 roku. Wkrótce potem, w 1399 roku, wybudowano kościół, który objął 4 łany gruntów we wsi. Dźwierzuty już w pierwszej połowie XV wieku zmieniły właściciela (jednym z nich był Mikołaj z [[Targowo|Targowa]]), ale miejscowość w tym okresie – i później – rozwijała się dość dobrze. Osiedliło się tu sporo bartników, mieszkańcy wykorzystywali korzystne położenie przy trakcie handlowym (przywilej odbywania targów), w 1438 roku powstała karczma, a cała wieś liczyła 48 łanów. W drugiej połowie XV wieku zbudowany został młyn wodny.
+
Początki wsi wiążą się z nadaniem przywileju na 250 łanów [[Mentzel von Widenau|Mentzlowi von Wildenau]] (Mieczysławowi Wildenaw) w 1374 roku. Dźwierzuty zostały założone właśnie na obszarze owych dóbr wildenawskich. Początkowo istniał tu niewielki zamek, w którym rezydował Wildenaw, a potem jego syn [[Filip Wildenau|Filip]], który w 1388 roku powiększył włości o dalsze 350 łanów. Wieś powstała prawdopodobnie w 1383 roku. Wkrótce potem, w 1399 roku, wybudowano kościół. Dźwierzuty już w pierwszej połowie XV wieku zmieniły właściciela (jednym z nich był Mikołaj z [[Targowo|Targowa]]), ale miejscowość w tym okresie rozwijała się dość dobrze. Osiedliło się tu wielu bartników, mieszkańcy wykorzystywali położenie przy trakcie handlowym (przywilej odbywania targów). W 1438 roku powstała karczma, a cała wieś liczyła 48 łanów. W drugiej połowie XV wieku zbudowany został młyn wodny.
 +
 
 +
W XVI wieku Dźwierzuty były już jedną z najludniejszych wsi na terenie powiatu szczycieńskiego. Jej obszar powiększył się do 88 łanów. Około 1684 roku powstał tu folwark, który na początku XIX wieku uległ parcelacji. Najazd Tatarów w 1657 roku spustoszył większość miejscowości, a w samych Dźwierzutach zostało tylko czterech gospodarzy. Również epidemia dżumy w 1709 roku zebrała tu obfite żniwo. W latach 1770–1818 Dźwierzuty były siedzibą urzędu dominialnego (skarbowego). W pierwszej fazie [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]] zarówno Dźwierzuty, jak i okolice zostały zajęte przez wojska rosyjskie, a dowódca korpusu generał Nowosilcow kwaterował w pastorówce (plebanii) ewangelickiej. W 1770 roku ranga wsi znacznie się podniosła w wyniku utworzenia w niej urzędu dominialnego (skarbowego), który jednak zlikwidowano przed 1818 rokiem. Przed I wojną światową Dźwierzuty posiadały dwa młyny wodne i gorzelnię.
 +
Po [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojnie światowej]], wiosną 1945 roku został ponownie uruchomiony [[Młyn w Dźwierzutach |młyn w Dźwierzutach]], który w tym czasie dostarczał mąkę do Szczytna. W 1960 roku funkcjonował tu ośrodek zdrowia i gabinet dentystyczny.  
  
W XVI wieku Dźwierzuty były już jedną z najludniejszych wsi na terenie powiatu szczycieńskiego. Jej obszar powiększył się do 88 łanów. Około 1684 roku powstał tu folwark, który na początku XIX wieku uległ parcelacji. [[Najazd Tatarów]] w 1657 roku spustoszył większość miejscowości, a w samych Dźwierzutach zostało tylko 4 gospodarzy. Również epidemia dżumy w 1709 roku zebrała tu obfite żniwo. W latach 1770 - 1818 Dźwierzuty były siedzibą urzędu dominialnego (skarbowego). W pierwszej fazie [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]] Dźwierzuty jak i okolice zostały zajęte przejściowo przez wojska rosyjskie, a dowódca korpusu generał Nowosilcow kwateruje w pastorówce (plebanii) ewangelickiej. W 1770 roku ranga wsi znacznie się podniosła w wyniku utworzenia tu urzędu dominialnego (skarbowego), który jednak zlikwidowano przed 1818 rokiem. Przed I wojną światową Dźwierzuty posiadały dwa młyny wodne i gorzelnię.
 
Po [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojnie światowej]] już wiosną 1945 roku został ponownie uruchomiony [[Młyn w Dźwierzutach |młyn w Dźwierzutach]], który w tym czasie dostarczał mąkę do Szczytna. W 1960 roku funkcjonował tu ośrodek zdrowia i gabinet dentystyczny.
 
 
Szkoła w Dźwierzutach działała już w pierwszej połowie XIX wieku. W drugiej połowie tegoż stulecia wybudowano dla niej nową siedzibę.
 
Szkoła w Dźwierzutach działała już w pierwszej połowie XIX wieku. W drugiej połowie tegoż stulecia wybudowano dla niej nową siedzibę.
W latach 1927-1928 powstał nowoczesny kompleks budynków szkolnych: szkoła i budynek mieszkalny dla nauczycieli.
+
W latach 1927–1928 powstał nowoczesny kompleks budynków szkolnych: szkoła i budynek mieszkalny dla nauczycieli.
Pod koniec XVII wieku w miejsce poprzedniego (spalił się w 1693 roku) zbudowano nowy [[lkwim:Kościół ewangelicko-augsburski w Dźwierzutach|kościół ewangelicki]]. W 1818 roku parafia w Dźwierzutach obejmowała 7 wsi i 6 osiedli (prywatnych i państwowych). W samych Dźwierzutach mieszkały wówczas 494 osoby.
+
W latach 1880-1884 powstał [[lkwim:Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Dźwierzutach| kościół katolicki pw. św. Trójcy]]. W roku 1939 miejscowość była zamieszkana przez 1 394 osoby.
+
  
21 stycznia 1945 roku wojska radzieckie zajmują Dźwierzuty, następuje częściowy powrót mieszkańców po nieudanej ewakuacji w kierunku zatoki gdańskiej, a także coraz silniejszy napływ ludności polskiej z Mazowsza oraz repatriantów z [[Kresy Wschodnie|Kresów Wschodnich]]. Powstają struktury polskiej administracji państwowej, spółdzielczości, zakłady pracy. Od stycznia 1973 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego kraju Dźwierzuty stają się siedzibą gminy.  
+
Pod koniec XVII wieku w miejsce poprzedniego (spalił się w 1693 roku) zbudowano nowy [[lkwim:Kościół ewangelicko–augsburski w Dźwierzutach|kościół ewangelicki]]. W 1818 roku parafia w Dźwierzutach obejmowała 7 wsi i 6 osiedli (prywatnych i państwowych). W samych Dźwierzutach mieszkały wówczas 494 osoby.
Aktualnie funkcję [[Sołtys|sołtysa]] sprawuje [[Czesław Wierzuk]]. W miejscowości działa jednostka [[Ochotnicza Straż Pożarna| Ochotniczej Straży Pożarnej]]<ref> Strona OSP w  Dźwierzutach: http://osp.dzwierzuty.com/ [data dostępu: 25.09.2013]</ref> oraz [[Gminny Ośrodek Zdrowia]].
+
W latach 1880-1884 powstał [[lkwim:Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Dźwierzutach| kościół katolicki]]. W roku 1939 miejscowość była zamieszkana przez 1 394 osoby.
 +
<br/>
  
 +
==Bezpieczeństwo==
 +
W miejscowości działa jednostka [[Ochotnicza Straż Pożarna| Ochotniczej Straży Pożarnej]]<ref>[http://osp.dzwierzuty.com/ Strona OSP w Dźwierzutach] [25.09.2013]</ref>.
 +
<br/>
  
 
==Gospodarka==
 
==Gospodarka==
Miejscowość i jej okolice mają charakter turystyczny. Wśród bazy noclegowej dominują ośrodki wypoczynkowe, pola namiotowe zlokalizowane nad jeziorami. Dużą popularnością cieszą się kwatery agroturystyczne i pensjonaty, domki letniskowe. Usługi turystyczne stanowią najprężniej rozwijającą się gałąź gospodarki, przy jednoczesnym małym przyroście w sektorze usług i handlu.  
+
Miejscowość ma charakter turystyczny. Wśród bazy noclegowej dominują ośrodki wypoczynkowe, pola namiotowe zlokalizowane nad jeziorami. Dużą popularnością cieszą się kwatery [[Agroturystyka| agroturystyczne]] i pensjonaty, domki letniskowe. Usługi turystyczne stanowią najprężniej rozwijającą się gałąź gospodarki, przy jednoczesnym małym przyroście w sektorze usług i handlu.  
W najbliższej przyszłości przewiduje się wzrost rekreacji indywidualnej jak i zorganizowanej przez utworzenie nowych ośrodków wypoczynkowych i pensjonatów (zob. [[Obszary peryferyzacji społeczno-gospodarczej]]).
+
W najbliższej przyszłości przewiduje się wzrost rekreacji zarówno indywidualnej, jak i zorganizowanej przez utworzenie nowych ośrodków wypoczynkowych i pensjonatów (zob. [[Obszary peryferyzacji społeczno-gospodarczej]]).
W Dźwierzutach działa m.in. firma [[Kłosek Nasiona i Pasze A. Szyrajew]], [[Negresko sp. z o.o. Hurtownia Lodów, Mrożonek i Artykułów Spożywczych]], [[Mikroster sp. z o.o. ZP]], [[Agrokompleks PPHU Orżyny D. Lepczak]]], [[Ekomelbud S.A.]], [[Sumj-Trans sp.j. Jerzy W. Suchecki i Dominik Suchecki]], [[Samopomoc Chłopska]], [[Agroturystyka "Nostalgia przy kurhanie"]], [[Medical Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Przychodnia Lekarska Mariola Kurpiel-Jędrzejek]]<ref> Źródło: http://www.firmy.net/dzwierzuty.html [data dostępu: 25.09.2013]</ref>.
+
 
<br/>
+
W Dźwierzutach działają m.in. :
 +
*firma [[Kłosek Nasiona i Pasze A. Szyrajew]]  
 +
*[[Negresko sp. z o.o. Hurtownia Lodów, Mrożonek i Artykułów Spożywczych]]  
 +
*[[Mikroster sp. z o.o. ZP]]  
 +
*[[Agrokompleks PPHU Orżyny D. Lepczak]]]
 +
*[[Ekomelbud S.A.]]  
 +
*[[Sumj–Trans sp.j. Jerzy W. Suchecki i Dominik Suchecki]]  
 +
*[[Samopomoc Chłopska]]  
 +
*[[Agroturystyka "Nostalgia przy kurhanie"]]  
 +
*[[Medical Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Przychodnia Lekarska Mariola Kurpiel-Jedrzejek]]<ref> [http://www.firmy.net/dzwierzuty.html/ Wykaz firm w Dźwierzutach] [25.09.2013]</ref>.
  
 
==Kultura==
 
==Kultura==
W miejscowości istnieje [[lkwim:Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Dźwierzutach|Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji ]]<ref> Oficjalna strona GOK-u w Dźwierzutach: http://www.gokdzwierzuty.pl/ [data dostępu: 25.09.2013]</ref>, założony w 1976 roku. Przy ośrodku działają zespoły muzyczne [["Ikona"]], [["WNZ"]], [["Yanko Kapela"]], [[Zespół wokalny "Rajka" |zespół wokalny "Rajka"]], [[lkwim: Zespół Śpiewaczy Wrzosy|zespół śpiewaczy "Wrzosy"]]. W Dźwierzutach funkcjonuje [[lkwim: Gminna Biblioteka Publiczna w Dźwierzutach|Gminna Biblioteka Publiczna]], której początki sięgają 1949 roku <ref> Strona GBP w Dźwierzutach: http://www.wbp.olsztyn.pl/~gbpdzwierzuty/tresc.php?co=historia [data dostępu: 25.09.2013]</ref>.
+
W miejscowości istnieje [[lkwim:Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Dźwierzutach|Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji ]]<ref>[http://www.gokdzwierzuty.pl/ Strona GOK-u w Dźwierzutach] [25.09.2013]</ref>, założony w 1976 roku. Przy ośrodku działają zespoły muzyczne: "Ikona", "WNZ", "Yanko Kapela", [[Zespół wokalny "Rajka" |zespół wokalny "Rajka"]], [[lkwim: Zespół Śpiewaczy Wrzosy|zespół śpiewaczy "Wrzosy"]]. W Dźwierzutach funkcjonuje [[lkwim: Gminna Biblioteka Publiczna w Dźwierzutach|Gminna Biblioteka Publiczna]], której początki sięgają 1949 roku <ref>[http://www.wbp.olsztyn.pl/ Strona Biblioteki w Dźwierzutach] [25.09.2013]</ref>.
 
<br/>
 
<br/>
  
 
== Ludzie związani z miejscowością ==
 
== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Jan Samuel Gregorovius]] (1717-1778) – autor kazań, rektor szkoły ewangelickiej w Dzierzgoniu, proboszcz w Dźwierzutach w latach 1763-1778.
+
*[[Jan Samuel Gregorovius]] (1717–1778) – autor kazań, rektor szkoły ewangelickiej w Dzierzgoniu, proboszcz w Dźwierzutach w latach 1763–1778
*[[Jan Salomon Getzun]] – krewny [[Gustaw Gizewiusz|Gustawa Gizewiusza]], proboszcz w Dźwierzutach w latach 1814-1859.
+
*[[Jan Salomon Getzun]] – krewny [[Gustaw Gizewiusz|Gustawa Gizewiusza]], proboszcz w Dźwierzutach w latach 1814–1859
*[[Czesław Wierzuk]] (ur. 1954) społecznik, samorządowiec, wójt gminy Dźwierzuty (1990-2014).
+
*[[Czesław Wierzuk]] (ur. 1954) społecznik, samorządowiec, wójt gminy Dźwierzuty (1990–2014)
<br/>
+
  
 
==Sport==
 
==Sport==
Linia 76: Linia 86:
  
 
==Szkolnictwo==
 
==Szkolnictwo==
W Dźwierzutach funkcjonuje [[Zespół Szkolno-Przedszkolny im. Bogumiła Linki]]<ref> Oficjalna Strona Szkoły:http://www.zspdzwierzuty.pl/index.php [data dostępu: 25.09.2013]</ref> oraz [[Publiczne Gimnazjum im. Krzysztofa Klenczona]]<ref> Oficjalna Strona Gimnazjum: http://www.pgdzwierzuty.pl/ [data dostępu: 25.09.2013]</ref>.
+
W Dźwierzutach funkcjonuje [[Zespół Szkolno–Przedszkolny im. Bogumiła Linki|zespół szkolno–przedszkolny]]<ref>[http://www.zspdzwierzuty.pl/ Strona Szkoły w Dźwierzutach] [25.09.2013]</ref> oraz [[Gimnazjum im. Krzysztofa Klenczona w Dźwierzutach|gimnazjum]]<ref> [http://www.pgdzwierzuty.pl/ Strona Gimnazjum w Dźwierzutach] [25.09.2013]</ref>.
 
<br/>
 
<br/>
  
 
==Turystyka==
 
==Turystyka==
*[[Szlak kajakowy|Szlak kajakowy]] [[Babięta]] – Dźwierzuty łączący się na wschodzie ze szlakiem jeziorno–rzecznym [[Sorkwity]] – [[Jezioro Bełdany]]
+
*[[Szlak kajakowy w Dźwierzutach|szlak kajakowy]] [[Babięta]] – Dźwierzuty łączący się na wschodzie ze szlakiem jeziorno–rzecznym [[Sorkwity]] – [[Jezioro Bełdany]]
*Na terenie gminy Dźwierzuty został utworzony w 1955 roku [[Rezerwat przyrody "Kulka" |rezerwat przyrody "Kulka"]] o powierzchni 12,15 ha. Rezerwat obejmuje wschodni brzeg [[Jezioro Łęsk|Jeziora Łęsk]], o stromych zboczach dochodzących do 40 m wysokości, porośniętych fragmentem lasu mieszanego w wieku ponad 100 lat.
+
*[[Rezerwat przyrody "Kulka" |rezerwat przyrody "Kulka"]] o powierzchni 12,15 ha  
<br/>
+
  
 
== Zabytki ==
 
== Zabytki ==
*[[lkwim:Kościół ewangelicko-augsburski w Dźwierzutach|Kościół ewangelicki]] z końca XVII wieku, wybudowany z wykorzystaniem murów poprzedniej świątyni; czworoboczna wieża, skromne elewacje; wnętrze oryginalne, m.in. ołtarz z XVI wieku. W zakrystii znajduje się tablica upamiętniająca mieszkańców poległych podczas [[Wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]] oraz stara skrzynia być może ta sama, w której przechowywano egzemplarz Biblii z 1708 roku (oglądał ją przed I wojną światową [[Mieczysław Orłowicz]]). Kolejna tablica upamiętnia 4 mieszkańców parafii poległych w czasie [[Wojna 1870-1871|wojny 1870-1871 roku]]
+
*[[lkwim:Kościół ewangelicko-augsburski w Dźwierzutach|kościół ewangelicki]] z końca XVII wieku, wybudowany z wykorzystaniem murów poprzedniej świątyni; czworoboczna wieża, skromne elewacje; wnętrze oryginalne, m.in. ołtarz z XVI wieku;
*[[Cmentarz ewangelicki w Dźwierzutach |Ewangelicki cmentarz]] parafialny obok kościoła – jedna z najlepiej zachowanych nekropolii ewangelickich na Mazurach
+
*w zakrystii kościoła tablica upamiętniająca mieszkańców poległych podczas [[Wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]] oraz stara skrzynia (być może ta sama, w której przechowywano egzemplarz Biblii z 1708 roku oglądanej przed [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach| I wojną światową]] przez [[Mieczysław Orłowicz|Mieczysława Orłowicza]])  
*[[lkwim:Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Dźwierzutach|Kościół katolicki pw. św. Trójcy]] z lat 1880-1884, z czerwonej cegły, strzelista wieża, wyposażenie neogotyckie; w pobliżu kościoła cmentarz katolicki
+
*tablica upamiętniająca czterech mieszkańców parafii poległych w czasie [[Wojna 1870-1871|wojny 1870–1871 roku]]
*Budynek szkoły z drugiej połowy XIX wieku, przy kościele ewangelickim, z czerwonej cegły, kamienne fundamenty; obecnie przedszkole
+
*[[Cmentarz ewangelicki w Dźwierzutach|cmentarz parafialny]] obok kościoła – jedna z najlepiej zachowanych nekropolii ewangelickich na Mazurach
*Zespół budynków szkolnych: szkoła i dom dla nauczycieli, z 1927-1928 roku, z czerwonej cegły, skromnie dekorowane
+
*[[lkwim:Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Dźwierzutach|kościół katolicki]] z lat 1880-1884, z czerwonej cegły, strzelista wieża, wyposażenie neogotyckie; w pobliżu kościoła cmentarz katolicki
*Pomnik zlokalizowany w centrum wsi, pierwotnie poświęcony poległym w czasie I wojny światowej. W roku 1970 na pomniku umieszczono płytę w następującą inskrypcję: ''1945-1970 - W DWUDZIESTĄ PIĄTĄ ROCZNICĘ  POWROTU DO POLSKI - MIESZKAŃCY DŹWIERZUT''.
+
*budynek szkoły z drugiej połowy XIX wieku, przy kościele ewangelickim, z czerwonej cegły, kamienne fundamenty; obecnie przedszkole
*Kwatera wojenna, zlokalizowana na cmentarzu ewangelickim. Miejsce spoczynku 3 żołnierzy niemieckich, poległych w sierpniu 1914 roku.
+
*zespół budynków szkolnych: szkoła i dom dla nauczycieli, z czerwonej cegły, skromnie dekorowane
<br/>
+
*pomnik zlokalizowany w centrum wsi, pierwotnie poświęcony poległym w czasie I wojny światowej; w roku 1970 na pomniku umieszczono płytę z następującą inskrypcją: ''1945–1970 – W DWUDZIESTĄ PIĄTĄ ROCZNICĘ  POWROTU DO POLSKI MIESZKAŃCY DŹWIERZUT''  
 +
*kwatera wojenna, zlokalizowana na cmentarzu ewangelickim, miejsce spoczynku 3 żołnierzy niemieckich poległych w sierpniu 1914 roku
  
 
== Bibliografia ==
 
== Bibliografia ==
Linia 107: Linia 117:
 
#[http://www.rowery.olsztyn.pl/ Olsztyńska Strona Rowerowa] [23.08.2013]
 
#[http://www.rowery.olsztyn.pl/ Olsztyńska Strona Rowerowa] [23.08.2013]
 
#[http://www.gminadzwierzuty.pl/ Strona Gminy Dźwierzuty] [23.08.2013]
 
#[http://www.gminadzwierzuty.pl/ Strona Gminy Dźwierzuty] [23.08.2013]
#Portal Ziemia Szczycieńska: [http://www.ziemiaszczycienska.pl/Portal Ziemia Szczycieńska]index.php [23.08.2013]
+
#[http://www.ziemiaszczycienska.pl/Portal Ziemia Szczycieńska] [23.08.2013]
#Wojewódzka Ewidencja Zabytków:http://www.wuoz.olsztyn.pl/ [23.08.2013]
+
#[http://www.wuoz.olsztyn.pl/ Wojewódzka Ewidencja Zabytków] [23.08.2013]
 
#[http://www.ciekawemazury.pl/ Ciekawe Mazury] [07.07.2014]
 
#[http://www.ciekawemazury.pl/ Ciekawe Mazury] [07.07.2014]
 
#[http://www.bip.gminadzwierzuty.pl./ Strona Urzędu Gminy Dźwierzuty] [07.07.2014]
 
#[http://www.bip.gminadzwierzuty.pl./ Strona Urzędu Gminy Dźwierzuty] [07.07.2014]
  
 
{{Przypisy}}
 
{{Przypisy}}
 
 
<references/>
 
<references/>
 
<br/>
 
<br/>

Wersja z 15:36, 7 lip 2014


Dźwierzuty

Herb
Herb Dźwierzut
Dźwierzuty na pocztówce z roku 1916 Ciekawe Mazury [07.07.2014]
Dźwierzuty na pocztówce z roku 1916 Ciekawe Mazury [07.07.2014]
Rodzaj miejscowości wieś gminna
Państwo  Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat szczycieński
Gmina Dźwierzuty
Liczba ludności (2010) 1 736
Strefa numeracyjna (+48) 89
Kod pocztowy 12-120
Tablice rejestracyjne NSZ
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Dźwierzuty
Dźwierzuty
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dźwierzuty
Dźwierzuty
Ziemia

Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|type:city }


Dźwierzuty (dawniej Swersutten, niem. Mensguth) – wieś gminna w Polsce położona w województwie warmińsko–mazurskim, w powiecie szczycieńskim, siedziba sołectwa i gminy Dźwierzuty. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Wieś w 2010 roku liczyła 1 736 mieszkańców. Aktualnie funkcję sołtysa sprawuje Czesław Wierzuk[1].

Położenie

Wieś położona jest 18 km na północ od Szczytna, przy drodze krajowej nr 57 w kierunku Biskupca.

Plik:Dźwierzuty w roku 1911.jpg
Dźwierzuty w roku 1911 Ciekawe Mazury [07.07.2014]

Dzieje miejscowości

Nazwa wsi pochodzi od niewielkiego jeziorka Dźwierzutno, zwanego początkowo Sweroth. Owo jeziorko łączy się z Jeziorem Sasek Wielki i ze strumykiem Dźwierzutka, który przepływa przez wieś. W pobliżu Dźwierzut odnaleziono ślady wczesnego osadnictwa z okresu kultury ceramiki sznurowej (toporki bojowe z wywierconym otworem wykonane z drobnoziarnistej skały). Początki wsi wiążą się z nadaniem przywileju na 250 łanów Mentzlowi von Wildenau (Mieczysławowi Wildenaw) w 1374 roku. Dźwierzuty zostały założone właśnie na obszarze owych dóbr wildenawskich. Początkowo istniał tu niewielki zamek, w którym rezydował Wildenaw, a potem jego syn Filip, który w 1388 roku powiększył włości o dalsze 350 łanów. Wieś powstała prawdopodobnie w 1383 roku. Wkrótce potem, w 1399 roku, wybudowano kościół. Dźwierzuty już w pierwszej połowie XV wieku zmieniły właściciela (jednym z nich był Mikołaj z Targowa), ale miejscowość w tym okresie rozwijała się dość dobrze. Osiedliło się tu wielu bartników, mieszkańcy wykorzystywali położenie przy trakcie handlowym (przywilej odbywania targów). W 1438 roku powstała karczma, a cała wieś liczyła 48 łanów. W drugiej połowie XV wieku zbudowany został młyn wodny.

W XVI wieku Dźwierzuty były już jedną z najludniejszych wsi na terenie powiatu szczycieńskiego. Jej obszar powiększył się do 88 łanów. Około 1684 roku powstał tu folwark, który na początku XIX wieku uległ parcelacji. Najazd Tatarów w 1657 roku spustoszył większość miejscowości, a w samych Dźwierzutach zostało tylko czterech gospodarzy. Również epidemia dżumy w 1709 roku zebrała tu obfite żniwo. W latach 1770–1818 Dźwierzuty były siedzibą urzędu dominialnego (skarbowego). W pierwszej fazie I wojny światowej zarówno Dźwierzuty, jak i okolice zostały zajęte przez wojska rosyjskie, a dowódca korpusu generał Nowosilcow kwaterował w pastorówce (plebanii) ewangelickiej. W 1770 roku ranga wsi znacznie się podniosła w wyniku utworzenia w niej urzędu dominialnego (skarbowego), który jednak zlikwidowano przed 1818 rokiem. Przed I wojną światową Dźwierzuty posiadały dwa młyny wodne i gorzelnię. Po II wojnie światowej, wiosną 1945 roku został ponownie uruchomiony młyn w Dźwierzutach, który w tym czasie dostarczał mąkę do Szczytna. W 1960 roku funkcjonował tu ośrodek zdrowia i gabinet dentystyczny.

Szkoła w Dźwierzutach działała już w pierwszej połowie XIX wieku. W drugiej połowie tegoż stulecia wybudowano dla niej nową siedzibę. W latach 1927–1928 powstał nowoczesny kompleks budynków szkolnych: szkoła i budynek mieszkalny dla nauczycieli.

Pod koniec XVII wieku w miejsce poprzedniego (spalił się w 1693 roku) zbudowano nowy kościół ewangelicki. W 1818 roku parafia w Dźwierzutach obejmowała 7 wsi i 6 osiedli (prywatnych i państwowych). W samych Dźwierzutach mieszkały wówczas 494 osoby. W latach 1880-1884 powstał kościół katolicki. W roku 1939 miejscowość była zamieszkana przez 1 394 osoby.

Bezpieczeństwo

W miejscowości działa jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej[2].

Gospodarka

Miejscowość ma charakter turystyczny. Wśród bazy noclegowej dominują ośrodki wypoczynkowe, pola namiotowe zlokalizowane nad jeziorami. Dużą popularnością cieszą się kwatery agroturystyczne i pensjonaty, domki letniskowe. Usługi turystyczne stanowią najprężniej rozwijającą się gałąź gospodarki, przy jednoczesnym małym przyroście w sektorze usług i handlu. W najbliższej przyszłości przewiduje się wzrost rekreacji zarówno indywidualnej, jak i zorganizowanej przez utworzenie nowych ośrodków wypoczynkowych i pensjonatów (zob. Obszary peryferyzacji społeczno-gospodarczej).

W Dźwierzutach działają m.in. :

Kultura

W miejscowości istnieje Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji [4], założony w 1976 roku. Przy ośrodku działają zespoły muzyczne: "Ikona", "WNZ", "Yanko Kapela", zespół wokalny "Rajka", zespół śpiewaczy "Wrzosy". W Dźwierzutach funkcjonuje Gminna Biblioteka Publiczna, której początki sięgają 1949 roku [5].

Ludzie związani z miejscowością

Sport

W Dźwierzutach działa klub piłkarski GKS Dźwierzuty.

Szkolnictwo

W Dźwierzutach funkcjonuje zespół szkolno–przedszkolny[6] oraz gimnazjum[7].

Turystyka

Zabytki

  • kościół ewangelicki z końca XVII wieku, wybudowany z wykorzystaniem murów poprzedniej świątyni; czworoboczna wieża, skromne elewacje; wnętrze oryginalne, m.in. ołtarz z XVI wieku;
  • w zakrystii kościoła tablica upamiętniająca mieszkańców poległych podczas wojen napoleońskich oraz stara skrzynia (być może ta sama, w której przechowywano egzemplarz Biblii z 1708 roku oglądanej przed I wojną światową przez Mieczysława Orłowicza)
  • tablica upamiętniająca czterech mieszkańców parafii poległych w czasie wojny 1870–1871 roku
  • cmentarz parafialny obok kościoła – jedna z najlepiej zachowanych nekropolii ewangelickich na Mazurach
  • kościół katolicki z lat 1880-1884, z czerwonej cegły, strzelista wieża, wyposażenie neogotyckie; w pobliżu kościoła cmentarz katolicki
  • budynek szkoły z drugiej połowy XIX wieku, przy kościele ewangelickim, z czerwonej cegły, kamienne fundamenty; obecnie przedszkole
  • zespół budynków szkolnych: szkoła i dom dla nauczycieli, z czerwonej cegły, skromnie dekorowane
  • pomnik zlokalizowany w centrum wsi, pierwotnie poświęcony poległym w czasie I wojny światowej; w roku 1970 na pomniku umieszczono płytę z następującą inskrypcją: 1945–1970 – W DWUDZIESTĄ PIĄTĄ ROCZNICĘ POWROTU DO POLSKI – MIESZKAŃCY DŹWIERZUT
  • kwatera wojenna, zlokalizowana na cmentarzu ewangelickim, miejsce spoczynku 3 żołnierzy niemieckich poległych w sierpniu 1914 roku

Bibliografia

  1. Achremczyk Stanisław, Historia Warmii i Mazur, t. I-II, Olsztyn 2011.
  2. Darmochwał Tomasz, Rumiński Marek Jacek, Warmia. Mazury, Białystok 1998.
  3. Dąbkowski Stanisław, Polakowski Benon, Wołos Lucjan, Obszary chronione i pomniki przyrody województwa warmińsko-mazurskiego, Olsztyn 1999.
  4. Grabowski Sławomir, Z dziejów gminy Dźwierzuty, Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, ss. 3-6.
  5. Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej, Olsztyn 1998.
  6. Mazury. Słownik stronniczy, ilustrowany, red. Waldemar Mierzwa, Dąbrówno 2008.
  7. Orłowicz Mieczysław, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991.
  8. Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu, red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962.
  9. Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany, red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.
  10. Bank Danych Lokalnych GUS [23.08.2013]
  11. Olsztyńska Strona Rowerowa [23.08.2013]
  12. Strona Gminy Dźwierzuty [23.08.2013]
  13. Ziemia Szczycieńska [23.08.2013]
  14. Wojewódzka Ewidencja Zabytków [23.08.2013]
  15. Ciekawe Mazury [07.07.2014]
  16. Strona Urzędu Gminy Dźwierzuty [07.07.2014]

Przypisy