Dźwierzuty: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Warmii i Mazur
[wersja zweryfikowana][wersja zweryfikowana]
Linia 9: Linia 9:
 
  |zdjęcie              = Dźwierzuty na pocztówce z roku 1916.jpg  
 
  |zdjęcie              = Dźwierzuty na pocztówce z roku 1916.jpg  
 
  |opis zdjęcia          = Dźwierzuty na pocztówce z roku 1916     
 
  |opis zdjęcia          = Dźwierzuty na pocztówce z roku 1916     
  |rodzaj miejscowości  = [[Kategoria: wieś gminna]] wieś gminna
+
  |rodzaj miejscowości  = wieś gminna
 
  |województwo          = warmińsko-mazurskie
 
  |województwo          = warmińsko-mazurskie
  |powiat                = [[Kategoria: powiat szczycieński]] szczycieński
+
  |powiat                = szczycieński
  |gmina                = [[Kategoria: gmina Dźwierzuty]] Dźwierzuty
+
  |gmina                = Dźwierzuty
 
  |miejscowość podstawowa =
 
  |miejscowość podstawowa =
 
  |sołectwo              =
 
  |sołectwo              =
Linia 31: Linia 31:
 
  |www                  =
 
  |www                  =
 
}}
 
}}
<big>''' Dźwierzuty''' (dawniej ''Swersutten'', niem. ''Mensguth'') – [[wieś gminna]] w Polsce położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], siedziba sołectwa i [[gmina Dźwierzuty|gminy Dźwierzuty]].  
+
<big>''' Dźwierzuty''' (dawniej ''Swersutten'', niem. ''Mensguth'') – [[Wieś gminna |wieś gminna]] w Polsce położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat szczycieński|powiecie szczycieńskim]], siedziba sołectwa i [[Dźwierzuty (gmina wiejska)|gminy Dźwierzuty]].  
  
W latach 1975-1998 miejscowość [[administracja|administracyjnie]] należała do [[województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
+
W latach 1975-1998 miejscowość [[Podział administracyjny |administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]].
 
<br/>
 
<br/>
  
Linia 41: Linia 41:
 
<br/>
 
<br/>
 
[[File: Zabytkowy kościół ewangelicki w Dźwierzutach.jpg|thumb|left|300px|Zabytkowy kościół ewangelicki w Dźwierzutach]]
 
[[File: Zabytkowy kościół ewangelicki w Dźwierzutach.jpg|thumb|left|300px|Zabytkowy kościół ewangelicki w Dźwierzutach]]
 +
 
=== Dzieje miejscowości ===
 
=== Dzieje miejscowości ===
Nazwa wsi pochodzi od niewielkiego jeziorka [[Dźwierzutno]], zwanego początkowo ''Sweroth''. Owo jeziorko łączy [[Jezioro Sasek Wielki|Jeziorem Sasek Wielki]] ze strumykiem [[Dźwierzutka]], który przepływa przez wieś.
+
Nazwa wsi pochodzi od niewielkiego jeziorka [[Dźwierzutno]], zwanego początkowo ''Sweroth''. Owo jeziorko łączy [[Jezioro Sasek Wielki|Jeziorem Sasek Wielki]] ze strumykiem [[Dźwierzutka]], który przepływa przez wieś.
 
W pobliżu Dźwierzut odnaleziono ślady  wczesnego osadnictwa z okresu [[kultura ceramiki sznurowej|kultury ceramiki sznurowej]] (toporki bojowe wykonane z drobnoziarnistej skały, z wywierconym otworem).
 
W pobliżu Dźwierzut odnaleziono ślady  wczesnego osadnictwa z okresu [[kultura ceramiki sznurowej|kultury ceramiki sznurowej]] (toporki bojowe wykonane z drobnoziarnistej skały, z wywierconym otworem).
 
Początki wsi wiążą się z nadaniem przywileju na 250 łanów Mentzlowi von Wildenau (Mieczysławowi Wildenaw) w 1374 roku. Dźwierzuty zostały założone właśnie na obszarze owych dóbr wildenawskich. Początkowo istniał tu niewielki zamek, w którym rezydował Wildenaw, a potem jego syn Filip. Dodajmy, że ten drugi w 1388 roku powiększył włości o dalsze 350 łanów. Wieś powstała prawdopodobnie w 1383 roku. Wkrótce potem, w 1399 roku, wybudowano kościół, który objął 4 łany gruntów we wsi. Dźwierzuty już w pierwszej połowie XV wieku zmieniły właściciela (jednym z nich był Mikołaj z [[Targowo|Targowa]]), ale miejscowość w tym okresie – i później – rozwijała się dość dobrze. Osiedliło się tu sporo bartników, mieszkańcy wykorzystywali korzystne położenie przy trakcie handlowym (przywilej odbywania targów), w 1438 roku powstała karczma, a cała wieś liczyła 48 łanów. W drugiej połowie XV wieku zbudowany został młyn wodny.
 
Początki wsi wiążą się z nadaniem przywileju na 250 łanów Mentzlowi von Wildenau (Mieczysławowi Wildenaw) w 1374 roku. Dźwierzuty zostały założone właśnie na obszarze owych dóbr wildenawskich. Początkowo istniał tu niewielki zamek, w którym rezydował Wildenaw, a potem jego syn Filip. Dodajmy, że ten drugi w 1388 roku powiększył włości o dalsze 350 łanów. Wieś powstała prawdopodobnie w 1383 roku. Wkrótce potem, w 1399 roku, wybudowano kościół, który objął 4 łany gruntów we wsi. Dźwierzuty już w pierwszej połowie XV wieku zmieniły właściciela (jednym z nich był Mikołaj z [[Targowo|Targowa]]), ale miejscowość w tym okresie – i później – rozwijała się dość dobrze. Osiedliło się tu sporo bartników, mieszkańcy wykorzystywali korzystne położenie przy trakcie handlowym (przywilej odbywania targów), w 1438 roku powstała karczma, a cała wieś liczyła 48 łanów. W drugiej połowie XV wieku zbudowany został młyn wodny.
  
W XVI wieku Dźwierzuty były już jedną z najludniejszych wsi na terenie powiatu szczycieńskiego. Jej obszar powiększył się do 88 łanów. Około 1684 roku powstał tu folwark, który na początku XIX wieku uległ parcelacji. [[Najazd Tatarów]] w 1657 roku spustoszył większość miejscowości, a w samych Dźwierzutach zostało tylko 4 gospodarzy. Również [[epidemia dżumy]] w 1709 roku zebrała tu obfite żniwo. W latach 1770 - 1818 Dźwierzuty były siedzibą urzędu dominialnego (skarbowego). W pierwszej fazie [[I wojna światowa|I wojny światowej]] Dźwierzuty jak i okolice zostały zajęte przejściowo przez wojska rosyjskie, a dowódca korpusu generał Nowosilcow kwateruje w pastorówce (plebanii) ewangelickiej. W 1770 roku ranga wsi znacznie się podniosła w wyniku utworzenia tu urzędu dominialnego (skarbowego), który jednak zlikwidowano przed 1818 rokiem. Przed I wojną światową Dźwierzuty posiadały dwa młyny wodne i gorzelnię.
+
W XVI wieku Dźwierzuty były już jedną z najludniejszych wsi na terenie powiatu szczycieńskiego. Jej obszar powiększył się do 88 łanów. Około 1684 roku powstał tu folwark, który na początku XIX wieku uległ parcelacji. [[Najazd Tatarów]] w 1657 roku spustoszył większość miejscowości, a w samych Dźwierzutach zostało tylko 4 gospodarzy. Również epidemia dżumy w 1709 roku zebrała tu obfite żniwo. W latach 1770 - 1818 Dźwierzuty były siedzibą urzędu dominialnego (skarbowego). W pierwszej fazie [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojny światowej]] Dźwierzuty jak i okolice zostały zajęte przejściowo przez wojska rosyjskie, a dowódca korpusu generał Nowosilcow kwateruje w pastorówce (plebanii) ewangelickiej. W 1770 roku ranga wsi znacznie się podniosła w wyniku utworzenia tu urzędu dominialnego (skarbowego), który jednak zlikwidowano przed 1818 rokiem. Przed I wojną światową Dźwierzuty posiadały dwa młyny wodne i gorzelnię.
Po [[II wojna światowa|II wojnie światowej]] już wiosną 1945 roku został ponownie uruchomiony [[młyn w Dźwierzutach]], który w tym czasie dostarczał mąkę do Szczytna. W 1960 roku funkcjonował tu [[ośrodek zdrowia]] i [[gabinet dentystyczny]].  
+
Po [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojnie światowej]] już wiosną 1945 roku został ponownie uruchomiony [[Młyn w Dźwierzutach |młyn w Dźwierzutach]], który w tym czasie dostarczał mąkę do Szczytna. W 1960 roku funkcjonował tu ośrodek zdrowia i gabinet dentystyczny.  
 
Szkoła w Dźwierzutach działała już w pierwszej połowie XIX wieku. W drugiej połowie tegoż stulecia wybudowano dla niej nową siedzibę.
 
Szkoła w Dźwierzutach działała już w pierwszej połowie XIX wieku. W drugiej połowie tegoż stulecia wybudowano dla niej nową siedzibę.
 
W latach 1927-1928 powstał nowoczesny kompleks budynków szkolnych: szkoła i budynek mieszkalny dla nauczycieli.
 
W latach 1927-1928 powstał nowoczesny kompleks budynków szkolnych: szkoła i budynek mieszkalny dla nauczycieli.
Linia 54: Linia 55:
  
 
21 stycznia 1945 roku wojska radzieckie zajmują Dźwierzuty, następuje częściowy powrót mieszkańców po nieudanej ewakuacji w kierunku zatoki gdańskiej, a także coraz silniejszy napływ ludności polskiej z Mazowsza oraz repatriantów z [[Kresy Wschodnie|Kresów Wschodnich]]. Powstają struktury polskiej administracji państwowej, spółdzielczości, zakłady pracy. Od stycznia 1973 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego kraju Dźwierzuty stają się siedzibą gminy.  
 
21 stycznia 1945 roku wojska radzieckie zajmują Dźwierzuty, następuje częściowy powrót mieszkańców po nieudanej ewakuacji w kierunku zatoki gdańskiej, a także coraz silniejszy napływ ludności polskiej z Mazowsza oraz repatriantów z [[Kresy Wschodnie|Kresów Wschodnich]]. Powstają struktury polskiej administracji państwowej, spółdzielczości, zakłady pracy. Od stycznia 1973 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego kraju Dźwierzuty stają się siedzibą gminy.  
Aktualnie funkcję [[sołtys|sołtysa]] sprawuje [[Czesław Wierzuk]]. W miejscowości działa jednostka [[Ochotnicza Straż Pożarna| Ochotniczej Straży Pożarnej]]<ref> Strona OSP w  Dźwierzutach: http://osp.dzwierzuty.com/ [data dostępu: 25.09.2013]</ref> oraz [[Gminny Ośrodek Zdrowia]].
+
Aktualnie funkcję [[Sołtys|sołtysa]] sprawuje [[Czesław Wierzuk]]. W miejscowości działa jednostka [[Ochotnicza Straż Pożarna| Ochotniczej Straży Pożarnej]]<ref> Strona OSP w  Dźwierzutach: http://osp.dzwierzuty.com/ [data dostępu: 25.09.2013]</ref> oraz [[Gminny Ośrodek Zdrowia]].
 
[[File: Pocztówka przedstawiająca Dźwierzuty w roku 1899.jpg|thumb|left|300px|Pocztówka przedstawiająca Dźwierzuty w roku 1899]]
 
[[File: Pocztówka przedstawiająca Dźwierzuty w roku 1899.jpg|thumb|left|300px|Pocztówka przedstawiająca Dźwierzuty w roku 1899]]
 
<br/>
 
<br/>
  
 
===Gospodarka===
 
===Gospodarka===
Miejscowość i jej okolice mają charakter [[turystyka|turystyczny]]. Wśród bazy noclegowej dominują [[ośrodki wypoczynkowe]], [[pola namiotowe]] zlokalizowane nad jeziorami. Dużą popularnością cieszą się [[kwatery agroturystyczne]] i [[pensjonat|pensjonaty]], [[domki letniskowe]]. Usługi turystyczne stanowią najprężniej rozwijającą się gałąź [[gospodarka|gospodarki]], przy jednoczesnym małym przyroście w sektorze usług i handlu.  
+
Miejscowość i jej okolice mają charakter turystyczny. Wśród bazy noclegowej dominują ośrodki wypoczynkowe, pola namiotowe zlokalizowane nad jeziorami. Dużą popularnością cieszą się kwatery agroturystyczne i pensjonaty, domki letniskowe. Usługi turystyczne stanowią najprężniej rozwijającą się gałąź gospodarki, przy jednoczesnym małym przyroście w sektorze usług i handlu.  
 
W najbliższej przyszłości przewiduje  się wzrost rekreacji indywidualnej jak i zorganizowanej przez utworzenie nowych ośrodków wypoczynkowych i pensjonatów.
 
W najbliższej przyszłości przewiduje  się wzrost rekreacji indywidualnej jak i zorganizowanej przez utworzenie nowych ośrodków wypoczynkowych i pensjonatów.
 
W Dźwierzutach działa m.in. firma [[Kłosek Nasiona i Pasze A. Szyrajew]], [[Negresko sp. z o.o. Hurtownia Lodów, Mrożonek i Artykułów Spożywczych]], [[Mikroster sp. z o.o. ZP]], [[Agrokompleks PPHU Orżyny D. Lepczak]]], [[Ekomelbud S.A.]], [[Sumj-Trans sp.j. Jerzy W. Suchecki i Dominik Suchecki]], [[Samopomoc Chłopska]], [[Agroturystyka "Nostalgia przy kurhanie"]], [[Medical Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Przychodnia Lekarska Mariola Kurpiel-Jędrzejek]]<ref> Źródło: http://www.firmy.net/dzwierzuty.html [data dostępu: 25.09.2013]</ref>.
 
W Dźwierzutach działa m.in. firma [[Kłosek Nasiona i Pasze A. Szyrajew]], [[Negresko sp. z o.o. Hurtownia Lodów, Mrożonek i Artykułów Spożywczych]], [[Mikroster sp. z o.o. ZP]], [[Agrokompleks PPHU Orżyny D. Lepczak]]], [[Ekomelbud S.A.]], [[Sumj-Trans sp.j. Jerzy W. Suchecki i Dominik Suchecki]], [[Samopomoc Chłopska]], [[Agroturystyka "Nostalgia przy kurhanie"]], [[Medical Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Przychodnia Lekarska Mariola Kurpiel-Jędrzejek]]<ref> Źródło: http://www.firmy.net/dzwierzuty.html [data dostępu: 25.09.2013]</ref>.
 
<br/>
 
<br/>
 +
 
===Kultura===
 
===Kultura===
 
W miejscowości istnieje [[lkwim:Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Dźwierzutach|Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji ]]<ref> Oficjalna strona GOK-u w Dźwierzutach: http://www.gokdzwierzuty.pl/ [data dostępu: 25.09.2013]</ref>, założony w 1976 roku. Przy ośrodku działają zespoły muzyczne [["Ikona"]], [["WNZ"]], [["Yanko Kapela"]],  [[zespół wokalny "Rajka"]], [[zespół śpiewaczy "Wrzosy"]]. W Dźwierzutach funkcjonuje [[lkwim: Gminna Biblioteka Publiczna w Dźwierzutach|Gminna Biblioteka Publiczna]], której początki sięgają  1949 roku <ref> Strona GBP w Dźwierzutach: http://www.wbp.olsztyn.pl/~gbpdzwierzuty/tresc.php?co=historia [data dostępu: 25.09.2013]</ref>.
 
W miejscowości istnieje [[lkwim:Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Dźwierzutach|Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji ]]<ref> Oficjalna strona GOK-u w Dźwierzutach: http://www.gokdzwierzuty.pl/ [data dostępu: 25.09.2013]</ref>, założony w 1976 roku. Przy ośrodku działają zespoły muzyczne [["Ikona"]], [["WNZ"]], [["Yanko Kapela"]],  [[zespół wokalny "Rajka"]], [[zespół śpiewaczy "Wrzosy"]]. W Dźwierzutach funkcjonuje [[lkwim: Gminna Biblioteka Publiczna w Dźwierzutach|Gminna Biblioteka Publiczna]], której początki sięgają  1949 roku <ref> Strona GBP w Dźwierzutach: http://www.wbp.olsztyn.pl/~gbpdzwierzuty/tresc.php?co=historia [data dostępu: 25.09.2013]</ref>.
 
<br/>
 
<br/>
 +
 
=== Ludzie związani z miejscowością: ===
 
=== Ludzie związani z miejscowością: ===
 
*[[Jan Samuel Gregorovius]] (1717-1778) – autor kazań, rektor szkoły ewangelickiej w Dzierzgoniu, proboszcz w Dźwierzutach w latach 1763-1778.
 
*[[Jan Samuel Gregorovius]] (1717-1778) – autor kazań, rektor szkoły ewangelickiej w Dzierzgoniu, proboszcz w Dźwierzutach w latach 1763-1778.
Linia 73: Linia 76:
  
 
===Sport===
 
===Sport===
W Dźwierzutach działa  [[klub piłkarski]] [[GKS Dźwierzuty]].
+
W Dźwierzutach działa  klub piłkarski [[GKS Dźwierzuty]].
 
<br/>
 
<br/>
 +
 
===Szkolnictwo===
 
===Szkolnictwo===
 
W Dźwierzutach funkcjonuje [[Zespół Szkolno-Przedszkolny im. Bogumiła Linki]]<ref> Oficjalna Strona Szkoły:http://www.zspdzwierzuty.pl/index.php [data dostępu: 25.09.2013]</ref> oraz [[Publiczne Gimnazjum im. Krzysztofa Klenczona]]<ref> Oficjalna Strona Gimnazjum: http://www.pgdzwierzuty.pl/ [data dostępu: 25.09.2013]</ref>.
 
W Dźwierzutach funkcjonuje [[Zespół Szkolno-Przedszkolny im. Bogumiła Linki]]<ref> Oficjalna Strona Szkoły:http://www.zspdzwierzuty.pl/index.php [data dostępu: 25.09.2013]</ref> oraz [[Publiczne Gimnazjum im. Krzysztofa Klenczona]]<ref> Oficjalna Strona Gimnazjum: http://www.pgdzwierzuty.pl/ [data dostępu: 25.09.2013]</ref>.
 
<br/>
 
<br/>
 +
 
===Turystyka===
 
===Turystyka===
*[[szlak kajakowy|Szlak kajakowy]] [[Babięta]] – Dźwierzuty łączący się na wschodzie ze szlakiem jeziorno –rzecznym [[Sorkwity]] – [[Jezioro Bełdany]]
+
*[[Szlak kajakowy|Szlak kajakowy]] [[Babięta]] – Dźwierzuty łączący się na wschodzie ze szlakiem jeziorno –rzecznym [[Sorkwity]] – [[Jezioro Bełdany]]
*Na terenie gminy Dźwierzuty został utworzony w 1955 roku [[rezerwat przyrody "Kulka"]] o powierzchni 12,15 ha. Rezerwat obejmuje wschodni brzeg [[Jezioro Łęsk|Jeziora Łęsk]], o stromych zboczach dochodzących do 40 m wysokości, porośniętych fragmentem lasu mieszanego w wieku ponad 100 lat.
+
*Na terenie gminy Dźwierzuty został utworzony w 1955 roku [[Rezerwat przyrody "Kulka" |rezerwat przyrody "Kulka"]] o powierzchni 12,15 ha. Rezerwat obejmuje wschodni brzeg [[Jezioro Łęsk|Jeziora Łęsk]], o stromych zboczach dochodzących do 40 m wysokości, porośniętych fragmentem lasu mieszanego w wieku ponad 100 lat.
 
<br/>
 
<br/>
 +
 
=== Zabytki: ===
 
=== Zabytki: ===
*[[lkwim:Kościół ewangelicko-augsburski w Dźwierzutach|Kościół ewangelicki]] z końca XVII wieku, wybudowany z wykorzystaniem murów poprzedniej świątyni; czworoboczna wieża, skromne elewacje; wnętrze oryginalne, m.in. ołtarz z XVI wieku. W zakrystii znajduje się tablica upamiętniająca mieszkańców poległych podczas [[wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]] oraz stara skrzynia – być może ta sama, w której przechowywano egzemplarz Biblii z 1708 roku (oglądał ją przed [[I wojna światowa|I wojną światową]] [[Mieczysław Orłowicz]] ). Kolejna tablica upamiętnia 4 mieszkańców parafii poległych w czasie [[wojna 1870-1871|wojny 1870-1871 roku]]
+
*[[lkwim:Kościół ewangelicko-augsburski w Dźwierzutach|Kościół ewangelicki]] z końca XVII wieku, wybudowany z wykorzystaniem murów poprzedniej świątyni; czworoboczna wieża, skromne elewacje; wnętrze oryginalne, m.in. ołtarz z XVI wieku. W zakrystii znajduje się tablica upamiętniająca mieszkańców poległych podczas [[Wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]] oraz stara skrzynia – być może ta sama, w której przechowywano egzemplarz Biblii z 1708 roku (oglądał ją przed I wojną światową [[Mieczysław Orłowicz]]). Kolejna tablica upamiętnia 4 mieszkańców parafii poległych w czasie [[Wojna 1870-1871|wojny 1870-1871 roku]]
*[[cmentarz ewangelicki|Ewangelicki cmentarz]] parafialny obok kościoła – jedna z najlepiej zachowanych nekropolii ewangelickich na Mazurach
+
*[[Cmentarz ewangelicki w Dźwierzutach |Ewangelicki cmentarz]] parafialny obok kościoła – jedna z najlepiej zachowanych nekropolii ewangelickich na Mazurach
 
[[File: Witryny sklepowe w Dźwierzutach. Lata 1930-1940.jpg|thumb|right|300px|Witryny sklepowe w Dźwierzutach. Lata 1930-1940]]
 
[[File: Witryny sklepowe w Dźwierzutach. Lata 1930-1940.jpg|thumb|right|300px|Witryny sklepowe w Dźwierzutach. Lata 1930-1940]]
 
*[[lkwim:Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Dźwierzutach|Kościół katolicki pw. św. Trójcy]] z lat 1880-1884, z czerwonej cegły, strzelista wieża, wyposażenie neogotyckie; w pobliżu kościoła [[cmentarz katolicki]]
 
*[[lkwim:Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Dźwierzutach|Kościół katolicki pw. św. Trójcy]] z lat 1880-1884, z czerwonej cegły, strzelista wieża, wyposażenie neogotyckie; w pobliżu kościoła [[cmentarz katolicki]]
Linia 118: Linia 124:
 
<br/>
 
<br/>
  
== Zobacz też ==
+
[[Kategoria: Powiat szczycieński]]
[[Użytkownik:Emzet|Emzet]] ([[Dyskusja użytkownika:Emzet|dyskusja]]) 16:29, 24 paź 2013 (CEST)
+
[[Kategoria: Dźwierzuty (gmina wiejska)]]
[[Użytkownik:Emzet|Emzet]] ([[Dyskusja użytkownika:Emzet|dyskusja]]) 16:38, 28 wrz 2013 (CEST)
+
[[Kategoria: Wsie gminne]]
 
+
[[Kategoria: 1301-1400]]
[[Kategoria: Miejscowość]]
+
[[Użytkownik:Emzet|Emzet]] ([[Dyskusja użytkownika:Emzet|dyskusja]]) 00:41, 28 wrz 2013 (CEST)
+

Wersja z 10:34, 1 lip 2014


Dźwierzuty

Herb
Herb
Dźwierzuty na pocztówce z roku 1916
Dźwierzuty na pocztówce z roku 1916
Rodzaj miejscowości wieś gminna
Państwo  Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat szczycieński
Gmina Dźwierzuty
Liczba ludności (2011) 6 796
Strefa numeracyjna (+48) 89
Kod pocztowy 12-120
Tablice rejestracyjne NSZ
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Dźwierzuty
Dźwierzuty
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dźwierzuty
Dźwierzuty
Ziemia

Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|type:city }

Dźwierzuty (dawniej Swersutten, niem. Mensguth) – wieś gminna w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim, siedziba sołectwa i gminy Dźwierzuty.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Charakterystyka fizjograficzna

Wieś położona jest 18 km na północ od Szczytna, przy drodze krajowej nr 57 w kierunku Biskupca.

Plik:Dźwierzuty w roku 1911.jpg
Dźwierzuty w roku 1911


Plik:Zabytkowy kościół ewangelicki w Dźwierzutach.jpg
Zabytkowy kościół ewangelicki w Dźwierzutach

Dzieje miejscowości

Nazwa wsi pochodzi od niewielkiego jeziorka Dźwierzutno, zwanego początkowo Sweroth. Owo jeziorko łączy Jeziorem Sasek Wielki ze strumykiem Dźwierzutka, który przepływa przez wieś. W pobliżu Dźwierzut odnaleziono ślady wczesnego osadnictwa z okresu kultury ceramiki sznurowej (toporki bojowe wykonane z drobnoziarnistej skały, z wywierconym otworem). Początki wsi wiążą się z nadaniem przywileju na 250 łanów Mentzlowi von Wildenau (Mieczysławowi Wildenaw) w 1374 roku. Dźwierzuty zostały założone właśnie na obszarze owych dóbr wildenawskich. Początkowo istniał tu niewielki zamek, w którym rezydował Wildenaw, a potem jego syn Filip. Dodajmy, że ten drugi w 1388 roku powiększył włości o dalsze 350 łanów. Wieś powstała prawdopodobnie w 1383 roku. Wkrótce potem, w 1399 roku, wybudowano kościół, który objął 4 łany gruntów we wsi. Dźwierzuty już w pierwszej połowie XV wieku zmieniły właściciela (jednym z nich był Mikołaj z Targowa), ale miejscowość w tym okresie – i później – rozwijała się dość dobrze. Osiedliło się tu sporo bartników, mieszkańcy wykorzystywali korzystne położenie przy trakcie handlowym (przywilej odbywania targów), w 1438 roku powstała karczma, a cała wieś liczyła 48 łanów. W drugiej połowie XV wieku zbudowany został młyn wodny.

W XVI wieku Dźwierzuty były już jedną z najludniejszych wsi na terenie powiatu szczycieńskiego. Jej obszar powiększył się do 88 łanów. Około 1684 roku powstał tu folwark, który na początku XIX wieku uległ parcelacji. Najazd Tatarów w 1657 roku spustoszył większość miejscowości, a w samych Dźwierzutach zostało tylko 4 gospodarzy. Również epidemia dżumy w 1709 roku zebrała tu obfite żniwo. W latach 1770 - 1818 Dźwierzuty były siedzibą urzędu dominialnego (skarbowego). W pierwszej fazie I wojny światowej Dźwierzuty jak i okolice zostały zajęte przejściowo przez wojska rosyjskie, a dowódca korpusu generał Nowosilcow kwateruje w pastorówce (plebanii) ewangelickiej. W 1770 roku ranga wsi znacznie się podniosła w wyniku utworzenia tu urzędu dominialnego (skarbowego), który jednak zlikwidowano przed 1818 rokiem. Przed I wojną światową Dźwierzuty posiadały dwa młyny wodne i gorzelnię. Po II wojnie światowej już wiosną 1945 roku został ponownie uruchomiony młyn w Dźwierzutach, który w tym czasie dostarczał mąkę do Szczytna. W 1960 roku funkcjonował tu ośrodek zdrowia i gabinet dentystyczny. Szkoła w Dźwierzutach działała już w pierwszej połowie XIX wieku. W drugiej połowie tegoż stulecia wybudowano dla niej nową siedzibę. W latach 1927-1928 powstał nowoczesny kompleks budynków szkolnych: szkoła i budynek mieszkalny dla nauczycieli. Pod koniec XVII wieku w miejsce poprzedniego (spalił się w 1693 roku) zbudowano nowy kościół ewangelicki. W 1818 roku parafia w Dźwierzutach obejmowała 7 wsi i 6 osiedli (prywatnych i państwowych). W samych Dźwierzutach mieszkały wówczas 494 osoby. W latach 1880-1884 powstał kościół katolicki pw. św. Trójcy. W roku 1939 miejscowość była zamieszkana przez 1 394 osoby.

21 stycznia 1945 roku wojska radzieckie zajmują Dźwierzuty, następuje częściowy powrót mieszkańców po nieudanej ewakuacji w kierunku zatoki gdańskiej, a także coraz silniejszy napływ ludności polskiej z Mazowsza oraz repatriantów z Kresów Wschodnich. Powstają struktury polskiej administracji państwowej, spółdzielczości, zakłady pracy. Od stycznia 1973 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego kraju Dźwierzuty stają się siedzibą gminy. Aktualnie funkcję sołtysa sprawuje Czesław Wierzuk. W miejscowości działa jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej[1] oraz Gminny Ośrodek Zdrowia.

Plik:Pocztówka przedstawiająca Dźwierzuty w roku 1899.jpg
Pocztówka przedstawiająca Dźwierzuty w roku 1899


Gospodarka

Miejscowość i jej okolice mają charakter turystyczny. Wśród bazy noclegowej dominują ośrodki wypoczynkowe, pola namiotowe zlokalizowane nad jeziorami. Dużą popularnością cieszą się kwatery agroturystyczne i pensjonaty, domki letniskowe. Usługi turystyczne stanowią najprężniej rozwijającą się gałąź gospodarki, przy jednoczesnym małym przyroście w sektorze usług i handlu. W najbliższej przyszłości przewiduje się wzrost rekreacji indywidualnej jak i zorganizowanej przez utworzenie nowych ośrodków wypoczynkowych i pensjonatów. W Dźwierzutach działa m.in. firma Kłosek Nasiona i Pasze A. Szyrajew, Negresko sp. z o.o. Hurtownia Lodów, Mrożonek i Artykułów Spożywczych, Mikroster sp. z o.o. ZP, Agrokompleks PPHU Orżyny D. Lepczak], Ekomelbud S.A., Sumj-Trans sp.j. Jerzy W. Suchecki i Dominik Suchecki, Samopomoc Chłopska, Agroturystyka "Nostalgia przy kurhanie", Medical Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Przychodnia Lekarska Mariola Kurpiel-Jędrzejek[2].

Kultura

W miejscowości istnieje Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji [3], założony w 1976 roku. Przy ośrodku działają zespoły muzyczne "Ikona", "WNZ", "Yanko Kapela", zespół wokalny "Rajka", zespół śpiewaczy "Wrzosy". W Dźwierzutach funkcjonuje Gminna Biblioteka Publiczna, której początki sięgają 1949 roku [4].

Ludzie związani z miejscowością:

Plik:Dźwierzuty w roku 1902. Na pocztówce kościół katolicki i ewangelicki oraz restauracja H. Salewsky.jpg
Dźwierzuty w roku 1902. Na pocztówce kościół katolicki i ewangelicki oraz restauracja H. Salewsky


Sport

W Dźwierzutach działa klub piłkarski GKS Dźwierzuty.

Szkolnictwo

W Dźwierzutach funkcjonuje Zespół Szkolno-Przedszkolny im. Bogumiła Linki[5] oraz Publiczne Gimnazjum im. Krzysztofa Klenczona[6].

Turystyka


Zabytki:

  • Kościół ewangelicki z końca XVII wieku, wybudowany z wykorzystaniem murów poprzedniej świątyni; czworoboczna wieża, skromne elewacje; wnętrze oryginalne, m.in. ołtarz z XVI wieku. W zakrystii znajduje się tablica upamiętniająca mieszkańców poległych podczas wojen napoleońskich oraz stara skrzynia – być może ta sama, w której przechowywano egzemplarz Biblii z 1708 roku (oglądał ją przed I wojną światową Mieczysław Orłowicz). Kolejna tablica upamiętnia 4 mieszkańców parafii poległych w czasie wojny 1870-1871 roku
  • Ewangelicki cmentarz parafialny obok kościoła – jedna z najlepiej zachowanych nekropolii ewangelickich na Mazurach
Plik:Witryny sklepowe w Dźwierzutach. Lata 1930-1940.jpg
Witryny sklepowe w Dźwierzutach. Lata 1930-1940
  • Kościół katolicki pw. św. Trójcy z lat 1880-1884, z czerwonej cegły, strzelista wieża, wyposażenie neogotyckie; w pobliżu kościoła cmentarz katolicki
  • Budynek szkoły z drugiej połowy XIX wieku, przy kościele ewangelickim, z czerwonej cegły, kamienne fundamenty; obecnie przedszkole
  • Zespół budynków szkolnych: szkoła i dom dla nauczycieli, z 1927-1928 roku, z czerwonej cegły, skromnie dekorowane
  • Pomnik zlokalizowany w centrum wsi, pierwotnie poświęcony poległym w czasie I wojny światowej. W roku 1970 na pomniku umieszczono płytę w następującą inskrypcję: 1945-1970 - W DWUDZIESTĄ PIĄTĄ ROCZNICĘ POWROTU DO POLSKI - MIESZKAŃCY DŹWIERZUT.
  • Kwatera wojenna, zlokalizowana na cmentarzu ewangelickim. Miejsce spoczynku 3 żołnierzy niemieckich, poległych w sierpniu 1914 roku.
Plik:Wnętrze kościoła ewangelickiego w Dźwierzutach.jpg
Wnętrze kościoła ewangelickiego w Dźwierzutach
Plik:Obecny wygląd pomnika poświęconego poległym w latach 1914-1918.jpg
Obecny wygląd pomnika poświęconego poległym w latach 1914-1918
Plik:Dźwierzuty.Kwatera żołnierzy niemieckich poległych w 1914 roku.jpeg
Dźwierzuty.Kwatera żołnierzy niemieckich poległych w 1914 roku


Bibliografia:

  1. Achremczyk Stanisław, Historia Warmii i Mazur, t. I-II, Olsztyn 2011.
  2. Darmochwał Tomasz, Rumiński Marek Jacek, Warmia. Mazury, Białystok 1998.
  3. Dąbkowski Stanisław, Polakowski Benon, Wołos Lucjan, Obszary chronione i pomniki przyrody województwa warmińsko-mazurskiego, Olsztyn 1999.
  4. Grabowski Sławomir, Z dziejów gminy Dźwierzuty, Rocznik Mazurski, t. 10, 2006, s. 3-6.
  5. Liżewska Iwona, Knercer Wiktor, Przewodnik po historii i zabytkach ziemi szczycieńskiej, Olsztyn 1998.
  6. Mazury. Słownik stronniczy, ilustrowany, red. Waldemar Mierzwa, Dąbrówno 2008.
  7. Orłowicz Mieczysław, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, na nowo podali do druku Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991.
  8. Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu, red. Jan Jałoszyński i in., Olsztyn 1962.
  9. Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany, red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.
  10. Bank Danych Lokalnych GUS:http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims [data dostępu: 23.08.2013]
  11. Oficjalna Strona Gminy Dźwierzuty: http://www.gminadzwierzuty.pl/?mdAktualnosci-cmPokaz-254 [data dostępu: 23.08.2013]
  12. Olsztyńska Strona Rowerowa: http://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/?do=search&id=d%C5%BAwierzuty [data dostępu: 23.08.2013]
  13. Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Dźwierzuty: http://www.gminadzwierzuty.pl/?c=mdTresc-cmPokaz-323 [data dostępu: 23.08.2013]
  14. Portal Ziemia Szczycieńska: http://www.ziemiaszczycienska.pl/index.php [data dostępu: 23.08.2013]
  15. Wojewódzka Ewidencja Zabytków:http://www.wuoz.olsztyn.pl/ [data dostępu: 23.08.2013]

Przypisy

  1. Strona OSP w Dźwierzutach: http://osp.dzwierzuty.com/ [data dostępu: 25.09.2013]
  2. Źródło: http://www.firmy.net/dzwierzuty.html [data dostępu: 25.09.2013]
  3. Oficjalna strona GOK-u w Dźwierzutach: http://www.gokdzwierzuty.pl/ [data dostępu: 25.09.2013]
  4. Strona GBP w Dźwierzutach: http://www.wbp.olsztyn.pl/~gbpdzwierzuty/tresc.php?co=historia [data dostępu: 25.09.2013]
  5. Oficjalna Strona Szkoły:http://www.zspdzwierzuty.pl/index.php [data dostępu: 25.09.2013]
  6. Oficjalna Strona Gimnazjum: http://www.pgdzwierzuty.pl/ [data dostępu: 25.09.2013]