Encyklopedia Warmii i Mazur - Wkład użytkownika [pl]

Jan Bażyński

2015-04-21T14:38:27Z

Arom: /* Życiorys */

{{Biogram infobox
|imię i nazwisko = Jan Bażyński
|imię i nazwisko org =
|pseudonim =
|grafika = Herb Bażyńskich.jpg
|opis grafiki = Herb rodu Bażyńskich. Źródło: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Bażyński_(ok._1390-1459) Wikipedia]
|podpis =
|data urodzenia = 1390 r.
|miejsce urodzenia =
|imię przy narodzeniu =
|data śmierci = 9 listopada 1459 r.
|miejsce śmierci = Malbork
|przyczyna śmierci =
|miejsce spoczynku =
|zawód = kasztelan
|odznaczenia =
|commons =
|wikiźródła =
|wikicytaty =
|www =
}}
'''Jan Bażyński (Bażeński)''' ''niem. Johannes von Baysen herbu Bażeński'' (ur. w 1390 r., zm. 9 listopada 1459 r. w Malborku) – kasztelan elbląski.
 
[[Plik:Dąb Bażyńskiego.jpg|thumb|right|290px|Dąb nazwany na cześć Jana Bażyńskiego w Kadynach. Autor: Polimerek. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Poland_Kadyny_-_Bazynskiego_oak.jpg Commons Wikimedia]
]]
== Życiorys ==
=== Szkoła i wykształcenie ===
Był chorążym ostródzkim i szlachcicem pruskim oraz wybitnym politykiem.
=== Praca ===
Jan Bażyński pełnił różne funkcje. Podróżował do Anglii, Danii, Portugalii. Podróże te odbywał w imieniu wielkiego mistrza krzyżackiego Michała Kuchmeistera. Walczył także z Maurami. Gdy wrócił z zagranicy zaczął występować przeciwko [[Zakon krzyżacki|zakonowi]]. Na zjeździe w Mikołajkach Pomorskich w 1435 r. przewodniczył szlachcie niezadowolonej z władzy krzyżackiej. Był chorążym ostródzkim, uczestniczył w powstaniu [[Związek Pruski|Związku Pruskiego]], podpisując dokument erekcyjny w Kwidzynie 14 marca 1440 r. Od tej pory bronił Związku przed atakami legata papieskiego oraz wielkiego mistrza. Początkowo stał na czele tajnej rady Związku. Jako przedstawiciel stanów pruskich stał także na czele delegacji, która przybyła do Krakowa prosząc króla, by wcielił do Polski [[Prusy]]. Bażyński wygłosił tam mowę. W marcu 1454 r., mianowany przez króla, został pierwszym gubernatorem Prus. Odtąd przebywał w [[Elbląg|Elblągu]], a od 1457 r. w Malborku. [[Zakon krzyżacki|Zakon]] go znienawidził za to, że był czołowym rzecznikiem i inicjatorem zespolenia Prus z Polską. Usiłowano go podstępnie zamordować. Bażyński był również starostą w Sztumie (1454 r.) i w [[Tolkmicko|Tolkmicku]] (1456-1459). Dochody czerpał z [[Elbląg|Elbląga]] i z rybołówstwa w Zatoce Ryskiej.
 
=== Działalność społeczna, kulturalna, naukowa, polityczna ===
Jan Bażyński był czołowym przywódcą opozycji antykrzyżackiej w Prusach, współorganizatorem i przywódcą [[Związek Pruski|Związku Pruskiego]].

Bażyński był najwybitniejszym mężem stanu w [[Prusy|Prusach]]. Zasłużył się w dziele zespolenia Prus z Koroną. Król polski uważał go za swego doradcę i zaufanego człowieka. Jak głoszą przekazy, był pasowany na rycerza przez króla portugalskiego za odwagę, jaką wykazał się w walce z Maurami. Jako spłatę długów finansowych [[Zakon krzyżacki|zakonu]] wobec Bażyńskiego w roku 1432, wielki mistrz przekazał mu formalnie dobra ziemskie w [[Kandyty|Kandytach]], które do 1503 r. pozostały w rodzinnym posiadaniu.
W Kandytach znajduje się dąb nazwany jego imieniem.
Dla jego upamiętnienia w [[Powiat ostródzki|powiecie ostródzkim]] i [[Ostróda (gmina wiejska)|gminie Ostróda]] w 1966 r. [[I Liceum Ogólnokształcące w Ostródzie|Liceum Ogólnokształcące Nr 1 w Ostródzie]] nazwano jego imieniem.

==Ciekawostki==
*Jan wywodził się z rodu Bażyńskich, zamieszkujących od początku XIV w. miejscowość [[Bażyny]].
*Jego siedziba znajdowała się w miejscowości [[Leszcz]] pod Ostródą, należało do niego także [[Osiekowo]] i [[Zastawno]].

== Bibliografia ==
Oracki Tadeusz,''Słownik biograficzny Warmii, Mazur i Powiśla od połowy XV wieku do 1945 roku'', Warszawa 1963.
 

[[Kategoria: Wielkie postaci Warmii i Mazur|Bażyński, Jan]]
[[Kategoria: Elbląg|Bażyński, Jan]]
[[Kategoria: Powiat elbląski|Bażyński, Jan]]
[[Kategoria: Tolkmicko (gmina miejsko-wiejska)|Bażyński, Jan]]
[[Kategoria: Powiat ostródzki|Bażyński, Jan]]
[[Kategoria: Ostróda|Bażyński, Jan]]
[[Kategoria: Dąbrówno (gmina wiejska)|Bażyński, Jan]]
[[Kategoria: Powiat bartoszycki|Bażyński, Jan]]
[[Kategoria: Górowo Iławeckie (gmina wiejska)|Bażyński, Jan]]
[[Kategoria: 1401-1500|Bażyński, Jan]]

Rezerwat Jezioro Francuskie

2015-04-21T14:32:08Z

Arom: /* Flora rezerwatu */

{{Rezerwat przyrody infobox
| nazwa_rezerwatu= Rezerwat przyrody Jezioro Francuskie
| zdjęcie= Rezerwat Francuskie_logo.jpg
| opis_zdjęcia= Logo rezerwatu Jezioro Francuskie
| rodzaj_rezerwatu= florystyczny
|charakter_rezerwatu=
| położenie= województwo warmińsko-mazurskie, powiat ostródzki, Ostróda (gmina wiejska)
| data utworzenia= 1953 r.
| kod mapy= PL-WN
| powierzchnia= 13,64
| stopniN= 53
| minutN= 33
| sekundN= 30
| stopniE= 19
| minutE= 57
| sekundE= 21
}}
'''Rezerwat przyrody Jezioro Francuskie''' – rezerwat przyrody o powierzchni 13,64 ha, utworzony 1963 r. Położony jest w południowo-zachodniej części [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]], w [[powiat ostródzki|powiecie ostródzkim]]. Obejmuje najwyżej położone na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] [[Jezioro Francuskie]] (247,7 m n.p.m.). Administracyjnie należy do gminy [[Ostróda (gmina wiejska)|Ostróda]]. Położony jest na stoku [[Dylewska Góra|Dylewskiej Góry]] (najwyższe wzniesienie [[Wzgórza Dylewskie|Wzgórz Dylewskich]] i północno-wschodniej Polski – 312 m n.p.m), w odległości około 1 km w linii prostej od [[Wysoka Wieś|Wysokiej Wsi]], 23 km na północny wschód od [[Lubawa|Lubawy]] i tyle samo na południe od [[Ostróda|Ostródy]].
Można do niego dojechać od strony Ostródy (23 km na południe drogą K15 w kierunku na Lubawę, za [[Smykówko|Smykówkiem]] w lewo na [[Naprom]], a następnie na [[Pietrzwałd]]) i do [[Wysoka Wieś|Wysokiej Wsi]]. Z kolei od strony Lubawy drogą K15 w stronę Ostródy, za wsią [[Bałcyny]] w prawo i dalej analogicznie jak z Ostródy na Naprom i dalej.
 

==O rezerwacie. Fizjogeografia zbiorników==
To najstarszy z trzech rezerwatów położonych na terenie [[Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich|Parku Krajobrazowego Wzgórz Dylewskich]]. Utworzony został w celu ochrony m.in. [[wierzba borówkolistna|wierzby borówkolistnej]]. Powierzchnia rezerwatu to 13,64 ha, w tym 10,71 ha zajmują lasy, a 2,93 ha to leżące wśród nich [[Jezioro Francuskie]] (nazwa urzędowa to jezioro Sauk lub Sałk) o charakterze wytopiskowym.

Przeźroczystość jeziora zależy od pory roku: największa jest w październiku, najmniejsza – w lipcu. Związane jest to z rozwojem planktonu. Rezerwat znajduje się na specjalnym obszarze ochrony siedlisk [[Natura 2000]] [[Natura 2000 Ostoja Dylewskie Wzgórza|Ostoja Dylewskie Wzgórza]]. Na jego terenie obowiązuje całkowity zakaz wędkowania, kąpieli, palenia ognisk, zbierania roślin i ich owoców.

Do rezerwatu można dojść pieszo – najlepiej od strony Wysokiej Wsi. Idąc pieszą trasą, łatwo zauważyć pokryte mchami i porostami głazy narzutowe rozsiane między drzewami oraz głębokie, porośnięte bujną roślinnością parowy i rynny subglacjalne z licznymi zabagnionymi obniżeniami terenowymi lub oczkami wodnymi. 

==Fauna rezerwatu==
Wśród zwierząt występują takie gatunki jak: [[sarna]], [[jeleń]], [[dzik]], [[lis]], [[kuna]], [[tchórz]], [[borsuk]], [[łasica]] i [[wiewiórka]]. Najliczniejszą awifaunę stanowią [[drozd|drozdy]], [[dzięcioł|dzięcioły]], [[sikora|sikory]], [[kowalik|kowaliki]] i [[pełzacz|pełzacze]]. Do spotykanych tu gatunków gadów należą: [[żmija zygzakowata]] (zamieszkuje torfowiska), [[zaskroniec]], [[padalec]] oraz [[jaszczurka zwinka]] (żyje w miejscach nasłonecznionych). Wody jeziora zamieszkują m.in. [[płoć|płocie]], [[szczupak|szczupaki]], [[leszcz|leszcze]] oraz [[okoń|okonie]].
==Flora rezerwatu==
Zbocze południowo-wschodnie porośnięte jest ok. 170-letnią [[buczyna pomorska|buczyną pomorską]]. Najczęściej występującym w rezerwacie drzewem jest [[Buk zwyczajny|buk]]. Występuje tu również [[Świerk pospolity|świerk]] (ok. 35 m), [[brzoza]], [[Grab pospolity|grab]], [[ Dąb szypułkowy |dąb]] oraz [[osika]]. Liczne są także stanowiska [[widłak|widłaka]], [[wawrzynek wilczełyko|wawrzynka wilczełyko]], [[turzyca|turzyc]], [[wełnianka wąskolistna|wełnianki wąskolistnej]], [[wełnianka pochwowata|wełnianki pochwowatej]], [[bobrek trójlistokowy|bobrka trójlistkowego]], [[czermień błotna|czermieni błotnej]], [[rosiczka okrągłolistna|rosiczki okrągłolistnej]], [[płonnik|płonników]] oraz [[torfowce|torfowców]]. Dawniej występowała tu [[kotewka]] – orzech wodny.
Wiosną wody jeziora zdobi [[grążel żółty]] (widać go wyraźnie w północnej i południowej zatoce oraz w południowej części brzegu zachodniego).
W runie leśnym dostrzec można: [[wiechlina gajowa|wiechlinę gajową]], [[marzanka wonna|marzankę wonną]], [[perłówka kwiatowa|perłówkę kwiatową]] oraz [[perłówka zwisła|perłówkę zwisłą]], a także [[zawilec gajowy|zawilca gajowego]] i [[miodunka ćma|miodunkę ćmę]].

==Ciekawostki==
Legenda głosi, że swoją nazwę jezioro przyjęło po mściwym mordzie na 17 żołnierzach francuskich walczących w [[Wojny Napoleońskie|kampanii napoleońskiej]]. Podobno dopuścili się oni gwałtu na mieszkankach pobliskiego [[Pietrzwałd|Pietrzwałdu]]. Chłopi w odwecie za okrutne czyny utopili żołnierzy właśnie w tym jeziorze. Wieś w rezultacie spacyfikowano, a chłopów stracono.

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=160px heights=160px class="left">
File: jezioro_francuskie_rp_w.png|<center>Rezerwat Jezioro Francuskie
File: jezioro_francuskie_rp_g.png|<center>Rezerwat Jezioro Francuskie
Grafika:Jezioro Francuskie_5.jpg|<center>Wierzba borówkolistna. Fot. Veli M. Pohjonen. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Salix_myrtilloides.jpg Commons Wikimedia]
</gallery>
==Bibliografia==
[http://avelelek.cba.pl avelelek.cba.pl] [18.09.2013] 
[http://www.it.umnowemiasto.pl Centrum Informacji Turystycznej w Nowym Mieście Lubawskim] [18.09.2013] 
''Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich. Przewodnik Ilustrowany'', Jerzwałd 2011. 

[[Kategoria: Przyroda]][[Kategoria: Rezerwaty przyrody]]
[[Kategoria:Natura 2000]] [[Kategoria:Ochrona przyrody]][[Kategoria: Parki krajobrazowe]]
[[Kategoria: powiat ostródzki]] [[Kategoria: Ostróda (gmina wiejska)]]

Rezerwat Jezioro Francuskie

2015-04-21T14:26:22Z

Arom: /* O rezerwacie. Fizjogeografia zbiorników */

{{Rezerwat przyrody infobox
| nazwa_rezerwatu= Rezerwat przyrody Jezioro Francuskie
| zdjęcie= Rezerwat Francuskie_logo.jpg
| opis_zdjęcia= Logo rezerwatu Jezioro Francuskie
| rodzaj_rezerwatu= florystyczny
|charakter_rezerwatu=
| położenie= województwo warmińsko-mazurskie, powiat ostródzki, Ostróda (gmina wiejska)
| data utworzenia= 1953 r.
| kod mapy= PL-WN
| powierzchnia= 13,64
| stopniN= 53
| minutN= 33
| sekundN= 30
| stopniE= 19
| minutE= 57
| sekundE= 21
}}
'''Rezerwat przyrody Jezioro Francuskie''' – rezerwat przyrody o powierzchni 13,64 ha, utworzony 1963 r. Położony jest w południowo-zachodniej części [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]], w [[powiat ostródzki|powiecie ostródzkim]]. Obejmuje najwyżej położone na [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzu Mazurskim]] [[Jezioro Francuskie]] (247,7 m n.p.m.). Administracyjnie należy do gminy [[Ostróda (gmina wiejska)|Ostróda]]. Położony jest na stoku [[Dylewska Góra|Dylewskiej Góry]] (najwyższe wzniesienie [[Wzgórza Dylewskie|Wzgórz Dylewskich]] i północno-wschodniej Polski – 312 m n.p.m), w odległości około 1 km w linii prostej od [[Wysoka Wieś|Wysokiej Wsi]], 23 km na północny wschód od [[Lubawa|Lubawy]] i tyle samo na południe od [[Ostróda|Ostródy]].
Można do niego dojechać od strony Ostródy (23 km na południe drogą K15 w kierunku na Lubawę, za [[Smykówko|Smykówkiem]] w lewo na [[Naprom]], a następnie na [[Pietrzwałd]]) i do [[Wysoka Wieś|Wysokiej Wsi]]. Z kolei od strony Lubawy drogą K15 w stronę Ostródy, za wsią [[Bałcyny]] w prawo i dalej analogicznie jak z Ostródy na Naprom i dalej.
 

==O rezerwacie. Fizjogeografia zbiorników==
To najstarszy z trzech rezerwatów położonych na terenie [[Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich|Parku Krajobrazowego Wzgórz Dylewskich]]. Utworzony został w celu ochrony m.in. [[wierzba borówkolistna|wierzby borówkolistnej]]. Powierzchnia rezerwatu to 13,64 ha, w tym 10,71 ha zajmują lasy, a 2,93 ha to leżące wśród nich [[Jezioro Francuskie]] (nazwa urzędowa to jezioro Sauk lub Sałk) o charakterze wytopiskowym.

Przeźroczystość jeziora zależy od pory roku: największa jest w październiku, najmniejsza – w lipcu. Związane jest to z rozwojem planktonu. Rezerwat znajduje się na specjalnym obszarze ochrony siedlisk [[Natura 2000]] [[Natura 2000 Ostoja Dylewskie Wzgórza|Ostoja Dylewskie Wzgórza]]. Na jego terenie obowiązuje całkowity zakaz wędkowania, kąpieli, palenia ognisk, zbierania roślin i ich owoców.

Do rezerwatu można dojść pieszo – najlepiej od strony Wysokiej Wsi. Idąc pieszą trasą, łatwo zauważyć pokryte mchami i porostami głazy narzutowe rozsiane między drzewami oraz głębokie, porośnięte bujną roślinnością parowy i rynny subglacjalne z licznymi zabagnionymi obniżeniami terenowymi lub oczkami wodnymi. 

==Fauna rezerwatu==
Wśród zwierząt występują takie gatunki jak: [[sarna]], [[jeleń]], [[dzik]], [[lis]], [[kuna]], [[tchórz]], [[borsuk]], [[łasica]] i [[wiewiórka]]. Najliczniejszą awifaunę stanowią [[drozd|drozdy]], [[dzięcioł|dzięcioły]], [[sikora|sikory]], [[kowalik|kowaliki]] i [[pełzacz|pełzacze]]. Do spotykanych tu gatunków gadów należą: [[żmija zygzakowata]] (zamieszkuje torfowiska), [[zaskroniec]], [[padalec]] oraz [[jaszczurka zwinka]] (żyje w miejscach nasłonecznionych). Wody jeziora zamieszkują m.in. [[płoć|płocie]], [[szczupak|szczupaki]], [[leszcz|leszcze]] oraz [[okoń|okonie]].
==Flora rezerwatu==
Zbocze południowo-wschodnie porośnięte jest ok. 170-letnią [[buczyna pomorska|buczyną pomorską]]. Najczęściej występującym w rezerwacie drzewem jest [[buk]]. Występuje tu również [[świerk]] (ok. 35 m), [[brzoza]], [[grab]], [[dąb]] oraz [[osika]]. Liczne są także stanowiska [[widłak|widłaka]], [[wawrzynek wilczełyko|wawrzynka wilczełyko]], [[turzyca|turzyc]], [[wełnianka wąskolistna|wełnianki wąskolistnej]], [[wełnianka pochwowata|wełnianki pochwowatej]], [[bobrek trójlistokowy|bobrka trójlistkowego]], [[czermień błotna|czermieni błotnej]], [[rosiczka okrągłolistna|rosiczki okrągłolistnej]], [[płonnik|płonników]] oraz [[torfowce|torfowców]]. Dawniej występowała tu [[kotewka]] – orzech wodny.
Wiosną wody jeziora zdobi [[grążel żółty]] (widać go wyraźnie w północnej i południowej zatoce oraz w południowej części brzegu zachodniego).
W runie leśnym dostrzec można: [[wiechlina gajowa|wiechlinę gajową]], [[marzanka wonna|marzankę wonną]], [[perłówka kwiatowa|perłówkę kwiatową]] oraz [[perłówka zwisła|perłówkę zwisłą]], a także [[zawilec gajowy|zawilca gajowego]] i [[miodunka ćma|miodunkę ćmę]].
==Ciekawostki==
Legenda głosi, że swoją nazwę jezioro przyjęło po mściwym mordzie na 17 żołnierzach francuskich walczących w [[Wojny Napoleońskie|kampanii napoleońskiej]]. Podobno dopuścili się oni gwałtu na mieszkankach pobliskiego [[Pietrzwałd|Pietrzwałdu]]. Chłopi w odwecie za okrutne czyny utopili żołnierzy właśnie w tym jeziorze. Wieś w rezultacie spacyfikowano, a chłopów stracono.

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=160px heights=160px class="left">
File: jezioro_francuskie_rp_w.png|<center>Rezerwat Jezioro Francuskie
File: jezioro_francuskie_rp_g.png|<center>Rezerwat Jezioro Francuskie
Grafika:Jezioro Francuskie_5.jpg|<center>Wierzba borówkolistna. Fot. Veli M. Pohjonen. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Salix_myrtilloides.jpg Commons Wikimedia]
</gallery>
==Bibliografia==
[http://avelelek.cba.pl avelelek.cba.pl] [18.09.2013] 
[http://www.it.umnowemiasto.pl Centrum Informacji Turystycznej w Nowym Mieście Lubawskim] [18.09.2013] 
''Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich. Przewodnik Ilustrowany'', Jerzwałd 2011. 

[[Kategoria: Przyroda]][[Kategoria: Rezerwaty przyrody]]
[[Kategoria:Natura 2000]] [[Kategoria:Ochrona przyrody]][[Kategoria: Parki krajobrazowe]]
[[Kategoria: powiat ostródzki]] [[Kategoria: Ostróda (gmina wiejska)]]

Lubawa

2015-04-21T14:22:28Z

Arom: /* Ludzie związani z miejscowością */

{{Wieś infobox
|nazwa = Lubawa
|herb wsi = Lubawa. Herb miasta.jpg
|flaga wsi = Lubawa. Flaga miasta.png
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Lubawy
|zdjęcie = Lubawa. Centrum miasta.jpg
|opis zdjęcia = Lubawa. Centrum miasta. Fot. Hiuppo. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:POL_Lubawa_Main_square.JPG Commons Wikimedia] [10.12.2014]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = iławski
|gmina = Lubawa
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 10 633
|rok = 2012
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy = 14 - 260
|tablice rejestracyjne = NIL
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 30 |sekundN = 18
|stopniE = 19 |minutE = 45 |sekundE = 06
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Lubawa ''' (niem. ''Löbau in Westpreußen'') – miasto położone w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat iławski|powiecie iławskim]], w gminie Lubawa. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego. Miasto jest siedzibą gminy.
Miejscowość w 2012 roku liczyła 10 633 mieszkańców. Aktualnie funkcję burmistrza sprawuje [[Maciej Radtke]] <ref>[http://wybory2014.pkw.gov.pl/pl/wyniki/gminy/view/280702] [06.12.2104].</ref>.
 
[[File:Zabytkowy dom na ul. Krupnera w Lubawie.jpg|thumb|290 px|right|Zabytkowy dom na ul. Krupnera w Lubawie. Fot. Piotr Marynowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lubawa_-_dom_na_ul._Kupnera_17.jpg Commons Wikimedia] [10.12.2014] ]]
[[File: Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Lubawie.jpg|thumb|290 px|right|Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Lubawie. Fot. Rimantas Lazdynas. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lubawa,_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_p.w._%C5%9B%C5%9B._Jana_Chrzciciela_i_Micha%C5%82a.jpg Commons Wikimedia] [10.12.2014] ]]
[[File:Kościół pw. św. Anny w Lubawie.jpg|thumb|290 px|right|Kościół pw. św. Anny w Lubawie. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lubawa,_Fara.jpg Commons Wikimedia] [dostęp: 10.12.2014] ]]
== Położenie ==
Miasto jest położone na wschodnich krańcach [[Ziemia chełmińska|Ziemi Chełmińskiej]], w odległości 18 km od [[Iława|Iławy]], nad rzeką [[Rzeka Sandela|Sandelą]]. Lubawa leży w obrębie [[Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich|Parku Krajobrazowego Wzgórz Dylewskich]].

== Dzieje miejscowości ==
Nazwa miasta wywodzi się najprawdopodobniej od imienia jednego z [[Prusowie|pruskich]] władców grodu; być może nawiązuje do imienia Lubwe.

Lubawa została założona na obszarze osadnictwa [[Prusowie|pruskiego]] (plemię [[Sasinowie|Sasinów]]), przez który przebiegały dwa szlaki handlowe: jeden prowadzący nad Bałtyk, a drugi przez Wołyń nad Morze Czarne. Pierwsza zachowana wzmianka o istniejącym na tym terenie grodzie pruskim pochodzi z 1216 roku. Obszary te określone zostały w bulli papieża Innocentego III mianem Ziemi Lubawskiej. Granice tego terenu powiększały się wraz z postępującym rozwojem akcji chrystianizacyjnej.

Lubawa zaczęła pełnić funkcję siedziby biskupiej, co bezpośrednio wpłynęło na rozwój osady oraz jej rozbudowę. Uzyskała wówczas status osady miejskiej. Jednak w latach 20. XIII wieku doszło do zajęcia miasta przez Prusów. Działania odwetowe, zarówno ze strony biskupa, jak i Prusów ciągnęły się przez kolejne lata, powstrzymując rozwój Lubawy. W 1239 roku Lubawa została objęta opieką administracyjną [[Zakon krzyżacki|zakonu krzyżackiego]]. Jednak od 1257 roku ponownie podlegała kolejnym biskupom. Nowa fala konfliktów z Prusami doprowadziła do spustoszenia Lubawy i okolic. W związku z tym w roku 1269 roku biskupstwo podjęło decyzję o ponownym wystawieniu lokacji dla ośrodka.

W XIV stuleciu Lubawa stała się siedzibą i centrum administracyjnym klucza biskupich dóbr lubawskich. Obszar dóbr zasiedlali polscy osadnicy przybywający z ziemi chełmińskiej. W tym samym okresie doszło do przeobrażeń w lubawskich organach samorządowych. Miejsce dotychczasowego sołtysa zajął burmistrz i wspierający go radni miejscy. W 1260 roku w Lubawie istniał już zamek, a w XIV wieku wzniesiono ceglano-granitowe mury otaczające miasto. Do Lubawy prowadziły trzy miejskie bramy: Bratiańska, Polska oraz Iławska. Od 1301 przez kolejne sto lat trwała budowa murowanego zamku, siedziby biskupów w Lubawie. Za sprawą roli jaką odgrywała, Lubawa stała się centrum lokalnego życia gospodarczego, administracyjnego, handlowego i kulturalnego. Miasto stało się konkurencją dla krzyżackich ośrodków. Zaniepokojony Zakon podjął kroki zmierzające do ograniczenia monopolu Lubawy. Efektem tych działań stało się założenie [[Nowe Miasto Lubawskie|Nowego Miasta Lubawskiego]] (1325).

Lubawa w 1440 roku przystąpiła do [[Związek Pruski|Związku Pruskiego]]. Wzięła udział w wojnie trzynastoletniej z Zakonem. Od 1466 do 1772 roku znajdowała się w granicach państwa polskiego. [[Epidemia dżumy 1709-1711|Epidemia dżumy]], która nawiedziła Lubawę na początku XVIII wieku, oraz przerwanie kontaktów handlowych z Polską po rozbiorach doprowadziło do zapaści gospodarczej i spadku znaczenia miasta. W Lubawie ulokowany został pruski garnizon, a do dawnego klucza dóbr lubawskich zaczęli napływać niemieccy osadnicy. Regres gospodarczy miasta pogłębiło stacjonowanie w 1807 wojsk francuskich - 40-tysięcznego korpusu. Pobyt wojska, nakładane kontrybucje i samowola francuskich żołnierzy wyniszczyły Lubawę.

W 1818 roku miasto stało się siedzibą władz powiatowych, co sprawiło, że Lubawa zaczęła powoli odzyskiwać pozycję lokalnego centrum rzemieślniczo-handlowego. W roku 1844 uruchomiona została polska drukarnia, a cztery lata później ukazał się pierwszy numer gazety ''Lokalblatt''. W 1865 roku powstało miejscowe Towarzystwo Rolnicze, a pięć lat później Spółka Pożyczkowa - Bank Ludowy. W 1887 roku rozpoczęło działalność polskie towarzystwo społeczno-kulturalne "Wiara". W 1892 roku powstał Związek Kupców. W 1896 roku w Lubawie założono gniazdo [[Towarzystwo Sportowe "Sokół"| "Sokoła"]].

W 1911 roku księgarz Bolesław Szczuka założył pierwszą polską księgarnię w mieście. Ogromną rolę w życiu społecznym i narodowym odegrało powołane do życia w 1874 roku seminarium nauczycielskie, którego absolwentami byli liczni działacze polscy.

W drugiej połowie XVIII wieku w mieście wybudowano synagogę, która uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. W tym samym stuleciu otwarto kirkut (stary cmentarz) na Wzgórzu Fijewskim. Nekropolia została zdewastowana w latach 1939-1945. Do czasów obecnych zachowało się osiem nagrobków. Nowy cmentarz, po którym nie pozostał już żaden ślad, otwarto w roku 1860 przy drodze prowadzącej do wsi [[Dąbrówko]]. Ostatni pochówek miał miejsce w 1939 roku. W czasie wojny wszystkie nagrobki zostały zniszczone, a teren kirkutu zaorano.

Zakończenie I wojny światowej doprowadziło do ogromnych zmian; na mocy postanowień traktatu wersalskiego Lubawa wraz z powiatem została przyłączona do Polski. W okresie [[Plebiscyt 1920|przedplebiscytowym]] z inicjatywy polskich działaczy powołany został [[Obywatelski Komitet Plebiscytowy w Lubawie|Obywatelski Komitet Plebiscytowy]]. Na czele akcji polskiej w Lubawie stali dr Teofil Rzepnikowski i Stanisław Wolski. Organem prasowym polskiego ruchu był "Głos Lubawski". Miejscowi działacze wszystkim możliwymi środkami starali się wspierać agitację na rzecz wygranej Polski w głosowaniu.

W 1920 roku Lubawę odwiedził gen. Józef Haller. W 1921 roku do miasta przybył sam marszałek Józef Piłsudski. W latach 30. pojawiła się również kolejna ważna postać polskiego życia politycznego w okresie międzywojennym, inspektor Edward Rydz-Śmigły. Okres II wojny światowej był czasem eksterminacji ludności polskiej i żydowskiej, zacierania wszelkich śladów wielowiekowej kulturalnej i społecznej spuścizny. 21 stycznia 1945 roku do Lubawy wkroczyły wojska II Frontu Białoruskiego, które doprowadziły do katastrofalnych zniszczeń. Miasto utraciło niemalże 80% wszystkich budynków mieszkalnych.

W latach 1977-1989 w mieście działał [[Komitet Miejsko-Gminny PZPR w Lubawie|Komitet Miejsko-Gminny PZPR]].

W Lubawie działa obecnie Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej, Dom Pomocy Społecznej, 4 apteki, gabinety dentystyczne, niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej, prywatne gabinety specjalistyczne, gabinety weterynaryjne, Miejski Ośrodek Zdrowia. Gmina Lubawa należy do [[Ekologiczny Związek Gmin "Działdowszczyzna"| Ekologicznego Związku Gmin "Działdowszczyzna"]], [[Związek Gmin Regionu Ostródzko-Iławskiego "Czyste Środowisko"|Związku Gmin Regionu Ostródzko-Iławskiego "Czyste Środowisko"]], zrzeszenia [[LGD "Ziemia Lubawska"]].
 

==Gospodarka==
W mieście działają lokale gastronomiczne, sklepy spożywcze, przemysłowe, odzieżowe i wielobranżowe, hurtownie, serwisy komputerowe, auto-serwisy, zakłady cukierniczo-piekarnicze, biura księgowości, firmy meblowe, budowlane, ferma drobiu, bank, Cech Rzemiosł Różnych, Lubawska Spółdzielnia Usług Rolniczych, przedsiębiorstwa wielobranżowe, przedsiębiorstwo [[Szynaka Meble sp. z o.o.]].
 
==Kultura==
*[[Miejska Biblioteka Publiczna im. Teofila Ruczyńskiego w Lubawie|Miejska Biblioteka Publiczna im. Teofila Ruczyńskiego]]
*[[Miejski Ośrodek Kultury w Lubawie|Miejski Ośrodek Kultury]]
*[[Kino "POKÓJ" w Lubawie|Kino "POKÓJ"]]
*[[lkwim:Wojewódzki Plener Plastyki Nieprofesjonalnej Lubawa ’87|Wojewódzki Plener Plastyki Nieprofesjonalnej Lubawa ’87]]
*[[lkwim:Punk Rock Reggae Festival – Lubawa 2010|Punk Rock Reggae Festival – Lubawa 2010]]
*[[lkwim:Punk Rock Reggae Festival – Lubawa 2011|Punk Rock Reggae Festival – Lubawa 2011]]
*[[lkwim:Dni Lubawy 2010|Dni Lubawy 2010]]
*[[lkwim:Festiwal Piosenki Innej w Lubawie 2008|Festiwal Piosenki Innej w Lubawie 2008]]
*[[lkwim:Festiwal Piosenki Innej w Lubawie - 2009|Festiwal Piosenki Innej w Lubawie - 2009]]
*Amatorski chór mieszany [[lkwim:Appasjonata|"Appasjonata"]], założony w 2000 roku
==Organizacje i stowarzyszenia==
*[[Stowarzyszenie Osób Niepełnosprawnych w Lubawie|Stowarzyszenie Osób Niepełnosprawnych]]
*[[Lubawski Ludowy Klub Kick-Boxingu]]
*[[Świetlica Środowiskowa Caritas w Lubawie|Świetlica Środowiskowa Caritas]]
==Religia==
*[[Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia w Lubawie|Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia]]
*[[Parafia pw. św. Jana Chrzciciela i Michała Archanioła w Lubawie|Parafia Rzymsko-Katolicka św. Jana i Michała Archanioła]]
*[[Parafia pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Anny w Lubawie|Parafia pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Anny]]
== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Tiedemann Giese]] (1480-1550) – biskup warmiński, wybitny uczony; rezydował w Lubawie, gdzie zasłynął jako mecenas sztuki; Gise przyjaźnił się z [[lkwim: Mikołaj Kopernik|Mikołajem Kopernikem]], który odwiedził go w Lubawie w latach 1533, 1538, 1539
*[[Brunon Bem]] (1898-1956) – polski działacz plebiscytowy, nauczyciel, absolwent lubawskiego seminarium nauczycielskiego
*[[Alfons Barczewski]] (1910-1971) – działacz kulturalno-oświatowy, adwokat, absolwent lubawskiego seminarium nauczycielskiego
*[[Jacek Fafiński]] (ur. 1970) – urodzony w Lubawie zapaśnik stylu klasycznego, zdobywca srebrnego medalu olimpijskiego
*[[Marian Truszczyński]] (ur. 1929) – urodzony w Lubawie lekarz weterynarii, członek Prezydium Polskiej Akademii Nauk
*[[lkwim:Teofil Ruczyński|Teofil Ruczyński]] (1896-1979) – działacz polonijny, poeta, absolwent lubawskiego seminarium nauczycielskiego
*[[Grzegorz Gwiazdowski]](ur.1974) – urodzony w Lubawie kolarz szosowy, reprezentant Polski
*[[lkwim:Janusz Stanisław Pasierb|Janusz Pasierb]] (1929-1993) – urodzony w Lubawie duchowny katolicki, poeta, historyk i historyk sztuki
*[[Walenty Żebrowski]] (zm. 1765) – urodzony w Lubawie malarza, polichromista, bernardyn

==Sport==
*[[Lubawski Ludowy Klub Kick-Boxingu]]
*MLKS "Motor"
*[[Ośrodek Sportu i Rekreacji w Lubawie|Ośrodek Sportu i Rekreacji]]
*[[LUKS Copernicus Lubawa]]
==Edukacja==
*[[Gimnazjum im. Biskupów Chełmińskich w Lubawie |Gimnazjum]]
*[[Przedszkole Miejskie w Lubawie|Przedszkole Miejskie]]
*[[Szkoła Podstawowa im. Mikołaja Kopernika w Lubawie|Szkoła Podstawowa im. Mikołaja Kopernika]]
*[[Zespół Szkół w Lubawie|Zespół Szkół]]
*[[Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Broniewskiego w Lubawie|Zespół Szkół - Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Broniewskiego]]
==Turystyka==
*[[Rezerwat Jezioro Francuskie|Rezerwat przyrody Jezioro Francuskie]], położony w odległości 23 km na północny wschód od Lubawy
*trasa rowerowa o długości 37 km – przebieg trasy: Lubawa – [[Lipy]] – [[Napromek]] – [[Wygoda]] – [[Klonowo]] – [[Wygoda]] – [[Napromek]] – Lipy – Lubawa
== Zabytki ==
*[[lkwim:Kościół pw. św. Anny w Lubawie|Kościół pw. św. Anny]] wzniesiony w pierwwszej połowie XIV wieku
*[[lkwim:Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Lubawie|Kościół pw. św. Jana Chrzciciela]] wybudowany na początku XVII wieku
*Pozostałości murów obronnych z XIV-XVI wieku
*Ruiny zamku wzniesionego w wieku XIV
*Układ przestrzenny starego miasta z XIII wieku
*Zespół klasztorny bernardynów z XIV wieku, rozbudowanego w XVII-XVIII stuleciu
*Zespół szpitala miejskiego (szpital, kaplica, klasztor) pw. św. Jerzego z 2. połowy XIX wieku
*Zabudowania mieszkalne z XIX oraz z przełomu XIX i XX wieku
*Stary cmentarz żydowski założony w XVIII wieku; do czasów współczesnych zachowało się relikty ośmiu kamiennych nagrobków
{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. I-II, Olsztyn 2010-2011. 
Hoffmann Mieczysław, Sikorski Jerzy, ''Iława i okolice'', Poznań 1971. 
Knercer Wiktor, ''Cmentarze żydowskie na terenie województwa olsztyńskiego. Historia, stan obecny'', [w:] ''Cmentarze żydowskie. Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce'', red. Jan Andrzej Choroszy i in., t. II, Wrocław 1995. 
Niesiobędzki Wiesław, ''Powiat iławski: dzieje miast i wsi. Szkice historyczne od czasów krzyżackich do 1945 roku'', Iława 2006.
Niesiobędzki Wiesław, ''Powiat iławski: dzieje, zabytki, pejzaż i kultura'', Iława 2008. 
Niesiobędzki Wiesław, ''Zamki, pałace, dwory i inne zabytki powiatu iławskiego: przewodnik historyczno-krajoznawczy'', Iława 2003.
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_ludnosc_stan_struktura_30062012.pdf| Ludność. Stan i struktura] [24.11.2014] 
[http://lubawa.pl lubawa.pl] [24.11.2014] 
[http://www.moklubawa.pl/ Miejski Ośrodek Kultury w Lubawie] [24.11.2014] 
[http://www.lubawa.bil-wm.pl Baza Informacji Lokalnej] [24.11.2014] 
 

[[Kategoria: Miejscowość]][[Kategoria:Miasta]] [[Kategoria: Powiat iławski]] [[Kategoria: Lubawa]] [[Kategoria: 1201-1300]]

Olsztyn

2015-04-21T14:11:59Z

Arom: /* Muzyka */

{{Wieś infobox
|nazwa = Olsztyn
|herb wsi = herbO.jpg
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Olsztyna
|zdjęcie = miasta_Olsztyn.jpg
|opis zdjęcia = Olsztyn, fot. Tomasz Raczyński
|rodzaj miejscowości = miasto
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = Olsztyn
|gmina = Olsztyn
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 174 775
|rok = 2015
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =10-001 do 11-041
|tablice rejestracyjne = NO
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 46 |sekundN = 23
|stopniE = 20 |minutE = 28 |sekundE = 34
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Olsztyn''' – miasto będące stolicą [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]], siedziba władz wojewódzkich, powiatowych oraz diecezjalnych (katolickiej metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej).
 
[[Plik:Urzad Marszalkowski.jpg|thumb|290px|right|Urząd Marszałkowski, Fot. Mieczysław Kalski]]
[[Plik:Kamienica Naujacka w Olsztynie.jpg|thumb|290px|right|Kamienica Naujacka w Olsztynie, Fot. Mieczysław Kalski]]
[[Plik:Gazeta Olsztyńska.jpg|thumb|290px|right|Dom Gazety Olsztyńskiej, Fot. Mieczysław Kalski]]
[[Plik:kultura_teatr_jaracza_olsztyn.JPG|thumb|290px|right|Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie, fot. Natalia Tarkowska]]
[[Plik:Panorama Olsztyna.jpg|thumb|290px|right|Panorama Olsztyna, fot. Marcin Kierul]]
[[Plik:Amfiteatr im. Czesława Niemena fot. Marcin Kierul.jpg|thumb|290px|right|Amfiteatr im. Czesława Niemena, fot. Marcin Kierul]]
[[Plik:Zamek Kapituły Warmińskiej - bab pruska fot. Marcin Kierul.jpg|thumb|290px|right|Zamek Kapituły Warmińskiej, fot. Marcin Kierul]]
[[Plik:Stary Ratusz fot. Wojciech Krom.jpg|thumb|290px|right|Stary Ratusz, fot. Wojciech Krom]]
[[Plik:mosty ol.jpg|thumb|right|290px|Mosty kolejowe w Olsztynie. Fot. Mirosław Garniec]]
[[image:olsztyn kdp.jpg|thumb|right|290px|Olsztyn i okolice na mapie z XIX w. Źródło: Karta dawnéj Polski z przyległémi okolicami krajów sąsiednich, 1:300000, Paryż 1859 r.]]
==Toponimia==
Nazwa miasta w brzmieniu niemieckim – ''Allenstein'' – oznacza "zamek nad [[Rzeka Łyna|Łyną]]". Nazwa została utworzona analogicznie do innych nazw miast na [[Warmia|Warmii]], gdzie człon ''Stein'' (niem. kamień) charakterystyczny był dla miast z zamkami. Niemiecka nazwa Łyny – ''Alle'' – pochodzi od pruskiej nazwy ''Alna'', oznaczającej łanię.

Polskie brzmienie nazwy ''Holsten'' (''Olszten'') pojawia się po raz pierwszy u Jana Długosza (''Banderia Prutenorum'', 1448). Jeszcze bliższa współczesnej nazwie forma została odnotowana w dokumentach kapituły warmińskiej epoki [[lkwim:Mikołaj Kopernik|Kopernika]] (1522) – ''Olstyn'' (wymowa ''Olsztyn'').

==Położenie==
Olsztyn leży w południowej części Warmii, a w centralnej części [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]]. W klasyfikacji fizycznogeograficznej położenie miasta związane jest z [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzem Mazurskim]].

==Warunki naturalne==
===Rzeźba terenu===
Ukształtowanie terenu Olsztyna charakteryzuje się fałdami z uwagi na moreny czołowe ostatniego zlodowacenia. Zróżnicowanie między najwyższym a najniższym punktem w mieście wynosi 67 metrów (155 m n.p.m. do 88 m n.p.m.).

===Klimat===
Klimat Olsztyna przypisany jest do strefy umiarkowanej ciepłej przejściowej, jest warunkowany naturalnymi czynnikami środowiska (położeniem wśród jezior, zalesieniem, polodowcową rzeźbą terenu). Średnie roczne wartości czynników klimatycznych wynoszą: opady – około 600 mm; temperatura powietrza – +7,2 stopni C (maksymalnie w lipcu – +17,3 stopni C, minimalnie w styczniu – -3,0 stopni C); liczba dni z opadami – 160; liczba dni z przymrozkami – 140; zaleganie pokrywy śnieżnej – 83 dni; wiatr – przewaga wiatrów południowo-zachodnich i zachodnich.

===Przyroda===
Nieco ponad 21 % powierzchni Olsztyna zajmują lasy (1800 ha, z czego 1050 ha stanowi Las Miejski). Tereny zieleni miejskiej obejmują 560 ha i są to przede wszystkim parki oraz cmentarze. Funkcjonują dwa rezerwaty przyrody torfowej ([[Rezerwat Redykajny|Redykajny]] i [[Rezerwat Mszar|Mszar]]), jeden dawny rezerwat został zniesiony ([[jezioro Tyrsko]]). Część terenu miasta z dolinami rzek [[Rzeka Łyna|Łyny]] i Wadąg należy do Obszaru Chronionego Krajobrazu Doliny Środkowej Łyny. Z 16 zarejestrowanych na terenie miasta pomników przyrody ożywionej (drzew i alei drzew) większość znajduje się w miasteczku akademickim [[Kortowo]].

Przez miasto przepływają trzy rzeki – [[Rzeka Łyna|Łyna]], Wadąg i Kortówka. Około 8 % powierzchni miasta zajmują jeziora, których łącznie jest 15 (13 przekracza 1 ha powierzchni). Część historycznych jezior zostało osuszonych po nabyciu ziemi przez osoby prywatne, m.in. [[Jezioro Fajferek|Fajferek]], przy którym w XIX wieku mieściło się kąpielisko miejskie.

==Historia==
===Pradzieje===
Obecność człowieka w okolicach dzisiejszego Olsztyna sięga epoki mezolitu (około 8000–4500 p.n.e.), z tego okresu pochodzą najstarsze znaleziska (motyka kamienna, motyka z poroża łosia). Na ziemiach tych przebywały w tym czasie niewielkie grupy wędrownych myśliwych. Wraz ze stopniowym ocieplaniem klimatu i porastaniem terenów leśnych pojawiły się grupy osiadłe, zajmujące się nie tylko myślistwem, ale i zbieractwem oraz rybołówstwem. W epoce neolitu (4500–1500 p.n.e.) miejscowa ludność prowadziła częściowo osiadły tryb życia, zajmując się rolnictwem (uprawa pszenicy, owsa i żyta) po uprzednim wypaleniu i wykarczowaniu lasu przez kilkuletni okres do czasu wyjałowienia ziemi. Względna stabilizacja trybu życia oznaczała zwiększenie populacji oraz podniesienie poziomu produkcji narzędzi (jako surowiec wykorzystywano kamień, poroża jeleni) oraz pojawienie się naczyń ceramicznych. Epoka brązu (od około 1500 p.n.e.) przyniosła upowszechnienie się przedmiotów z brązu oraz nową formę pochówku – kremację zwłok. Ludność, podobnie jak w epoce neolitu, uprawiała ziemię oraz hodowała zwierzęta – bydło, owce, świnie, kozy. Epoka żelaza, przypadająca na ok. VI wiek p.n.e., na terenie okolic Olsztyna ma raczej charakter symboliczny, nie wiąże się bowiem z obróbką i wykorzystaniem żelaza (co nastąpiło później). Okres ten charakteryzuje się rozdrobnieniem dotychczasowych większych skupisk ludzkich na rzecz mniejszych, ale położonych w miejscach o naturalnych walorach obronnych, np. na sztucznych wyspach w obrębie strefy brzegowej jezior. Nawiązane zostały też kontakty handlowe z Rzymem (wymiana bursztynu). Wobec stabilnej, pozbawionej większych konfliktów wojennych sytuacji, powstawała osadnicza społeczność plemienna [[Prusowie|Prusów]], a w samym rejonie Olsztyna – Galindów (Prusów południowo-zachodnich).

Najstarszą przeszłość Olsztyna i najbliższych okolic potwierdzają liczne znaleziska archeologiczne z różnych epok, np. neolityczne narzędzia odnajdywane na terenie współczesnych ulic miasta (aleja Wojska Polskiego, ul. Dworcowa, ul. Kościuszki), pozostałości osiedla z epoki brązu (prawy brzeg Łyny, ul. Grabowskiego), ślady osadnictwa epoki żelaza na terenie Kortowa.

===Pod rządami zakonu krzyżackiego (1243–1466)===

W XIII wieku ziemie Prusów zostały podbite przez [[Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach|zakon krzyżacki]]. Okolice współczesnego Olsztyna zostały w 1243 r. przypisane bullą legata Wilhelma z Modeny nowo powstałej diecezji warmińskiej. W 1334 wójt warmiński i brat krzyżacki – Henryk von Luter – wybudował w zakolu Łyny strażnicę obronną ''Allenstein'' – Olsztyn. Nie jest to data równoznaczna z założeniem miasta, dopiero bowiem w ciągu kilku kolejnych lat nastąpiła budowa drugiej strażnicy ([[Bartążek]]) i lokacja okolicznych wsi ([[Wadąg|Wadąg]] z młynem, [[Pistki]], [[Brąswałd]], [[Dywity]], [[Jaroty]], [[Warkały]], [[Jonkowo]], [[Tomaszkowo]], [[Bartąg]], [[Wołowno]], [[Linowo (powiat olsztyński)|Linowo]], [[Gągławki]], [[Gronity]], [[Cegłowo]]), co przypuszczalnie miało związek z planową polityką lokacyjną, uwieńczoną przywilejem lokacyjnym kapituły warmińskiej dla Olsztyna z 31 października 1353 r. W tym czasie na ukończeniu był już [[lkwim: Zamek w Olsztynie|zamek olsztyński]], którego budowę rozpoczęto około 1347–1348 r. Zasadźcą miasta był "roztropny mąż" [[lkwim:Jan z Łajs|Jan z Łajs]], który objął też funkcję pierwszego sołtysa. Początkowo miasto zajmowało 178 łanów, a przywilej lokacyjny określił dokładne granice miasta, oparte na brzegach jezior [[Jezioro Kortowskie|Kortowskiego]] i [[Jezioro Krzywe|Krzywego]], granicy wsi [[Likusy]], korycie Łyny i Wadąga, granicy wsi [[Myki]], [[Track]], [[Klebark]] i [[Szczęsne]], ponownie korycie Łyny, aż do brzegów Jeziora Kortowskiego. W obrębie obszaru miasta znalazła się m.in. wieś Sędyty. Pierwsze poszerzenie granic Olsztyna nastąpiło w 1378 r.

W latach 1370–1380 wybudowano kościół. Powstały też fortyfikacje obronne miasta, [[lkwim:Stary Ratusz w Olsztynie|ratusz]] (zastąpiony pod koniec XV wieku konstrukcją późnogotycką, w zasadzie zachowaną do dzisiaj) i inne budowle charakterystyczne dla struktur miejskich.

[[lkwim: Zamek w Olsztynie|Zamek]] stał się rezydencją administratora dóbr kapitulnych. Pierwszym znanym administratorem pełniącym tę funkcję był w 1398 r. kanonik [[Henryk IV Vogelsang]], późniejszy [[biskupi warmińscy|biskup warmiński]]. W 1410 nieznany z nazwiska administrator złożył hołd zwycięzcy spod [[Bitwa pod Grunwaldem|Grunwaldu]] Władysławowi Jagielle, a władztwo nad zamkiem olsztyńskim zostało na krótko przekazane księciu mazowieckiemu Januszowi. W okresie wojny trzynastoletniej administrator kapitulny, sprzyjający Krzyżakom, został odsunięty przez mieszczan olsztyńskich, a zamek stał się obiektem przetargów i walk pomiędzy stronnictwami krzyżackimi i polskimi z udziałem niezależnych wojsk zaciężnych. Kres tym wydarzeniom położył II pokój toruński z 1466 r., po którym Olsztyn włączony został do państwa polskiego.

===W państwie polskim (1466–1772)===

Pierwsze lata przynależności Olsztyna i Warmii do Polski charakteryzował brak stabilności związany z toczonymi walkami, m.in. na tle konfliktu o obsadę biskupstwa warmińskiego w 1478 r. Zamek olsztyński pozostawał w tym czasie rezydencją administratora dóbr kapituły, którym dwukrotnie był Mikołaj Kopernik, prowadząc w Olsztynie badania astronomiczne. Stanął on także w styczniu 1521 r. przed zadaniem obrony zamku w czasie kolejnej wojny polsko-krzyżackiej.

Hołd pruski z 1525 r. zakończył czas wojen, pozwalając miastu na odbudowę i rozwój struktur handlowych i rzemieślniczych. Na początku XVII wieku umacniano mury miejskie w związku z groźbami przemarszów wojsk w związku z rokoszem Zebrzydowskiego. Niewiele wcześniej ziemie warmińskie przeżywały przemarsze niekarnych oddziałów polskich walczących pod Moskwą. W 1620 r. w wielkim pożarze miasta spłonął szereg budynków, a cztery lata później wiele istnień ludzkich pochłonęła zaraza. Mimo realnej groźby w 1628 r. nie doszło natomiast do wkroczenia do Olsztyna wojsk szwedzkich, jednak dotykały miasto uciążliwości związane z wojną i obecnością obcych wojsk w najbliższym sąsiedztwie (m.in. w [[Dobre Miasto|Dobrym Mieście]]). W lipcu 1635 r. przez Olsztyn przejeżdżał król Władysław IV Waza.

Olsztyn silnie odczuł wojnę polsko-szwedzką w 1655 r. Na mocy porozumień Stanów [[Prusy Królewskie|Prus Królewskich]] i biskupa warmińskiego [[Wacław Leszczyński|Wacława Leszczyńskiego]] miasta strzec miały wojska elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma. Rzeczywiście żołnierze brandenburscy obsadzili Olsztyn, ale z kolei elektor wsparł niebawem Szwedów. Pobyt wojsk brandenburskich pozostawał dla mieszczan dotkliwy także po ponownym wsparciu przez elektora Rzeczypospolitej, tym bardziej, że miasto dotknęła klęska głodu, a następnie kolejny wielki pożar (1658). Powojenną odbudowę miasta zahamował nieco pożar z 1669 r., a także kolejne wydarzenia wojenne z 1703 r. (pobyt wojsk saskich na Warmii w związku z kolejną wojną przeciw Szwecji).

W latach 1709–1710 liczne ofiary w Olsztynie i najbliższej okolicy pociągnęła za sobą [[epidemia dżumy 1709-1711|epidemia dżumy]], zmarli m.in. archiprezbiter olsztyński i czterech innych księży. W 1712 r. w dużym pożarze spłonęło pięć domów. Niepokoje wojenne niezwiązane bezpośrednio z zajmowaniem miasta, ale z obciążeniami kontrybucyjnymi i pustoszeniem okolic, przynosiły wydarzenia polskiej wojny o tron po śmierci Augusta II Mocnego (1733–1734) oraz wojny siedmioletniej.

===Olsztyn w granicach państwa pruskiego (1772–1918)===

W chwili przejmowania przez Prusy Warmii Olsztyn spełniał funkcję miasta raczej formalnie niż faktycznie, a większość mieszkańców czerpała dochody w podobny sposób jak ludność wiejska – wszystkim z uprawy ziemi. Jednak już kilka kolejnych dekad przyniosło znaczący wzrost znaczenia rzemiosła. W 1807 r. miasto zostało zajęte przez wojska francuskie walczące z Rosjanami, a w najbliższej okolicy miało miejsce kilka starć. 3 lutego 1807 r. przez kilka godzin przebywał w Olsztynie sam Napoleon. W związku z działaniami wojennymi mieszkańcy Olsztyna ponosili koszty kontrybucji i utrzymania kwaterujących wojsk, w tym czasie wystąpiła też epidemia tyfusu głodowego, w rezultacie której zmarło około 25% olsztynian.

W 1808 w Olsztynie, podobnie jak w innych miastach pruskich, weszła w życie ordynacja miejska wprowadzająca uprawnienia samorządowe. Pierwsza połowa XIX wieku (aż do lat 60.) stała pod znakiem kolejnych problemów związanych z epidemiami i klęskami głodu, m.in. w 1866 zmarło na cholerę 215 mieszkańców Olsztyna.

Od 1818 r. Olsztyn był siedzibą powiatu ziemskiego. Rozwój miasta przyniosła kadencja burmistrza [[Jakub Rarkowski|Rarkowskiego]] (1836–1865). Miasto zyskało wówczas szereg studni, brukowane ulice, latarnie uliczne; w 1860r. rozpoczęto budowę [[Jakubowo|Jakubowa]], ośrodka rekreacyjnego na terenie lasu miejskiego. Powiększyła się także znacznie liczba mieszkańców (w 1834 r. było ich 2838, a w 1867 – 5829), dzięki czemu Olsztyn stał się pod tym względem trzecim miastem na Warmii. O dalszym szybkim rozwoju miasta zadecydowało doprowadzenie w 1872 r. linii kolejowej. Politykę rozwoju kontynuował burmistrz [[Oskar Belian]] (1877–1908), który zainicjował uczynienie z Olsztyna siedziby sztabu 37 Dywizji Cesarstwa Niemieckiego. W czasie jego kadencji na stanowisku burmistrza nastąpił kolejny dynamiczny skok demograficzny (1895 – około 25 tysięcy mieszkańców), w mieście zainstalowano m.in. instalację gazową, nowoczesne systemy wodociągowe i kanalizacyjne, doprowadzono elektryczność, uruchomiono tramwaje. W 1905 r. wyodrębniono rejencję olsztyńską.

W drugiej połowie XIX wieku kształtował się polski ruch narodowy na Warmii i również w Olsztynie, gdzie w 1886 r. rozpoczęto wydawanie "[[lkwim:Gazeta Olsztyńska|Gazety Olsztyńskiej]]". Wsparcia ruchowi udzielali działacze z Pomorza i Wielkopolski, skąd pochodził redaktor i wydawca "Gazety" [[lkwim:Seweryn Pieniężny (senior)|Seweryn Pieniężny]] (ojciec). Polacy zrzeszali się w [[ Polsko-Katolickie Towarzystwo Ludowe "Zgoda" pw. św. Kazimierza w Olsztynie|Polsko-Katolickim Towarzystwie Ludowym "Zgoda"]] założonym w 1891 r.

Zaraz po wybuchu I wojny światowej w sierpniu 1914 r. Olsztyn był na krótko zajęty przez wojska rosyjskie. W okolicy miasta toczono krwawe walki (m.in. pod [[Dorotowo|Dorotowem]]), ale sam Olsztyn ominęły tym razem realne działania wojenne i zniszczenia.

===Lata 1918–1945===

Początek okresu międzywojennego upłynął w Olsztynie pod znakiem napięć na tle zmian ustrojowych w Niemczech po abdykacji cesarza Wilhelma II i utworzeniu rządu republikańskiego, a także pod znakiem trudnych warunków życia powojennego. W listopadzie 1918 r. władzę w mieście przejęła Rada Żołnierska (wkrótce przekształcona w Radę Żołniersko-Robotniczą). Ukonstytuowała się także polska [[Warmińska Rada Ludowa]]. Poza środowiskiem polskim przeważały nastroje przeciwne separacji jakiejkolwiek części Prus Wschodnich do Polski. Wyznaczony przez traktat wersalski [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach|plebiscyt]] do ustalenia przynależności państwowej Warmii i [[Mazury|Mazur]] 11 lipca 1920 r. przyniósł zdecydowane zwycięstwo opcji niemieckiej także w samym Olsztynie (342 głosy za Polską, 16 742 za Niemcami). Mimo tego wyniku, osiągniętego w kontrowersyjnych okolicznościach, Polacy nie zaprzestali działalności narodowej, prowadząc w okresie międzywojennym w Olsztynie m.in. [[lkwim:Dom Polski w Olsztynie|Dom Polski]] oraz [[Katolicka Szkoła Polska w Olsztynie|katolicką szkołę ludową]] z przedszkolem. Funkcjonował także [[Konsulat RP w Olsztynie|polski konsulat]]. Do 1939 r. kontynuowano wydawanie "Gazety Olsztyńskiej".

Okres ten to także dalszy rozwój miasta, wzrastała wóczas znacząco liczba budowanych budynków mieszkalnych, a liczba mieszkańców do wybuchu II wojny światowej przekroczyła 50 tysięcy. Rozpoczęło funkcjonowanie lotnisko na [[Dajtki|Dajtkach]], w 1925 r. uruchomiono [[lkwim:Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie|teatr]] (pierwotnie jako dar wdzięczności dla narodu niemieckiego za wygrany plebiscyt). W 1933 r. przebywał krótko w Olsztynie kanclerz Hitler, nie ominęły także miasta wydarzenia "nocy kryształowej" w 1938 r., kiedy spalono synagogę olsztyńską. Już w latach wojny powstało getto, którego mieszkańców wywieziono z Olsztyna na śmierć w 1942 r.

W styczniu 1945 r. wojska rosyjskie pod wodzą generała Nikołaja Oslikowskiego zdobyły Olsztyn. Walki w dniach 21–23 stycznia 1945 r.kosztowały życie około 4 tysięcy ludzi, zniszczono przeszło tysiąc budynków stanowiących około 1/3 zabudowy miejskiej. Zdewastowana została infrastruktura miasta. Szczególnie ucierpiało [[Stare Miasto w Olsztynie|Stare Miasto]].

===Po II wojnie światowej===

Powojenna rzeczywistość ukazała zniszczenie miasta i wyludnienie. Po dwumiesięcznym okresie zarządzania Olsztyna przez rosyjską komendanturę wojskową w marcu 1945 r. powołany został pełnomocnik rządu RP na Okręg Mazurski w osobie pułkownika [[Jakub Prawin|Jakuba Prawina]]. Już 17 lutego 1945 r. do Olsztyna przyjechała ekipa polskich kolejarzy z Białegostoku, przybywały też inne ekipy specjalistyczne do realizacji zadań gospodarczych i administracyjnych. Od maja 1945 r. docierały do Olsztyna transporty przesiedleńców z Wołynia i Wileńszczyzny, dzięki czemu w lipcu tegoż roku liczba mieszkańców miasta przekraczała 20 tysięcy, a w lutym 1946 r. sięgała niemal 30 tysięcy, co wprawdzie odbiegało od wartości przedwojennych, ale stanowiło znaczącą poprawę szacunków bezpośrednio powojennych z lutego 1945 r. – około 8 tysięcy mieszkańców.

W administracyjnym systemie Polski Ludowej, a potem III Rzeczypospolitej, Olsztyn stał się siedzibą władz wojewódzkich (województwa olsztyńskiego, potem [[województwo warmińsko-mazurskie|warmińsko-mazurskiego]]). Z miasta uczyniono także siedzibę władz diecezji (od 1992 r. archidiecezji) warmińskiej. Nastąpił rozwój przemysłowy (w tym w 1967 r. uruchomiono Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych), powstały nowe dzielnice mieszkaniowe, w granice miasta wchłonięte zostały niektóre podmiejskie wsie ([[Likusy]], [[Jaroty]], Dajtki). Stały rozwój zapewniały miastu także instytucje naukowe i kulturalne, należy wymienić choćby [[Wyższa Szkoła Rolnicza w Olsztynie|Wyższą Szkołę Rolniczą]] (Akademię Rolniczo-Techniczną) i [[Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie|Wyższą Szkołę Pedagogiczną]], które w 1999 r. stanowiły podwaliny [[Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie|Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego]], a także [[lkwim: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]], [[lkwim:Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie|Teatr im. Stefana Jaracza]], [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie|Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego]], [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie|Filharmonię Olsztyńską]], biblioteki publiczne [[lkwim:Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie|wojewódzką]] i miejską. W latach 70. liczba mieszkańców Olsztyna przekroczyła 100 tysięcy, a w połowie lat 80. – 150 tysięcy.

Od 1990 r. władze samorządowe wybierane są w wyborach demokratycznych, a od 2002 r. wyborami bezpośrednimi objęto także urząd prezydenta miasta. W czerwcu 1991 r. w czasie swojej czwartej pielgrzymki do Polski przebywał w Olsztynie Jan Paweł II i celebrował mszę na stadionie [[ OKS Stomil Olsztyn|Stomilu]].

==Demografia==

W drugiej dekadzie XXI wieku liczba mieszkańców Olsztyna wynosi około 175 tysięcy. W pierwszych wiekach od nadania praw miejskich ich liczba kształtowała się na poziomie 2–3 tysięcy, stawiając Olsztyn w rzędzie przeciętnych miast regionu. Sytuacja taka utrzymywała się do początku XIX wieku, na sporadyczne spadki liczebności ludności miasta wpływ miały przede wszystkim wydarzenia wojenne i epidemie.

W XIX wieku nastąpił gwałtowny wzrost demograficzny. Wraz z rosnącym znaczeniem Olsztyna w administracji (miasto zostało najpierw stolicą powiatu, potem rejencji) i jego rozwojem cywilizacyjnym wzrastała liczba mieszkańców, w latach 60. XIX wieku przekraczając 5 tysięcy, a na początku XX wieku wynosząc już 20 tysięcy. Tuż przed II wojną światową w Olsztynie mieszkało już około 50 tysięcy osób.

Wydarzenia wojenne drastycznie zredukowały liczbę mieszkańców Olsztyna. Szacunki z pierwszych tygodni po wkroczeniu Rosjan wskazywały na około 8 tysięcy ludności cywilnej. Wskutek prowadzonej intensywnie polityki osiedleńczej liczba ta już w 1946 r. zbliżyła się do 30 tysięcy i w kolejnych latach systematycznie rosła. W 1960 r. było to już niemal 70 tysięcy, w połowie lat 70. – ponad 100 tysięcy, pod koniec lat 90. – 170 tysięcy. Spis powszechny z 2002 r. wykazał liczbę 172 467 mieszkańców Olsztyna, a dane statystyczne z 2013 r. mówią o licznie 174 675.

Dane z grudnia 2007 r. wskazują, że na 175 710 ówczesnych mieszkańców 53,61 % stanowiły kobiety (94 205). Struktura wiekowa przedstawia się następująco: do 17 lat – 30 193 osób, 18–65 lat – 119 642 osób, powyżej 65 lat – 25 875. Pod względem liczby ludności Olsztyn jest 23. miastem w Polsce.

==Administracja==
===Burmistrzowie i prezydenci===

W latach 1773–1945 urząd burmistrza Olsztyna pełnili:
* Anton Gehrmann (1773)
* Jan Bogusław Zwonkowski (1774–1777)
* Joseph Titius (1777–1801)
* Marcin Rogalli (1801–1809)
* Andrzej Piotr Grunenberg (18091818)
* Karl Anton Ehlert (1818–1835)
* [[Jakub Rarkowski]] (1836–1865)
* Tausch (komisarycznie, 1865–1866)
* [[Robert Zakrzewski]] (Sakrzewski, 1866–1875)
* Friedrich von Roebel (1875–1877)
* [[Oskar Belian]] (1877–1908, od 1903 jako nadburmistrz)
* [[Georg Zülch]] (1908–1935, od 1910 jako nadburmistrz)
* Fritz Schiedat (1933–1945)

W latach 1945–1950 funkcję prezydenta Olsztyna pełnili:
* [[Bronisław Latosiński]] (1945)
* Tadeusz Pałucki (1945–1947)
* Stefan Nafalski (1948–1949)
* Czesław Browiński (1949–1950)

W 1950 r. zadania prezydenta miast przekazano przewodniczącym Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. W latach 1950–1973 funkcję tę w Olsztynie pełnili:
* Franciszek Kurzynoga (1950–1953)
* Romuald Nowak (1953–1958)
* [[Julian Molenda]] (1958–1969)
* (1969–1971)
* Jerzy Grelewski (1971–1973)
Od 1973 r. funkcję prezydenta Olsztyna pełnili:
* Jerzy Grelewski (1973–1977)
* [[Marek Różycki]] (1977–1990)
* [[Jerzy Bukowski]] (1990–1992)
* [[Józef Grzegorczyk]] (1992–1994)
* [[Andrzej Ryński]] (1994–1998)
* [[Janusz Cichoń]] (1998–2001)
* [[Czesław Małkowski |Czesław Jerzy Małkowski]] (2001–2008, w 2002 wybrany jako pierwszy prezydent w wyborach bezpośrednich)
* Tomasz Głażewski (p.o. 2008, komisarz 2008–2009)
* [[Piotr Grzymowicz]] (od 2009)

===Rada Miasta===

Instytucja Rady Miasta miała duże znaczenie w danym systemie administracyjnym miasta. Rada pozostawała pod kontrolą kapituły warmińskiej i jej administratora. Wydawała regulujące życie miejskie wilkierze, najstarszy zachowany pochodzi z 1568 r.

Po reformie administracyjnej w Prusach na początku XIX wieku rada wybierana była bezpośrednio przez obywateli i liczyła 24 członków. Realizowała zadania władzy ustawodawczej, wybierała też władze wykonawcze (magistrat).

We współczesnym systemie administracyjno-politycznym Rada Miasta jest organem stanowiącym i kontrolnym. Do 2002 r. dokonywała wyboru prezydenta. Liczy 25 członków wybieranych na cztery lata w ramach ogólnopolskich wyborów samorządowych (jednocześnie z wyborem prezydenta).

===Podział administracyjny===

Współczesny Olsztyn podzielony jest na 23 osiedla (stan na 2011), posiadające własny samorząd (rady osiedla). Najliczniejszym osiedlem są Jaroty (około 25 tysięcy mieszkańców), a największym – osiedle Podleśna (prawie 10 kilometrów kwadratowych). W świadomości mieszkańców funkcjonują także nieoficjalne mniejsze osiedla, stanowiące fragment pozostałych, np. Stare Miasto, [[Pozorty]], Mleczna. Rada Miasta tworzy osiedla, znosi, ustala granice i łączy, a także nadaje osiedlom nazwy.

Oficjalne osiedla Olsztyna to:
* Brzeziny
* Dajtki
* Generałów
* Grunwaldzkie
* Gutkowo
* Jaroty
* Kętrzyńskiego
* Kormoran
* Kortowo
* Kościuszki
* Likusy
* Mazurskie
* Nad Jeziorem Długim
* Nagórki
* Pieczewo
* Podgrodzie
* Podleśna
* Pojezierze
* Redykajny
* Śródmieście
* Wojska Polskiego
* Zatorze
* Zielona Górka

===Pozostałe===

Olsztyn stanowi siedzibę władz samorządowych i administracyjnych kilku szczebli – władz wojewódzkich (wojewoda) i samorządu województwa warmińsko-mazurskiego (marszałek, sejmik), samorządu powiatowego (starosta, rada powiatu) i gminnego (prezydent, Rada Miasta). W wyborach powszechnych w Olsztynie wybierani są posłowie na Sejm w okręgu wyborczym nr 35, obejmującym poza miastem Olsztyn i [[powiat olsztyński|powiatem olsztyńskim]] dziesięć innych powiatów województwa (10 mandatów), jeden senator w okręgu nr 86 (poza miastem i powiatem olsztyńskim w granicach okręgu są jeszcze dwa powiaty) oraz – wspólnie z województwem podlaskim – dwaj posłowie do Parlamentu Europejskiego w okręgu nr 3.

==Zabytki==

[[lkwim: Zamek w Olsztynie|Zamek Kapituły Warmińskiej]] powstał w połowie XIV wieku, w okresie nadania Olsztynowi praw miejskich. Zbudowany jest w stylu gotyckim. Przez kilka stuleci pozostawał siedzibą administratora dóbr kapituły warmińskiej (rezydowali w Olsztynie m.in. Mikołaj Kopernik i [[Tiedemann Giese]]). W XVIII wieku charakter obronny zamku został zmieniony na bardziej sprzyjający zamieszkaniu – dobudowano skrzydło pałacowe oraz doprowadzono dojazd z miasta. Od 1921 r. zamek wykorzystywany jest do celów kulturalnych – mieścił muzeum niemieckie, a od 1945 r. polskie Muzeum Mazurskie (obecnie [[lkwim:Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]]). Współcześnie zamek wraz z amfiteatrem gości szereg imprez i koncertów, głównie w ramach [[lkwim: Olsztyńskie Lato Artystyczne|Olsztyńskiego Lata Artystycznego]].

Do innych znanych zabytków Olsztyna zaliczyć można m.in.:
* mury obronne (zachowane fragmenty), w tym [[lkwim:Brama Górna w Olsztynie|Brama Górna]], tzw. Wysoka Brama (XIV wiek)
* [[lkwim:Bazylika Współkatedralna Świętego Jakuba Apostoła w Olsztynie|konkatedrę św. Jakuba]] (XIV wiek)
* [[lkwim:Stary Ratusz w Olsztynie|Stary Ratusz]] (XIV wiek, odbudowany po pożarze w XVII wieku)
* [[lkwim:Kaplica Jerozolimska pw. Krzyża Świętego w Olsztynie|Kaplicę Jerozolimską]] (1565)
* [[lkwim:Muzeum – Dom Gazety Olsztyńskiej – oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Dom "Gazety Olsztyńskiej"]]
* [[lkwim:Dom Polski w Olsztynie|Dom Polski]]
* kamienice przy ulicy Dąbrowszczaków
* gmach [[ I Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Olsztynie|I Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza]]
* Pałac Archiprezbitera
* [[Mosty kolejowe nad rzeką Łyną w Olsztynie|wiadukt kolejowy w przełomie Łyny]]
* [[lkwim:Kościół pw. św. Wawrzyńca w Gutkowie|kościół św. Wawrzyńca (Gutkowo)]]
* [[lkwim:Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Olsztynie|kościół Serca Jezusowego]]
* [[lkwim:Kościół pw. św. Józefa w Olsztynie|kościół św. Józefa]]
* [[lkwim:Kościół ewangelicko-augsburski pw. Chrystusa Zbawiciela w Olsztynie|kościół ewangelicko-augsburski]]
* figurę Boża Męka
Olsztyn korzysta z dwóch cmentarzy komunalnych – przy ulicy Poprzecznej oraz w Dywitach, tuż za granicami administracyjnymi miasta. Istnieją także w mieście nekropolie już nieczynne – św. Józefa przy [[lkwim:Kościół pw. św. Józefa w Olsztynie|kościele parafialnym]], św. Jakuba przy alei Wojska Polskiego, pozostałości cmentarza żydowskiego przy ulicy Zyndrama z Maszkowic, cmentarze wojenne przy alei Wojska Polskiego (wyjazd z miasta, z I wojny światowej) i przy ulicy Szarych Szeregów (z II wojny światowej). Całkowitej likwidacji uległy m.in. cmentarz ewangelicki i cmentarz Szpitala Mariackiego.

==Gospodarka==
===Budżet miasta===

W budżecie Olsztyna na rok 2014 Rada Miasta (uchwała nr XXVII/249/13 z 19 grudnia 2013) założyła:
* dochody w wysokości 26 526 158,61 PLN
* wydatki w wysokości 27 461 407,36 PLN
* deficyt w wysokości 935 248,75 PLN
===Przemysł===

Historycznie Olsztyn mógł pochwalić się u schyłku XIX wieku dwiema fabrykami maszyn (Roenscha oraz Beyer i Thiel) i fabryką zapałek (Landedorfa). W kolejnych latach zakładów przemysłowych przybywało wraz z rozwojem miasta, w chwili wybuchu I wojny światowej liczba zakładów przekraczała 60.

Po II wojnie światowej wizytówką Olsztyna stały się [[Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych]] (OZOS), uruchomione w 1967 r., które znalazły swoją kontynuację jako [[Michelin Polska S.A.|Michelin]]. Funkcjonują także zakłady meblarskie, spożywcze (m.in. Indykpol), poligraficzne, Olsztyńskie Kopalnie Surowców Mineralnych.

===Handel===
W 2005 r. otwarta została w centrum miasta galeria handlowa "Alfa", w 2013 r. przemianowana na "Aurę". W 2014 r. uruchomiono drugą galerię – Galerię Warmińską (Jaroty). Funkcjonują ponadto mniejsze centra handlowe – "Jakub", "Dekada", "Gracja", "Manhattan", "Dukat", "H&B" oraz sklepy wielkopowierzchniowe (obecnie sieci "Carrefour", "Real", "Tesco").

==Transport==
===Transport drogowy===

Przez Olsztyn przebiegają drogi krajowe nr 16 (z Dolnej Grupy do przejścia granicznego w Ogrodnikach), 51 (od przejścia granicznego w [[Bezledy|Bezledach]] do [[Olsztynek|Olsztynka]] i drogi krajowej nr 7) i 53 (łączy Olsztyn z Ostrołęką, przez m.in. [[Szczytno]] i Myszyniec). Jest także miasto punktem skrajnym dróg wojewódzkich nr 527 (do [[Pasłęk|Pasłęka]]) i 598 (do [[Wielbark|Wielbarka]]).

Główne drogi wylotowe z Olsztyna to:
* ulica Warszawska (na Warszawę)
* ulica Sielska (na Gdańsk, Toruń)
* ulica Bałtycka (na [[Elbląg]])
* aleja Wojska Polskiego (na [[Bartoszyce]])
* ulica Pstrowskiego (na Szczytno)
===Transport kolejowy===

Na terenie Olsztyna znajdują się trzy kolejowe przystanki osobowe z dworcami: [[Olsztyn Główny]], [[Olsztyn Zachodni]] i [[Dworzec w Gutkowie |Gutkowo]]. Ponadto istnieją kolejowe bocznice szlakowe Olsztyn Kortowo i Olsztyn Gietkowska.

Olsztyn leży na trasie linii kolejowych nr 216 (Działdowo – Olsztyn Główny), nr 219 (Olsztyn Główny – [[Ełk]]), nr 220 (OlsztDworzec w Gutkowie
Historia kolei w Olsztynie sięga roku 1872, kiedy uruchomiono połączenie z [[Czerwonka|Czerwonką]]. Oddano także do użytku dworzec. W kolejnych latach połączeń kolejowych przybywało, co uczyniło z Olsztyna główny węzeł kolejowy regionu.

===Transport miejski===

Pierwszym miejskim środkiem transportu w Olsztynie były tramwaje, uruchomione w 1907 r. Funkcjonowały dwie linie, których długość ulegała stopniowemu przedłużeniu. W 1939 r. uruchomiono dodatkowo połączenia omnibusowe oraz transport trolejbusowy, a w 1940 r. dwie stałe linie autobusowe.

W pierwszych dziesięcioleciach po wojnie wznowiono wszystkie trzy środki transportu. W latach 60. wzrosło znaczenie linii autobusowych; linie tramwajowe zlikwidowano w 1965 r., a trolejbusowe w 1971 r., zastępując ich obsługę przez autobusy. Liczba linii autobusowych stale się zmieniała, w 2014 r. liczyła 33, z czego dwie nocne i cztery aglomeracyjne, obsługujące sąsiednie miejscowości.

Od 2006 r. trwają prace nad przywróceniem transportu tramwajowego w Olsztynie. Z uwagi na trudności proceduralne uruchomienie planowanej linii łączącej dworzec główny z osiedlem Jaroty (z odnogami uwzględniającymi centrum miasta i kampus uniwersytecki Kortowo) było już kilkakrotnie przekładane.

===Transport lotniczy===

Od 1926 r. funkcjonuje lotnisko na Dajtkach, w chwili powstania zlokalizowane poza Olsztynem, obecnie w granicach administracyjnych miasta (pierwszy samolot wylądował na Dajtkach w 1913 r.). Lotnisko ma charakter cywilno-sportowy.

Olsztyn ma także dwa lądowiska sanitarne, przy [[Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Olsztynie|Szpitalu Wojewódzkim]] (ul. Żołnierska) i Poliklinice (al. Wojska Polskiego).

===Drogi i szlaki rowerowe===

Na terenie Olsztyna wytyczonych zostało 27 dróg rowerowych. Najdłuższe z nich znajdują się na ulicy Bałtyckiej (prawie 4 km), Sikorskiego, Wojska Polskiego, Sielskiej (wszystkie ponad 2,5 km) i Tuwima (ponad 2 km).

==Służba zdrowia==
W Olsztynie funkcjonują szpitale:
* Uniwersytecki Szpital Kliniczny
* [[Wojewódzki Szpital Specjalistyczny]]
* [[Miejski Szpital Zespolony]]
* [[Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy]]
* Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (z Centrum Onkologii)
* Wojewódzki Zespół Lecznictwa Psychiatrycznego
* Samodzielny Publiczny Zespół Gruźlicy i Chorób Płuc
* Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej "Malarkiewicz i spółka" s.c. (położnictwo, ginekologia)
Olsztyn jest siedzibą warmińsko-mazurskiego oddziału wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia (ul. Żołnierska 16).

==Oświata i nauka==

===Szkolnictwo podstawowe i średnie===
W Olsztynie funkcjonują 53 przedszkola (zarówno publiczne, jak i niepubliczne), zob.: [[Przedszkole Miejskie nr 1 w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 1]], [[Przedszkole Miejskie nr 2 w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 2]], [[Przedszkole Miejskie nr 3 w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 3]], [[Przedszkole Miejskie nr 7 Specjalne dla Dzieci Niesłyszących w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 7 Specjalne dla Dzieci Niesłyszących]], [[Przedszkole Miejskie nr 18 Specjalne w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 18 Specjalne]].

W 2014 r. funkcjonuje w 27 publicznych szkół podstawowych oraz 2 niepubliczne ("[[Niepubliczna Szkoła Absolwent w Olsztynie|Absolwent]]" i "Jedenastka"). W tradycyjnej numeracji szkół najwyższy numer – 34 – przypisany jest Szkole Podstawowej im. [[Józef Malewski|Józefa Malewskiego]] na osiedlu Jaroty. Niezgodność tej numeracji z faktyczną liczbą szkół wynika z likwidacji niektórych placówek. Zob.
*[[Szkoła Podstawowa nr 1 w Olsztynie|Szkoła Podstawowa nr 1]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 2 w Olsztynie|Szkoła Podstawowa nr 2]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 3 w Olsztynie|Szkoła Podstawowa nr 3]]

Ponadto działają 23 gimnazja, w tym jedno dla dorosłych.

Z czternastu liceów olsztyńskich (publicznych) największe tradycje mają: [[I Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|I Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie im. Adama Mickiewicza]] (funkcjonujące od 1945 r., a pod obecna nazwą od 1959 r.), [[II Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|II Liceum Ogólnokształcące im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego]] (kontynuujące tradycje przedwojennego ''Luisenschule'' i powojennego gimnazjum żeńskiego), [[III Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie| III Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika]] (istniejące od 1964 r.), [[IV Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie w Olsztynie|IV Liceum Ogólnokształcące im. Marii Curie-Skłodowskiej]] (istniejące od 1975 r. i uznawane za czołową olsztyńską szkołę ponadgimnazjalną w rankingach szkół). Funkcjonują również licea niepubliczne, kilkanaście techników (w 2014 – 11) i szkół zawodowych (w 2014 – 8) oraz kilkadziesiąt szkół policealnych (większość o charakterze niepublicznym). Zob.:
*[[V Liceum Ogólnokształcące im. Wspólnej Europy w Olsztynie|V Liceum Ogólnokształcące im. Wspólnej Europy]]
*[[VII Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego w Olsztynie|VII Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego]]
*[[X Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|X Liceum Ogólnokształcące]]
*[[XI Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|XI Liceum Ogólnokształcące]]
*[[XII Liceum Ogólnokształcące Akademickie w Olsztynie|XII Liceum Ogólnokształcące Akademickie]]
*[[XIII Liceum Ogólnokształcące Katolickie w Olsztynie|XIII Liceum Ogólnokształcące Katolickie]]
*[[Liceum Ogólnokształcące przy Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niesłyszących w Olsztynie|Liceum Ogólnokształcące przy Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niesłyszących]]
*[[Państwowe Liceum Plastyczne w Olsztynie|Państwowe Liceum Plastyczne]]
*[[Zespół Szkół Budowlanych w Olsztynie|Zespół Szkół Budowlanych]]
*[[Zespół Szkół Ekonomiczno-Handlowych w Olsztynie|Zespół Szkół Ekonomiczno-Handlowych]]
*[[Zespół Szkół Ekonomicznych w Olsztynie|Zespół Szkół Ekonomicznych]]
*[[Zespół Szkół Samochodowych w Olsztynie|Zespół Szkół Samochodowych]]
*[[Zespół Placówek Specjalnych w Olsztynie|Zespół Placówek Specjalnych]]
*[[Katolicki Zespół Edukacyjny im. Świętej Rodziny w Olsztynie|Katolicki Zespół Edukacyjny im. Świętej Rodziny]]

W latach 1945–1962 funkcjonowało tu [[Państwowe Liceum Pedagogiczne w Olsztynie|Państwowe Liceum Pedagogiczne]].

Nadzór pedagogiczny nad szkołami podstawowymi, gimnazjalnymi i ponadgimnazjalnymi oraz placówkami oświatowymi sprawuje [[Kuratorium Oświaty w Olsztynie |Kuratorium Oświaty w Olsztynie]]. Doskonaleniem zawodowym nauczycieli szkół publicznych zajmuje się [[Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Olsztynie|Olsztyński Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli]] oraz [[Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Olsztynie|Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli]].

===Szkoły wyższe===

Największą uczelnią Olsztyna jest [[Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie|Uniwersytet Warmińsko-Mazurski]], powstały w 1999 r. z połączenia [[Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie|Akademii Rolniczo-Technicznej]] (założonej w 1950 r. jako [[Wyższa Szkoła Rolnicza w Olsztynie|Wyższa Szkoła Rolnicza]], pod nazwą AR-T od 1969 r.), [[Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie|Wyższej Szkoły Pedagogicznej]] (założonej w 1969 r. jako [[Wyższa Szkoła Nauczycielska w Olsztynie|Wyższa Szkoła Nauczycielska]], pod nazwą WSP od 1974 r.) i [[Warmiński Instytut Teologiczny|Warmińskiego Instytutu Teologicznego]] (założonego w 1980 r.). Siedzibą władz Uniwersytetu i większości budynków naukowych i dydaktycznych jest kampus akademicki Kortowo. Kształcenie prowadzone jest na 17 wydziałach (w tym jednym zamiejscowym w [[Ełk|Ełku]]). Na uczelni kształci się około 35 tysięcy studentów.

Ponadto w Olsztynie funkcjonują:
* [[Olsztyńska Szkoła Wyższa|Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Józefa Rusieckiego]]
* [[Olsztyńska Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania im. Prof. Tadeusza Kotarbińskiego w Olsztynie|Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania im. Tadeusza Kotarbińskiego]]
* [[Wyższa Szkoła Informatyki i Ekonomii TWP w Olsztynie|Wyższa Szkoła Informatyki i Ekonomii Towarzystwa Wiedzy Powszechnej]]
* [[Wyższe Seminarium Duchowne Metropolii Warmińskiej Hosianum w Olsztynie|Wyższe Seminarium Duchowne Metropolii Warmińskiej "Hosianum"]]
* wydziały zamiejscowe:
** Wydział Nauk Humanistyczno-Społecznych Wyższej Szkoły Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie
** Wydział Zamiejscowy Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji
Do tradycji uniwersyteckich nawiązuje Warmińsko-Mazurski Uniwersytet Trzeciego Wieku.

===Jednostki naukowe===

Poza uczelniami w Olsztynie działają instytuty naukowe. W 2014 r. były to:
* [[Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza]] (z siedzibą w Kortowie)
* [[Instytut Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności Polskiej Akademii Nauk]]
* [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego|Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego]]
* [[Centrum Badań Wschodnich]]
Wcześniej działające instytuty doczekały się kontynuacji – Instytut Mazurski w postaci OBN, Warmiński Instytut Teologiczny jako Wydział Teologii UWM.

Popularyzacją nauki zajmują się placówki astronomiczne – [[lkwim:Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne|Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne w Olsztynie]].

W latach 1946-1948 działał w Olsztynie [[Naukowy Instytut Rzemieślniczy w Olsztynie|Naukowy Instytut Rzemieślniczy]], następnie [[Zakład Doskonalenia Rzemiosła w Olsztynie]].

==Kultura==
===Teatr===
Działający w Olsztynie od 1925 r. teatr niemiecki – ''Treudank-Theather'' – znalazł kontynuację po wojnie jako [[lkwim:Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie|Teatr im. Stefana Jaracza]]. Stałej działalności teatru towarzyszą festiwale: [[lkwim:Olsztyńskie Spotkania Teatralne|Olsztyńskie Spotkania Teatralne]] oraz [[lkwim:Międzynarodowy Festiwal Teatralny Demoludy|Międzynarodowy Festiwal Teatralny "Demoludy"]]. Od 1991 przy teatrze prowadzone jest 4-letnie zawodowe Studium Aktorskie. Siedziba teatru (przy ulicy 1 Maja) przeszła w latach 2010–2013 gruntowny remont.

Od 1953 r. istnieje także [[lkwim: Olsztyński Teatr Lalek|Olsztyński Teatr Lalek]], a w latach 1957–2009 działała Pantomima Olsztyńska, zrzeszająca artystów głuchych. Przy współpracy z zawodowymi artystami tworzone były także zespoły amatorskie, np. Studencki Teatrzyk Słowa "Kandelabr" (1965–1977) przy WSR czy Galeria "X" (1974–1975) i "Kod" (1975–1978) przy WSP.

===Muzyka===

Od 1946 r. działa w Olsztynie filharmonia, obecnie jako [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego|Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego]]. Edukację muzyczną prowadzi [[lkwim:Państwowa Szkoła Muzyczna I i II st. im. Fryderyka Chopina w Olsztynie|Państwowa Szkoła Muzyczna im. Fryderyka Chopina I i II stopnia]].

Olsztyn cieszy się sławą ważnego ośrodka chóralistyki. Do znanych chórów należą m.in. [[lkwim:Chór im. prof. Wiktora Wawrzyczka|Chór im. Profesora Wiktora Wawrzyczka]] (przy UWM), [[lkwim:Olsztyński Chór Kameralny Collegium Musicum|Olsztyński Chór Kameralny "Collegium Musicum"]], Olsztyński Chór Chłopięcy, [[lkwim: Chór Męski Surma|Chór Męski „Surma”]], zespół wokalny "[[lkwim: ProForma|ProForma]]". Chóry kontynuują przedwojenne tradycje polskich chórów, m.in. działającego przy kościele św. Jakuba (póżniejszej katedrze). Na początku XX wieku organistą w tym kościele był obecny patron filharmonii – [[lkwim: Feliks Nowowiejski|Feliks Nowowiejski]].

Z miastem związanych jest wiele innych zespołów muzycznych i artystów solowych, wykonujących różne gatunki muzyki, m.in. [[lkwim:Vader|Vader]], [[lkwim:Afromental|Afromental]], [[lkwim:Enej|Enej]], [[lkwim:Big Day|Big Day]], [[lkwim:Kaczki z Nowej Paczki|Kaczki z Nowej Paczki]], [[Norbi]], [[lkwim:Shannon|Shannon]], [[Łydka Grubasa]], [[lkwim: Czerwony Tulipan|Czerwony Tulipan]].

===Literatura===

Podwaliny pod współczesny ruch literacki w Olsztynie położył w okresie powojennym [[lkwim: Władysław Gębik|Władysław Gębik]], założyciel Klubu Literackiego w Olsztynie (1952). W pionierskim okresie ruch literacki wspierali mieszkający w Olsztynie poeci ludowi pochodzący z najbliższych okolic – [[lkwim: Michał Lengowski|Michał Lengowski]], [[lkwim:Maria Zientara-Malewska|Maria Zientara-Malewska]], [[lkwim: Alojzy Śliwa|Alojzy Śliwa]], którym nadano członkostwo Związku Literatów Polskich. W 1955 r. powstał olsztyński oddział ZLP.

Poza wymienionymi wyżej do znanych literatów związanych z Olsztynem należeli lub należą m.in.: [[lkwim: Edward Zbigniew Martuszewski|Edward Martuszewski]], [[lkwim:Klemens Oleksik|Klemens Oleksik]], [[lkwim:Leonard Turkowski|Leonard Turkowski]], [[lkwim:Władysław Ogrodziński|Władysław Ogrodziński]], [[lkwim: Witold Piechocki|Witold Piechocki]], [[lkwim: Tadeusz Stępowski|Tadeusz Stępowski]], [[lkwim: Henryk Panas|Henryk Panas]], [[lkwim: Karol Małłek|Karol Małłek]], [[lkwim: Janusz Teodor Dybowski|Janusz Teodor Dybowski]], [[lkwim:Stefan Połom|Stefan Połom]], [[lkwim:Erwin Kruk|Erwin Kruk]], [[lkwim:Władysław Katarzyński|Władysław Katarzyński]], [[lkwim:Józef Jacek Rojek|Józef Jacek Rojek]], [[lkwim: Bohdan Dzitko]], [[lkwim:Kazimierz Brakoniecki|Kazimierz Brakoniecki]], [[lkwim:Włodzimierz Kowalewski|Włodzimierz Kowalewski]], [[lkwim:Mariusz Sieniewicz|Mariusz Sieniewicz]], [[lkwim:Bernadetta Darska|Bernadetta Darska]].

===Muzea i galerie===

W Zamku Kapituły Warmińskiej działa [[lkwim: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]], założone w 1945 r., gromadzące przede wszystkim eksponaty z przeszłości regionu. Również przed wojną w olsztyńskim zamku mieściło się muzeum, założone po [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach|plebiscycie]] dla udokumentowania niemieckiej przeszłości regionu (miało także charakter archeologiczny). Współczesne muzeum obok wystaw czasowych i innych form działalności prezentuje stałą ekspozycje kopernikowską.

Oddziałem Muzeum Warmii i Mazur jest [[lkwim:Muzeum – Dom Gazety Olsztyńskiej – oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Dom "Gazety Olsztyńskiej"]], dokumentujący przeszłość tej polskiej gazety z okresu 1886–1939. Drugi olsztyński oddział to [[lkwim:Muzeum Przyrody – Oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Przyrody]] (ulica Metalowa), poza tym funkcjonują oddziały zamiejscowe ([[Morąg]], [[Reszel]], [[Lidzbark Warmiński]], [[Szczytno]], [[Reszel]], [[Mrągowo]]). W olsztyńskiej [[Hala widowiskowo-sportowa "Urania"|hali "Urania"]] działa [[lkwim:Muzeum Sportu w Olsztynie|Muzeum Sportu im. Mariana Rapackiego]].

Muzeum (wspólnie z archiwum) funkcjonuje w strukturze Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego (działa m.in. Izba Tradycji w gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej). Na uniwersytecie funkcjonuje też Muzeum Przyrody im. Janiny Wengris.

Największą olsztyńską galerią jest Biuro Wystaw Artystycznych, założone w 1958 r. Siedzibą BWA jest budynek olsztyńskiego planetarium (al. marsz. Józefa Piłsudskiego).

===Kina===
Olsztyn szczyci się długimi tradycjami kina – pierwsze powstało w 1909 r. Z kilku przedwojennych kin po 1945 r. swoje siedziby zachowały przez kilkadziesiąt lat ''Luisen-Theater'' (jako Awangarda) i kino firmy UT-Lichtspiele (jako [[lkwim:Kino Polonia w Olsztynie|Polonia]]). Poza wymienionymi działały po wojnie w Olsztynie m.in. kina: [[lkwim:Kino Kopernik w Olsztynie|Kopernik]], Student, [[lkwim:Kino Grunwald w Olsztynie|Grunwald]], [[lkwim:Kino „Odrodzenie” w Olsztynie|Odrodzenie]], [[lkwim:Kino Dworcowe w Olsztynie|Dworcowe]]. W 2014 r. kina działają przy galeriach handlowych (Multikino, Helios), a tradycje Awangardy kontynuuje Awangarda 2 przy [[lkwim:Dom Książki w Olsztynie|Domu Książki]] (Plac Jana Pawła II).

===Biblioteki i mediateki===
Do najważniejszych bibliotek Olsztyna zaliczyć należy:
* [[lkwim:Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie|Wojewódzką Bibliotekę Publiczną]]
* [[Miejska Biblioteka Publiczna w Olsztynie|Miejską Bibliotekę Publiczną]] (15 filii, w tym biblioteka dla dzieci "Abecadło", multimedialna "[[lkwim:Planeta 11|Planeta 11]]" oraz Centrum Informacji Technicznej i Biznesowej)
* [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Biblioteka Pedagogiczna w Olsztynie|Warmińsko-Mazurską Bibliotekę Pedagogiczną]]
* [[lkwim: Biblioteka Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie|Bibliotekę Uniwersytecką UWM]]
* [[lkwim:Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej Hosianum i Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego|Bibliotekę Wyższego Seminarium Duchownego "Hosianum"]]
Biblioteki działają także przy innych uczelniach i instytucjach, m.in. [[lkwim:Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]], [[Instytut Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie|Instytucie Rybactwa Śródlądowego]], [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie|Ośrodku Badań Naukowych]].

===Imprezy cykliczne===

Jedną z wizytówek Olsztyna są juwenalia "[[lkwim: Kortowiada|Kortowiada]]", z uwagi na korzystne warunki (położenie i ukształtowanie kampusu uniwersyteckiego) zaliczane do najpopularniejszych w Polsce i chętnie odwiedzane przez znanych wykonawców. W Olsztynie organizowane są także cyklicznie m.in.:
* [[lkwim:Ogólnopolskie Spotkania Zamkowe Śpiewajmy Poezję|Ogólnopolskie Spotkania Zamkowe "Śpiewajmy Poezję"]]
* [[lkwim:Olsztyńskie Noce Bluesowe|Olsztyńskie Noce Bluesowe]]
* [[lkwim:Olsztyńskie Lato Artystyczne|Olsztyńskie Lato Artystyczne]] (w ramach tego ostatniego m.in. koncerty muzyki organowej oraz szantowej)
* [[lkwim: Olsztyńskie Dni Nauki i Sztuki|Olsztyńskie Dni Nauki i Sztuki]]
==Media==

Do najważniejszych tytułów gazet i czasopism wydawanych współcześnie w Olsztynie należą:
* "[[lkwim: Gazeta Olsztyńska|Gazeta Olsztyńska]]" (dziennik)
* "Gazeta Wyborcza" – mutacja olsztyńska (dziennik)
* "[[lkwim:Nasz Olsztyniak|Nasz Olsztyniak]]" (wychodzi dwa razy w tygodniu)
* "[[lkwim:Wiadomości Uniwersyteckie|Wiadomości Uniwersyteckie]]" (miesięcznik)
* "[[lkwim:Debata|Debata]]" (miesięcznik)
* "[[lkwim:Posłaniec Warmiński|Posłaniec Warmiński]]" (od 2009 jako dodatek do "Gościa Niedzielnego")
Tradycje prasowe Olsztyna sięgają I połowy XIX wieku, kiedy wydawano powiatowe dzienniki urzędowe. W 1886 r. ukazał się pierwszy numer polskiej "Gazety Olsztyńskiej" do wybuchu II wojny światowej rywalizującej z prasą niemieckojęzyczną, a przez jakiś czas także z "Warmiakiem". Po 1945 r. krótko ukazywały się "[[lkwim: Wiadomości Mazurskie|Wiadomości Mazurskie]]" i [[lkwim: Życie Olsztyńskie|Życie Olsztyńskie]]", a od 1951 r. "[[lkwim: Głos Olsztyński|Głos Olsztyński]]", w 1970 r. przemianowany na "Gazetę Olsztyńską". W okresie PRL gazeta ta była oficjalnym regionalnym dziennikiem PZPR. W latach 80. i 90. XX wieku wydawana była popołudniówka "Dziennik Pojezierza". Tematykę regionalno-społeczną poruszało także "[[lkwim: Słowo na Warmii i Mazurach|Słowo na Warmii i Mazurach]]", dodatek do tygodnika "Słowo Powszechne".

W Olsztynie nadają rozgłośnie radiowe:
* [[lkwim:Polskie Radio Olsztyn|Radio Olsztyn]]
* [[Radio Eska Olsztyn|Radio Eska]]
* Radio Plus
* Radio Planeta (dawniej Radio WaMa)
* [[lkwim: Radio UWM FM|Radio UWM FM]]
Olsztyn jest również siedzibą ośrodka regionalnego Telewizji Polskiej – TVP Olsztyn i uniwersyteckiej telewizji TV Kortowo. Lokalne stacje telewizyjne prowadzą też sieci telewizji kablowej – Vectra i Multimedia. W połowie lat 90. XX wieku nadawała telewizja Copernicus, współpracująca ze stacją Polonia 1.

==Sport i rekreacja==
Do najważniejszych obiektów sportowych w Olsztynie zaliczyć należy m.in.:
* stadion OSiR (Stomilu)
* [[ Stadion Warmii Olsztyn|stadion Warmii]]
* [[Stadion Leśny]] (nieczynny)
* stadion lekkoatletyczny AZS UWM
* [[Hala widowiskowo-sportowa "Urania"|hala widowiskowo-sportowa "Urania"]]
* centrum wodne [[Aquasfera Olsztyn|Aquasfera]] Galeria Warmińska
* basen Ośrodka Sportu i Rekreacji
* basen UWM
* basen [[Olsztyńska Szkoła Wyższa|Olsztyńskiej Szkoły Wyższej im. Józefa Rusieckiego]]
* korty tenisowe w Jakubowie
* korty tenisowe "Jodłowa"
* dwa kompleksy kortów w Kortowie
* tor motocrossowy
* lodowisko przy hali "Urania" (sezonowo)
* Plaża Miejska
Największe sukcesy zawodnicy i kluby olsztyńskie odnosiły przede wszystkim w piłce siatkowej ([[KS AZS UWM Olsztyn|AZS UWM]], dawniej AZS ART, pięciokrotnie mistrzostwo Polski), piłce nożnej ([[OKS Stomil Olsztyn|Stomil Olsztyn]], 8 sezonów w ekstraklasie), piłce ręcznej, koszykówce, gimnastyce sportowej, sportach samochodowych ([[Marian Bublewicz]], [[Krzysztof Hołowczyc]]), żeglarstwie i żeglarstwie lodowym, lekkoatletyce, brydżu sportowym, tańcu.

W latach 2003–2008 Olsztyn był miastem etapowym wyścigu kolarskiego Tour de Pologne. W Olsztynie rozgrywany był także siatkarski [[Memoriał Huberta Wagnera]], przeniesiony po kilku latach do [[Iława|Iławy]], następnie poza region [[Warmia|Warmii]] i [[Mazury|Mazur]]. W latach 2007–2010 zawodowy charakter miał tenisowy turniej Memoriał Marka Włodarczyka, a jednym ze zwycięzców został późniejszy półfinalista Wimbledonu – Jerzy Janowicz. W mieście organizowane są znane biegi uliczne – Copernicus Run (od 2013 na dystansie 10 km), Półmaraton Jakubowy (od 2012, wcześniej na dystansie 15 km), Bieg Europejski (od 2013, 10 km).

==Turystyka==
Położenie miasta wśród lasów oraz liczne jeziora zarówno w granicach administracyjnych, jak i najbliższych okolicach, zapewniają Olsztynowi status lubianego ośrodka turystycznego. Tradycje historyczne i zabytkowa zabudowa sytuują miasto na trasach popularnych europejskich i krajowych szlaków, m.in. Szlaku Zamków Gotyckich, Europejskich Szlaku Gotyku Ceglanego, Szlaku Kopernikowskim, Drodze św. Jakuba.

Wytyczonych zostało kilka szlaków pieszych, przebiegających bądź rozpoczynających się w Olsztynie, m.in.:
* [[Szlak pieszy Olsztyn - Dajtki|im. Alojzego Śliwy]] (spod Wysokiej Bramy do Dajtek)
* Błękitny (od ul. Bałtyckiej do Jakubowa)
* [[Szlak im. Piotra Diernowa: Olsztyn - Olsztyn/sanatorium|im. Piotra Diernowa]] (z Jakubowa do Sanatorium)
* [[Szlak im. Marii Zientary-Malewskiej: Olsztyn - Brąswałd|im. Marii Zientary-Malewskiej]] (z Likus do podolsztyńskiego [[Brąswałd|Brąswałdu]])
* Zielony (z Olsztyna do Dobrzynia w gminie Nidzica)
* Kopernikowski (z Olsztyna do Torunia)

Z Olsztyna można podróżować kilkoma wyznaczonymi szlakami rowerowymi:
* Czarnym (Olsztyn – Gąsiorowo)
* Żółtym (Olsztyn – Zgniłocha)
* Czerwonym (Olsztyn – Łajs)
* Czerwonym (Olsztyn – Stare Jabłonki)
* szlakiem Olsztyn – Frombork
* szlakiem Olsztyn – Nidzica
* szlakiem Olsztyn – Pisz
* szlakiem Olsztyn – Iława
Dzięki rzekom Łynie i Wadągowi Olsztyn jest też ośrodkiem turystyki kajakowej.

==Religia==

Na terenie Olsztyna będącego stolicą katolickiej metropolii warmińskiej funkcjonuje 21 parafii Kościoła katolickiego, zrzeszonych w pięciu dekanatach (część dekanatów wykracza swoimi granicami poza miasto, obejmując podolsztyńskie parafie): Olsztyn I (Śródmieście), Olsztyn II (Zatorze), Olsztyn III (Gutkowo), Olsztyn IV (Jaroty), Olsztyn V (Kormoran).

W dawnej kaplicy cmentarza św. Jakuba (al. Wojska Polskiego) mieści się świątynia Kościoła polskokatolickiego. Działają w Olsztynie także parafie innych wyznań – Kościoła ewangelicko-augsburskiego (miasto jest stolicą diecezji mazurskiej) i Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Istnieją także m.in. wspólnoty: Kościoła zielonoświątkowców, baptystów, Świadków Jehowy, buddystów.

==Osoby związane z Olsztynem==
*[[Jan Bałdowski]] (1917–1999) – nauczyciel, przewodnik turystyczny, autor publikacji turystycznych, prawnik
*[[Włodzimierz Baran]] (1937–2009) – profesor, geodeta, rektor ART w Olsztynie
*[[Walenty Barczewski]] (1856–1928) – ksiądz katolicki, działacz narodowy, etnograf, pisarz, redaktor, historyk
*[[Szczepan Brym]] (ur. 1950 r.) – nauczyciel, profesor UWM w Olsztynie, fizyk
*[[Mirosław Dąbrowski]] (1910–2001) – pianista, pedagog, krytyk muzyczny, założyciel [[lkwim:Państwowa Szkoła Muzyczna I i II st. im. Fryderyka Chopina w Olsztynie|Państwowej Szkoły Muzycznej]]
*[[Tadeusz Gączowski]] (1905–1968) – nauczyciel, działacz oświatowy na Warmii i Mazurach, dyrektor [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Biblioteka Pedagogiczna w Olsztynie|Wojewódzkiej Biblioteki Pedagogicznej w Olsztynie]] (1964-1968)
*[[Tadeusz Maria Gelewski]] (1922–2002) – profesor zwyczajny, prawnik, historyk
*[[Wojciech Gromadecki]] (1906–1954) – nauczyciel
*[[Stanisław Grzesiuk]] (1926–2013) – profesor zwyczajny, specjalista w zakresie fizjologii roślin
*[[Marta Hanowska-Sendrowska]] (1909–1977) – wychowawczyni polskich przedszkoli na Warmii, działaczka społeczna, redaktor "[[lkwim:Słowo na Warmii i Mazurach|Słowa na Warmii i Mazurach]]"
*[[Paweł Jasiek]] (1908–1982) – nauczyciel, poeta, działacz oświatowy, nauczyciel szkół polskich w Niemczech, kierownik [[Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię|Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego na Warmię]]
*[[Janina Leśnierowska]] (1909-?) – nauczycielka, przedszkolanka polskich przedszkoli, wychowawczyni ochronki w Olsztynie, działaczka harcerska, bibliotekarka.
*[[Wit Madeja]] (1922–1997) – nauczyciel
*[[Teofil Mazur]] (ur. 1927 r.) – profesor zwyczajny, specjalista z zakresu agronomii, rektor ART w Olsztynie
*[[Władysław Nowak]] (ur. 1940 r.) – ksiądz, profesor nauk teologicznych
*[[Juliusz Popowicz]] (1923–1996) – profesor biochemii, rektor WSP w Olsztynie
*[[Józef Rusiecki]] (1947–2000) – pedagog, rektor Olsztyńskiej Szkoły Wyższej
*[[Ryszard Smoliński]] (1926–2007) – nauczyciel, działacz społeczny
*[[lkwim:Paweł Sowa|Paweł Sowa]] (1897–1984) – nauczyciel, redaktor, polski działacz oświatowy, pierwszy naczelnik Wydziału Oświaty, Kultury i Sztuki przy przy Pełnomocniku Rządu na Okręg Mazurski
*[[Jerzy Ryszard Strzeżek]] (ur. 1939 r.) – profesor, rektor ART w Olsztynie
*[[Stanisław Szteyn]] (ur. 1933 r.) – profesor uczelni olsztyńskich, biolog, rektor WSP w Olsztynie
*[[Mirosław Świątecki]] (1930–1996) – nauczyciel, organizator olsztyńskiego życia kulturalnego
*[[Roman Urbanek]] (1930–1988) – muzyk, pedagog, dyrygent, prezes [[Stowarzyszenie Miłośników Muzyki im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie|Stowarzyszenia Miłośników Muzyki im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie]]
*[[Witold Władysław Witkowski]] (1908–1981) – polonista, pedagog, pracownik naukowy, działacz społeczno-oświatowy i polityczny, kurator oświaty i Prezes Zarządu Okręgowego Związku Nauczycielstwa Polskiego w Olsztynie

===Honorowi obywatele===

Tytuł honorowego obywatela Olsztyna nadawała Rada Miasta już w XIX wieku. Jako pierwszy wyróżniony został mistrz szewski i wieloletni rajca [[Johann Adelstein]] (1865). Tytuł otrzymał też m.in. zasłużony dla rozwoju miasta fabrykant [[Karl Roensch]].

W okresie PRL tytuł honorowego obywatela zastępował wpis do Księgi Honorowej Samorządu Mieszkańców Olsztyna – Miejskiej Rady Narodowej, było to jednak wyróżnienie nadawane stosunkowo często (kilka razy do roku po kilka-kilkanaście osób).

Po 1989 r. tytuł Honorowego Obywatela Olsztyna otrzymały następujące osoby:
* [[Tadeusz Nowakowski]], pisarz, urodzony w Olsztynie, syn przedwojennego redaktora „Gazety Olsztyńskiej”;
* [[Natalia Żarska]], nauczycielka
* [[Mieczysław Pimpicki]], lekarz
* [[Kazimierz Pacer]], nauczyciel
* [[lkwim:Jadwiga Lindner|Jadwiga Lindner]], nauczycielka
* [[lkwim: Jan Lubomirski|Jan Lubomirski]], nauczyciel, folklorysta
* [[lkwim:Georg Dietrich|Georg Dietrich]], organizator pomocy humanitarnej dla Olsztyna
* [[lkwim:Andrzej Hopfer|Andrzej Hopfer]], geodeta, rektor Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie
* [[lkwim:Janusz Jasiński|Janusz Jasiński]], historyk
* [[lkwim:Erwin Kruk|Erwin Kruk]], pisarz
* [[Tadeusz Krzymowski]], fizjolog, rektor Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie
* [[lkwim: Władysław Ogrodziński|Władysław Ogrodziński]], prozaik, dziennikarz, dyrektor Muzeum Warmii i Mazur
* [[lkwim: Hieronim Skurpski|Hieronim Skurpski]], malarz, dyrektor Muzeum Warmii i Mazur
* [[Edmund Piszcz]], pierwszy arcybiskup warmiński
* [[Marian Rapacki]], trener kajakarstwa, założyciel Muzeum Sportu w Olsztynie (obecnie jego patron)
* [[Ryszard Górecki]], fizjolog, rektor Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego
* [[Zbigniew Lubiejewski]], siatkarz, mistrz olimpijski
* [[Mieczysław Doroszuk]], trener siatkówki, nauczyciel
* [[Julian Żołnierkiewicz]], wieloletni proboszcz parafii Najświętszego Serca Jezusowego, kapelan "Solidarności"
* Jan Paweł II, papież
* [[lkwim:Eugenia Dudzik|Eugenia Dudzik]], nauczycielka, inicjatorka Uniwersytetu Trzeciego Wieku
* [[lkwim:Wojciech Stanisław Wrzesiński|Wojciech Wrzesiński]], historyk
* [[lkwim:Włodzimierz Jarmołowicz|Włodzimierz Jarmołowicz]], popularyzator folkloru muzycznego
* [[Józef Szmidt]], lekkoatleta, mistrz olimpijski
* [[lkwim:Bohdan Głuszczak|Bohdan Głuszczak]], artysta Pantomimy Olsztyńskiej
* [[Stanisław Oszczak]], astronom
===Osoby urodzone w Olsztynie===
W Olsztynie urodzili się m.in.:
* [[Łukasz David]], XVI-wieczny historyk
* [[Antoni Blank]], malarz historyczny
* [[Franz Hipler]], historyk, ksiądz katolicki
* [[Hugo Haase]], polityk
* [[Franz Justus Rarkowski]], niemiecki biskup polowy
* [[lkwim:Erich Mendelsohn|Erich Mendelsohn]], wybitny architekt, ekspresjonista
* [[lkwim:Ingrid Wagner-Andersson|Ingrid Wagner-Andersson]], malarka
* [[Tadeusz Nowakowski]], pisarz i dziennikarz, syn redaktora "Gazety Olsztyńskiej"
* [[lkwim:Georg Hermanowski|Georg Hermanowski]], pisarz
* [[Hans-Jürgen Wischnewski]], minister w rządzie RFN
* [[Andrzej Zawada]], himalaista, syn konsula RP w Olsztynie
* [[Leonhard Pohl]], biegacz, medalista olimpijski
* [[Helmut Frenz]], biskup ewangelicki
* [[Jacek Jezierski]], biskup pomocniczy warmiński, ordynariusz elbląski
* [[Bronisław Wildstein]], dziennikarz
* [[Henryka Krzywonos]], działaczka "Solidarności"
* [[Juliusz Machulski]], reżyser filmowy
* [[Izabela Trojanowska]], aktorka i piosenkarka
* [[lkwim:Piotr Bałtroczyk|Piotr Bałtroczyk]], dziennikarz, satyryk
* [[Krzysztof Pater]], urzędnik państwowy, minister
* [[Krzysztof Hołowczyc]], kierowca rajdowy
* [[Artur Wojdat]], pływak
* [[Anna Samusionek]], aktorka
* [[Wojciech Grzyb]], siatkarz
* [[Adrian Mierzejewski]], piłkarz
* [[Krystyna Janina Stasiewicz]], profesor, specjalistka w zakresie literaturoznawstwa
==Miasta partnerskie==

Władze Olsztyna podpisały umowy o współpracy partnerskiej z 9 miastami europejskimi i jednym amerykańskim. Najdłużej trwa współpraca z fińskim Rovaniemi (od 1976). Wśród miast partnerskich Olsztyna są ponadto trzy niemieckie (Gelsenkirchen, Osnabrück, Offenburg), francuskie Châteauroux, hiszpańskie Calpe, ukraiński Łuck, rosyjski Kaliningrad, Bielsko-Biała oraz amerykańskie Richmond. Ponadto trzy miasta – Sønderborg (Dania), Halmstad (Szwecja) i Perugia (Włochy) – mają status miasta współpracującego z Olsztynem.

== Multimedia ==
[[Plik:Miasta i ludzie Warmii i Mazur- Olsztyn, lipiec 2000r.mp3 ‎|left|Oisztyn ]] Ewa Zdrojkowska, ''Miasta i ludzie Warmii i Mazur – Olsztyn'', Radio Olsztyn, emisja: lipiec 2000 r.
 
[[Plik:261013 - Loteria - pierwsza opera w powojennym Olsztynie.mp3 ‎|left|Oisztyn ]] Radio Olsztyn: Loteria - pierwsza opera w powojennym Olsztynie,autor Marek Koter, emisja: 26.10.2013 - r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.1.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.1. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.2.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.2. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.3.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.3. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.4.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.4. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.

==Bibliografia==
* Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', tom I: ''Pradzieje – 1772'', Olsztyn 2010.
* Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', tom II: ''1772–2010'', Olsztyn 2011.
* Achremczyk Stanisław, ''Warmia'', Olsztyn 2011.
* Browiński Czesław, ''Olsztyn 1945–1970'', Olsztyn 1974.
* Chłosta Jan, ''Ludzie Olsztyna'', Olsztyn 2003.
* Chłosta Jan, ''Słownik Warmii (historyczno-geograficzny)'', Olsztyn 2002.
* ''Olsztyn 1353–2003'', pod redakcją Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego, Olsztyn 2003.
* ''Olsztyn 1945–2005. Kultura i nauka'', pod redakcją Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego, Olsztyn 2006.
* Wakar Andrzej, ''Olsztyn 1353–1945'', Olsztyn 1971.

[[Kategoria: Miejscowość]][[Kategoria:Miasta]] [[Kategoria: Olsztyn]][[Kategoria:Napoleon na Warmii i Mazurach]][[Kategoria: powiat olsztyński]] [[Kategoria:1301-1400]] [[Kategoria: 1401-1500]] [[Kategoria: 1501-1600]] [[Kategoria: 1601-1700]] [[Kategoria: 1701-1800]] [[Kategoria: 1801-1918]] [[Kategoria: 1919-1944]] [[Kategoria: 1945-1989]] [[Kategoria: 1990-]]

Olsztyn

2015-04-21T14:08:35Z

Arom: /* Transport kolejowy */

{{Wieś infobox
|nazwa = Olsztyn
|herb wsi = herbO.jpg
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Olsztyna
|zdjęcie = miasta_Olsztyn.jpg
|opis zdjęcia = Olsztyn, fot. Tomasz Raczyński
|rodzaj miejscowości = miasto
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = Olsztyn
|gmina = Olsztyn
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 174 775
|rok = 2015
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =10-001 do 11-041
|tablice rejestracyjne = NO
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 46 |sekundN = 23
|stopniE = 20 |minutE = 28 |sekundE = 34
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Olsztyn''' – miasto będące stolicą [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]], siedziba władz wojewódzkich, powiatowych oraz diecezjalnych (katolickiej metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej).
 
[[Plik:Urzad Marszalkowski.jpg|thumb|290px|right|Urząd Marszałkowski, Fot. Mieczysław Kalski]]
[[Plik:Kamienica Naujacka w Olsztynie.jpg|thumb|290px|right|Kamienica Naujacka w Olsztynie, Fot. Mieczysław Kalski]]
[[Plik:Gazeta Olsztyńska.jpg|thumb|290px|right|Dom Gazety Olsztyńskiej, Fot. Mieczysław Kalski]]
[[Plik:kultura_teatr_jaracza_olsztyn.JPG|thumb|290px|right|Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie, fot. Natalia Tarkowska]]
[[Plik:Panorama Olsztyna.jpg|thumb|290px|right|Panorama Olsztyna, fot. Marcin Kierul]]
[[Plik:Amfiteatr im. Czesława Niemena fot. Marcin Kierul.jpg|thumb|290px|right|Amfiteatr im. Czesława Niemena, fot. Marcin Kierul]]
[[Plik:Zamek Kapituły Warmińskiej - bab pruska fot. Marcin Kierul.jpg|thumb|290px|right|Zamek Kapituły Warmińskiej, fot. Marcin Kierul]]
[[Plik:Stary Ratusz fot. Wojciech Krom.jpg|thumb|290px|right|Stary Ratusz, fot. Wojciech Krom]]
[[Plik:mosty ol.jpg|thumb|right|290px|Mosty kolejowe w Olsztynie. Fot. Mirosław Garniec]]
[[image:olsztyn kdp.jpg|thumb|right|290px|Olsztyn i okolice na mapie z XIX w. Źródło: Karta dawnéj Polski z przyległémi okolicami krajów sąsiednich, 1:300000, Paryż 1859 r.]]
==Toponimia==
Nazwa miasta w brzmieniu niemieckim – ''Allenstein'' – oznacza "zamek nad [[Rzeka Łyna|Łyną]]". Nazwa została utworzona analogicznie do innych nazw miast na [[Warmia|Warmii]], gdzie człon ''Stein'' (niem. kamień) charakterystyczny był dla miast z zamkami. Niemiecka nazwa Łyny – ''Alle'' – pochodzi od pruskiej nazwy ''Alna'', oznaczającej łanię.

Polskie brzmienie nazwy ''Holsten'' (''Olszten'') pojawia się po raz pierwszy u Jana Długosza (''Banderia Prutenorum'', 1448). Jeszcze bliższa współczesnej nazwie forma została odnotowana w dokumentach kapituły warmińskiej epoki [[lkwim:Mikołaj Kopernik|Kopernika]] (1522) – ''Olstyn'' (wymowa ''Olsztyn'').

==Położenie==
Olsztyn leży w południowej części Warmii, a w centralnej części [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]]. W klasyfikacji fizycznogeograficznej położenie miasta związane jest z [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzem Mazurskim]].

==Warunki naturalne==
===Rzeźba terenu===
Ukształtowanie terenu Olsztyna charakteryzuje się fałdami z uwagi na moreny czołowe ostatniego zlodowacenia. Zróżnicowanie między najwyższym a najniższym punktem w mieście wynosi 67 metrów (155 m n.p.m. do 88 m n.p.m.).

===Klimat===
Klimat Olsztyna przypisany jest do strefy umiarkowanej ciepłej przejściowej, jest warunkowany naturalnymi czynnikami środowiska (położeniem wśród jezior, zalesieniem, polodowcową rzeźbą terenu). Średnie roczne wartości czynników klimatycznych wynoszą: opady – około 600 mm; temperatura powietrza – +7,2 stopni C (maksymalnie w lipcu – +17,3 stopni C, minimalnie w styczniu – -3,0 stopni C); liczba dni z opadami – 160; liczba dni z przymrozkami – 140; zaleganie pokrywy śnieżnej – 83 dni; wiatr – przewaga wiatrów południowo-zachodnich i zachodnich.

===Przyroda===
Nieco ponad 21 % powierzchni Olsztyna zajmują lasy (1800 ha, z czego 1050 ha stanowi Las Miejski). Tereny zieleni miejskiej obejmują 560 ha i są to przede wszystkim parki oraz cmentarze. Funkcjonują dwa rezerwaty przyrody torfowej ([[Rezerwat Redykajny|Redykajny]] i [[Rezerwat Mszar|Mszar]]), jeden dawny rezerwat został zniesiony ([[jezioro Tyrsko]]). Część terenu miasta z dolinami rzek [[Rzeka Łyna|Łyny]] i Wadąg należy do Obszaru Chronionego Krajobrazu Doliny Środkowej Łyny. Z 16 zarejestrowanych na terenie miasta pomników przyrody ożywionej (drzew i alei drzew) większość znajduje się w miasteczku akademickim [[Kortowo]].

Przez miasto przepływają trzy rzeki – [[Rzeka Łyna|Łyna]], Wadąg i Kortówka. Około 8 % powierzchni miasta zajmują jeziora, których łącznie jest 15 (13 przekracza 1 ha powierzchni). Część historycznych jezior zostało osuszonych po nabyciu ziemi przez osoby prywatne, m.in. [[Jezioro Fajferek|Fajferek]], przy którym w XIX wieku mieściło się kąpielisko miejskie.

==Historia==
===Pradzieje===
Obecność człowieka w okolicach dzisiejszego Olsztyna sięga epoki mezolitu (około 8000–4500 p.n.e.), z tego okresu pochodzą najstarsze znaleziska (motyka kamienna, motyka z poroża łosia). Na ziemiach tych przebywały w tym czasie niewielkie grupy wędrownych myśliwych. Wraz ze stopniowym ocieplaniem klimatu i porastaniem terenów leśnych pojawiły się grupy osiadłe, zajmujące się nie tylko myślistwem, ale i zbieractwem oraz rybołówstwem. W epoce neolitu (4500–1500 p.n.e.) miejscowa ludność prowadziła częściowo osiadły tryb życia, zajmując się rolnictwem (uprawa pszenicy, owsa i żyta) po uprzednim wypaleniu i wykarczowaniu lasu przez kilkuletni okres do czasu wyjałowienia ziemi. Względna stabilizacja trybu życia oznaczała zwiększenie populacji oraz podniesienie poziomu produkcji narzędzi (jako surowiec wykorzystywano kamień, poroża jeleni) oraz pojawienie się naczyń ceramicznych. Epoka brązu (od około 1500 p.n.e.) przyniosła upowszechnienie się przedmiotów z brązu oraz nową formę pochówku – kremację zwłok. Ludność, podobnie jak w epoce neolitu, uprawiała ziemię oraz hodowała zwierzęta – bydło, owce, świnie, kozy. Epoka żelaza, przypadająca na ok. VI wiek p.n.e., na terenie okolic Olsztyna ma raczej charakter symboliczny, nie wiąże się bowiem z obróbką i wykorzystaniem żelaza (co nastąpiło później). Okres ten charakteryzuje się rozdrobnieniem dotychczasowych większych skupisk ludzkich na rzecz mniejszych, ale położonych w miejscach o naturalnych walorach obronnych, np. na sztucznych wyspach w obrębie strefy brzegowej jezior. Nawiązane zostały też kontakty handlowe z Rzymem (wymiana bursztynu). Wobec stabilnej, pozbawionej większych konfliktów wojennych sytuacji, powstawała osadnicza społeczność plemienna [[Prusowie|Prusów]], a w samym rejonie Olsztyna – Galindów (Prusów południowo-zachodnich).

Najstarszą przeszłość Olsztyna i najbliższych okolic potwierdzają liczne znaleziska archeologiczne z różnych epok, np. neolityczne narzędzia odnajdywane na terenie współczesnych ulic miasta (aleja Wojska Polskiego, ul. Dworcowa, ul. Kościuszki), pozostałości osiedla z epoki brązu (prawy brzeg Łyny, ul. Grabowskiego), ślady osadnictwa epoki żelaza na terenie Kortowa.

===Pod rządami zakonu krzyżackiego (1243–1466)===

W XIII wieku ziemie Prusów zostały podbite przez [[Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach|zakon krzyżacki]]. Okolice współczesnego Olsztyna zostały w 1243 r. przypisane bullą legata Wilhelma z Modeny nowo powstałej diecezji warmińskiej. W 1334 wójt warmiński i brat krzyżacki – Henryk von Luter – wybudował w zakolu Łyny strażnicę obronną ''Allenstein'' – Olsztyn. Nie jest to data równoznaczna z założeniem miasta, dopiero bowiem w ciągu kilku kolejnych lat nastąpiła budowa drugiej strażnicy ([[Bartążek]]) i lokacja okolicznych wsi ([[Wadąg|Wadąg]] z młynem, [[Pistki]], [[Brąswałd]], [[Dywity]], [[Jaroty]], [[Warkały]], [[Jonkowo]], [[Tomaszkowo]], [[Bartąg]], [[Wołowno]], [[Linowo (powiat olsztyński)|Linowo]], [[Gągławki]], [[Gronity]], [[Cegłowo]]), co przypuszczalnie miało związek z planową polityką lokacyjną, uwieńczoną przywilejem lokacyjnym kapituły warmińskiej dla Olsztyna z 31 października 1353 r. W tym czasie na ukończeniu był już [[lkwim: Zamek w Olsztynie|zamek olsztyński]], którego budowę rozpoczęto około 1347–1348 r. Zasadźcą miasta był "roztropny mąż" [[lkwim:Jan z Łajs|Jan z Łajs]], który objął też funkcję pierwszego sołtysa. Początkowo miasto zajmowało 178 łanów, a przywilej lokacyjny określił dokładne granice miasta, oparte na brzegach jezior [[Jezioro Kortowskie|Kortowskiego]] i [[Jezioro Krzywe|Krzywego]], granicy wsi [[Likusy]], korycie Łyny i Wadąga, granicy wsi [[Myki]], [[Track]], [[Klebark]] i [[Szczęsne]], ponownie korycie Łyny, aż do brzegów Jeziora Kortowskiego. W obrębie obszaru miasta znalazła się m.in. wieś Sędyty. Pierwsze poszerzenie granic Olsztyna nastąpiło w 1378 r.

W latach 1370–1380 wybudowano kościół. Powstały też fortyfikacje obronne miasta, [[lkwim:Stary Ratusz w Olsztynie|ratusz]] (zastąpiony pod koniec XV wieku konstrukcją późnogotycką, w zasadzie zachowaną do dzisiaj) i inne budowle charakterystyczne dla struktur miejskich.

[[lkwim: Zamek w Olsztynie|Zamek]] stał się rezydencją administratora dóbr kapitulnych. Pierwszym znanym administratorem pełniącym tę funkcję był w 1398 r. kanonik [[Henryk IV Vogelsang]], późniejszy [[biskupi warmińscy|biskup warmiński]]. W 1410 nieznany z nazwiska administrator złożył hołd zwycięzcy spod [[Bitwa pod Grunwaldem|Grunwaldu]] Władysławowi Jagielle, a władztwo nad zamkiem olsztyńskim zostało na krótko przekazane księciu mazowieckiemu Januszowi. W okresie wojny trzynastoletniej administrator kapitulny, sprzyjający Krzyżakom, został odsunięty przez mieszczan olsztyńskich, a zamek stał się obiektem przetargów i walk pomiędzy stronnictwami krzyżackimi i polskimi z udziałem niezależnych wojsk zaciężnych. Kres tym wydarzeniom położył II pokój toruński z 1466 r., po którym Olsztyn włączony został do państwa polskiego.

===W państwie polskim (1466–1772)===

Pierwsze lata przynależności Olsztyna i Warmii do Polski charakteryzował brak stabilności związany z toczonymi walkami, m.in. na tle konfliktu o obsadę biskupstwa warmińskiego w 1478 r. Zamek olsztyński pozostawał w tym czasie rezydencją administratora dóbr kapituły, którym dwukrotnie był Mikołaj Kopernik, prowadząc w Olsztynie badania astronomiczne. Stanął on także w styczniu 1521 r. przed zadaniem obrony zamku w czasie kolejnej wojny polsko-krzyżackiej.

Hołd pruski z 1525 r. zakończył czas wojen, pozwalając miastu na odbudowę i rozwój struktur handlowych i rzemieślniczych. Na początku XVII wieku umacniano mury miejskie w związku z groźbami przemarszów wojsk w związku z rokoszem Zebrzydowskiego. Niewiele wcześniej ziemie warmińskie przeżywały przemarsze niekarnych oddziałów polskich walczących pod Moskwą. W 1620 r. w wielkim pożarze miasta spłonął szereg budynków, a cztery lata później wiele istnień ludzkich pochłonęła zaraza. Mimo realnej groźby w 1628 r. nie doszło natomiast do wkroczenia do Olsztyna wojsk szwedzkich, jednak dotykały miasto uciążliwości związane z wojną i obecnością obcych wojsk w najbliższym sąsiedztwie (m.in. w [[Dobre Miasto|Dobrym Mieście]]). W lipcu 1635 r. przez Olsztyn przejeżdżał król Władysław IV Waza.

Olsztyn silnie odczuł wojnę polsko-szwedzką w 1655 r. Na mocy porozumień Stanów [[Prusy Królewskie|Prus Królewskich]] i biskupa warmińskiego [[Wacław Leszczyński|Wacława Leszczyńskiego]] miasta strzec miały wojska elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma. Rzeczywiście żołnierze brandenburscy obsadzili Olsztyn, ale z kolei elektor wsparł niebawem Szwedów. Pobyt wojsk brandenburskich pozostawał dla mieszczan dotkliwy także po ponownym wsparciu przez elektora Rzeczypospolitej, tym bardziej, że miasto dotknęła klęska głodu, a następnie kolejny wielki pożar (1658). Powojenną odbudowę miasta zahamował nieco pożar z 1669 r., a także kolejne wydarzenia wojenne z 1703 r. (pobyt wojsk saskich na Warmii w związku z kolejną wojną przeciw Szwecji).

W latach 1709–1710 liczne ofiary w Olsztynie i najbliższej okolicy pociągnęła za sobą [[epidemia dżumy 1709-1711|epidemia dżumy]], zmarli m.in. archiprezbiter olsztyński i czterech innych księży. W 1712 r. w dużym pożarze spłonęło pięć domów. Niepokoje wojenne niezwiązane bezpośrednio z zajmowaniem miasta, ale z obciążeniami kontrybucyjnymi i pustoszeniem okolic, przynosiły wydarzenia polskiej wojny o tron po śmierci Augusta II Mocnego (1733–1734) oraz wojny siedmioletniej.

===Olsztyn w granicach państwa pruskiego (1772–1918)===

W chwili przejmowania przez Prusy Warmii Olsztyn spełniał funkcję miasta raczej formalnie niż faktycznie, a większość mieszkańców czerpała dochody w podobny sposób jak ludność wiejska – wszystkim z uprawy ziemi. Jednak już kilka kolejnych dekad przyniosło znaczący wzrost znaczenia rzemiosła. W 1807 r. miasto zostało zajęte przez wojska francuskie walczące z Rosjanami, a w najbliższej okolicy miało miejsce kilka starć. 3 lutego 1807 r. przez kilka godzin przebywał w Olsztynie sam Napoleon. W związku z działaniami wojennymi mieszkańcy Olsztyna ponosili koszty kontrybucji i utrzymania kwaterujących wojsk, w tym czasie wystąpiła też epidemia tyfusu głodowego, w rezultacie której zmarło około 25% olsztynian.

W 1808 w Olsztynie, podobnie jak w innych miastach pruskich, weszła w życie ordynacja miejska wprowadzająca uprawnienia samorządowe. Pierwsza połowa XIX wieku (aż do lat 60.) stała pod znakiem kolejnych problemów związanych z epidemiami i klęskami głodu, m.in. w 1866 zmarło na cholerę 215 mieszkańców Olsztyna.

Od 1818 r. Olsztyn był siedzibą powiatu ziemskiego. Rozwój miasta przyniosła kadencja burmistrza [[Jakub Rarkowski|Rarkowskiego]] (1836–1865). Miasto zyskało wówczas szereg studni, brukowane ulice, latarnie uliczne; w 1860r. rozpoczęto budowę [[Jakubowo|Jakubowa]], ośrodka rekreacyjnego na terenie lasu miejskiego. Powiększyła się także znacznie liczba mieszkańców (w 1834 r. było ich 2838, a w 1867 – 5829), dzięki czemu Olsztyn stał się pod tym względem trzecim miastem na Warmii. O dalszym szybkim rozwoju miasta zadecydowało doprowadzenie w 1872 r. linii kolejowej. Politykę rozwoju kontynuował burmistrz [[Oskar Belian]] (1877–1908), który zainicjował uczynienie z Olsztyna siedziby sztabu 37 Dywizji Cesarstwa Niemieckiego. W czasie jego kadencji na stanowisku burmistrza nastąpił kolejny dynamiczny skok demograficzny (1895 – około 25 tysięcy mieszkańców), w mieście zainstalowano m.in. instalację gazową, nowoczesne systemy wodociągowe i kanalizacyjne, doprowadzono elektryczność, uruchomiono tramwaje. W 1905 r. wyodrębniono rejencję olsztyńską.

W drugiej połowie XIX wieku kształtował się polski ruch narodowy na Warmii i również w Olsztynie, gdzie w 1886 r. rozpoczęto wydawanie "[[lkwim:Gazeta Olsztyńska|Gazety Olsztyńskiej]]". Wsparcia ruchowi udzielali działacze z Pomorza i Wielkopolski, skąd pochodził redaktor i wydawca "Gazety" [[lkwim:Seweryn Pieniężny (senior)|Seweryn Pieniężny]] (ojciec). Polacy zrzeszali się w [[ Polsko-Katolickie Towarzystwo Ludowe "Zgoda" pw. św. Kazimierza w Olsztynie|Polsko-Katolickim Towarzystwie Ludowym "Zgoda"]] założonym w 1891 r.

Zaraz po wybuchu I wojny światowej w sierpniu 1914 r. Olsztyn był na krótko zajęty przez wojska rosyjskie. W okolicy miasta toczono krwawe walki (m.in. pod [[Dorotowo|Dorotowem]]), ale sam Olsztyn ominęły tym razem realne działania wojenne i zniszczenia.

===Lata 1918–1945===

Początek okresu międzywojennego upłynął w Olsztynie pod znakiem napięć na tle zmian ustrojowych w Niemczech po abdykacji cesarza Wilhelma II i utworzeniu rządu republikańskiego, a także pod znakiem trudnych warunków życia powojennego. W listopadzie 1918 r. władzę w mieście przejęła Rada Żołnierska (wkrótce przekształcona w Radę Żołniersko-Robotniczą). Ukonstytuowała się także polska [[Warmińska Rada Ludowa]]. Poza środowiskiem polskim przeważały nastroje przeciwne separacji jakiejkolwiek części Prus Wschodnich do Polski. Wyznaczony przez traktat wersalski [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach|plebiscyt]] do ustalenia przynależności państwowej Warmii i [[Mazury|Mazur]] 11 lipca 1920 r. przyniósł zdecydowane zwycięstwo opcji niemieckiej także w samym Olsztynie (342 głosy za Polską, 16 742 za Niemcami). Mimo tego wyniku, osiągniętego w kontrowersyjnych okolicznościach, Polacy nie zaprzestali działalności narodowej, prowadząc w okresie międzywojennym w Olsztynie m.in. [[lkwim:Dom Polski w Olsztynie|Dom Polski]] oraz [[Katolicka Szkoła Polska w Olsztynie|katolicką szkołę ludową]] z przedszkolem. Funkcjonował także [[Konsulat RP w Olsztynie|polski konsulat]]. Do 1939 r. kontynuowano wydawanie "Gazety Olsztyńskiej".

Okres ten to także dalszy rozwój miasta, wzrastała wóczas znacząco liczba budowanych budynków mieszkalnych, a liczba mieszkańców do wybuchu II wojny światowej przekroczyła 50 tysięcy. Rozpoczęło funkcjonowanie lotnisko na [[Dajtki|Dajtkach]], w 1925 r. uruchomiono [[lkwim:Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie|teatr]] (pierwotnie jako dar wdzięczności dla narodu niemieckiego za wygrany plebiscyt). W 1933 r. przebywał krótko w Olsztynie kanclerz Hitler, nie ominęły także miasta wydarzenia "nocy kryształowej" w 1938 r., kiedy spalono synagogę olsztyńską. Już w latach wojny powstało getto, którego mieszkańców wywieziono z Olsztyna na śmierć w 1942 r.

W styczniu 1945 r. wojska rosyjskie pod wodzą generała Nikołaja Oslikowskiego zdobyły Olsztyn. Walki w dniach 21–23 stycznia 1945 r.kosztowały życie około 4 tysięcy ludzi, zniszczono przeszło tysiąc budynków stanowiących około 1/3 zabudowy miejskiej. Zdewastowana została infrastruktura miasta. Szczególnie ucierpiało [[Stare Miasto w Olsztynie|Stare Miasto]].

===Po II wojnie światowej===

Powojenna rzeczywistość ukazała zniszczenie miasta i wyludnienie. Po dwumiesięcznym okresie zarządzania Olsztyna przez rosyjską komendanturę wojskową w marcu 1945 r. powołany został pełnomocnik rządu RP na Okręg Mazurski w osobie pułkownika [[Jakub Prawin|Jakuba Prawina]]. Już 17 lutego 1945 r. do Olsztyna przyjechała ekipa polskich kolejarzy z Białegostoku, przybywały też inne ekipy specjalistyczne do realizacji zadań gospodarczych i administracyjnych. Od maja 1945 r. docierały do Olsztyna transporty przesiedleńców z Wołynia i Wileńszczyzny, dzięki czemu w lipcu tegoż roku liczba mieszkańców miasta przekraczała 20 tysięcy, a w lutym 1946 r. sięgała niemal 30 tysięcy, co wprawdzie odbiegało od wartości przedwojennych, ale stanowiło znaczącą poprawę szacunków bezpośrednio powojennych z lutego 1945 r. – około 8 tysięcy mieszkańców.

W administracyjnym systemie Polski Ludowej, a potem III Rzeczypospolitej, Olsztyn stał się siedzibą władz wojewódzkich (województwa olsztyńskiego, potem [[województwo warmińsko-mazurskie|warmińsko-mazurskiego]]). Z miasta uczyniono także siedzibę władz diecezji (od 1992 r. archidiecezji) warmińskiej. Nastąpił rozwój przemysłowy (w tym w 1967 r. uruchomiono Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych), powstały nowe dzielnice mieszkaniowe, w granice miasta wchłonięte zostały niektóre podmiejskie wsie ([[Likusy]], [[Jaroty]], Dajtki). Stały rozwój zapewniały miastu także instytucje naukowe i kulturalne, należy wymienić choćby [[Wyższa Szkoła Rolnicza w Olsztynie|Wyższą Szkołę Rolniczą]] (Akademię Rolniczo-Techniczną) i [[Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie|Wyższą Szkołę Pedagogiczną]], które w 1999 r. stanowiły podwaliny [[Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie|Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego]], a także [[lkwim: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]], [[lkwim:Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie|Teatr im. Stefana Jaracza]], [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie|Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego]], [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie|Filharmonię Olsztyńską]], biblioteki publiczne [[lkwim:Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie|wojewódzką]] i miejską. W latach 70. liczba mieszkańców Olsztyna przekroczyła 100 tysięcy, a w połowie lat 80. – 150 tysięcy.

Od 1990 r. władze samorządowe wybierane są w wyborach demokratycznych, a od 2002 r. wyborami bezpośrednimi objęto także urząd prezydenta miasta. W czerwcu 1991 r. w czasie swojej czwartej pielgrzymki do Polski przebywał w Olsztynie Jan Paweł II i celebrował mszę na stadionie [[ OKS Stomil Olsztyn|Stomilu]].

==Demografia==

W drugiej dekadzie XXI wieku liczba mieszkańców Olsztyna wynosi około 175 tysięcy. W pierwszych wiekach od nadania praw miejskich ich liczba kształtowała się na poziomie 2–3 tysięcy, stawiając Olsztyn w rzędzie przeciętnych miast regionu. Sytuacja taka utrzymywała się do początku XIX wieku, na sporadyczne spadki liczebności ludności miasta wpływ miały przede wszystkim wydarzenia wojenne i epidemie.

W XIX wieku nastąpił gwałtowny wzrost demograficzny. Wraz z rosnącym znaczeniem Olsztyna w administracji (miasto zostało najpierw stolicą powiatu, potem rejencji) i jego rozwojem cywilizacyjnym wzrastała liczba mieszkańców, w latach 60. XIX wieku przekraczając 5 tysięcy, a na początku XX wieku wynosząc już 20 tysięcy. Tuż przed II wojną światową w Olsztynie mieszkało już około 50 tysięcy osób.

Wydarzenia wojenne drastycznie zredukowały liczbę mieszkańców Olsztyna. Szacunki z pierwszych tygodni po wkroczeniu Rosjan wskazywały na około 8 tysięcy ludności cywilnej. Wskutek prowadzonej intensywnie polityki osiedleńczej liczba ta już w 1946 r. zbliżyła się do 30 tysięcy i w kolejnych latach systematycznie rosła. W 1960 r. było to już niemal 70 tysięcy, w połowie lat 70. – ponad 100 tysięcy, pod koniec lat 90. – 170 tysięcy. Spis powszechny z 2002 r. wykazał liczbę 172 467 mieszkańców Olsztyna, a dane statystyczne z 2013 r. mówią o licznie 174 675.

Dane z grudnia 2007 r. wskazują, że na 175 710 ówczesnych mieszkańców 53,61 % stanowiły kobiety (94 205). Struktura wiekowa przedstawia się następująco: do 17 lat – 30 193 osób, 18–65 lat – 119 642 osób, powyżej 65 lat – 25 875. Pod względem liczby ludności Olsztyn jest 23. miastem w Polsce.

==Administracja==
===Burmistrzowie i prezydenci===

W latach 1773–1945 urząd burmistrza Olsztyna pełnili:
* Anton Gehrmann (1773)
* Jan Bogusław Zwonkowski (1774–1777)
* Joseph Titius (1777–1801)
* Marcin Rogalli (1801–1809)
* Andrzej Piotr Grunenberg (18091818)
* Karl Anton Ehlert (1818–1835)
* [[Jakub Rarkowski]] (1836–1865)
* Tausch (komisarycznie, 1865–1866)
* [[Robert Zakrzewski]] (Sakrzewski, 1866–1875)
* Friedrich von Roebel (1875–1877)
* [[Oskar Belian]] (1877–1908, od 1903 jako nadburmistrz)
* [[Georg Zülch]] (1908–1935, od 1910 jako nadburmistrz)
* Fritz Schiedat (1933–1945)

W latach 1945–1950 funkcję prezydenta Olsztyna pełnili:
* [[Bronisław Latosiński]] (1945)
* Tadeusz Pałucki (1945–1947)
* Stefan Nafalski (1948–1949)
* Czesław Browiński (1949–1950)

W 1950 r. zadania prezydenta miast przekazano przewodniczącym Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. W latach 1950–1973 funkcję tę w Olsztynie pełnili:
* Franciszek Kurzynoga (1950–1953)
* Romuald Nowak (1953–1958)
* [[Julian Molenda]] (1958–1969)
* (1969–1971)
* Jerzy Grelewski (1971–1973)
Od 1973 r. funkcję prezydenta Olsztyna pełnili:
* Jerzy Grelewski (1973–1977)
* [[Marek Różycki]] (1977–1990)
* [[Jerzy Bukowski]] (1990–1992)
* [[Józef Grzegorczyk]] (1992–1994)
* [[Andrzej Ryński]] (1994–1998)
* [[Janusz Cichoń]] (1998–2001)
* [[Czesław Małkowski |Czesław Jerzy Małkowski]] (2001–2008, w 2002 wybrany jako pierwszy prezydent w wyborach bezpośrednich)
* Tomasz Głażewski (p.o. 2008, komisarz 2008–2009)
* [[Piotr Grzymowicz]] (od 2009)

===Rada Miasta===

Instytucja Rady Miasta miała duże znaczenie w danym systemie administracyjnym miasta. Rada pozostawała pod kontrolą kapituły warmińskiej i jej administratora. Wydawała regulujące życie miejskie wilkierze, najstarszy zachowany pochodzi z 1568 r.

Po reformie administracyjnej w Prusach na początku XIX wieku rada wybierana była bezpośrednio przez obywateli i liczyła 24 członków. Realizowała zadania władzy ustawodawczej, wybierała też władze wykonawcze (magistrat).

We współczesnym systemie administracyjno-politycznym Rada Miasta jest organem stanowiącym i kontrolnym. Do 2002 r. dokonywała wyboru prezydenta. Liczy 25 członków wybieranych na cztery lata w ramach ogólnopolskich wyborów samorządowych (jednocześnie z wyborem prezydenta).

===Podział administracyjny===

Współczesny Olsztyn podzielony jest na 23 osiedla (stan na 2011), posiadające własny samorząd (rady osiedla). Najliczniejszym osiedlem są Jaroty (około 25 tysięcy mieszkańców), a największym – osiedle Podleśna (prawie 10 kilometrów kwadratowych). W świadomości mieszkańców funkcjonują także nieoficjalne mniejsze osiedla, stanowiące fragment pozostałych, np. Stare Miasto, [[Pozorty]], Mleczna. Rada Miasta tworzy osiedla, znosi, ustala granice i łączy, a także nadaje osiedlom nazwy.

Oficjalne osiedla Olsztyna to:
* Brzeziny
* Dajtki
* Generałów
* Grunwaldzkie
* Gutkowo
* Jaroty
* Kętrzyńskiego
* Kormoran
* Kortowo
* Kościuszki
* Likusy
* Mazurskie
* Nad Jeziorem Długim
* Nagórki
* Pieczewo
* Podgrodzie
* Podleśna
* Pojezierze
* Redykajny
* Śródmieście
* Wojska Polskiego
* Zatorze
* Zielona Górka

===Pozostałe===

Olsztyn stanowi siedzibę władz samorządowych i administracyjnych kilku szczebli – władz wojewódzkich (wojewoda) i samorządu województwa warmińsko-mazurskiego (marszałek, sejmik), samorządu powiatowego (starosta, rada powiatu) i gminnego (prezydent, Rada Miasta). W wyborach powszechnych w Olsztynie wybierani są posłowie na Sejm w okręgu wyborczym nr 35, obejmującym poza miastem Olsztyn i [[powiat olsztyński|powiatem olsztyńskim]] dziesięć innych powiatów województwa (10 mandatów), jeden senator w okręgu nr 86 (poza miastem i powiatem olsztyńskim w granicach okręgu są jeszcze dwa powiaty) oraz – wspólnie z województwem podlaskim – dwaj posłowie do Parlamentu Europejskiego w okręgu nr 3.

==Zabytki==

[[lkwim: Zamek w Olsztynie|Zamek Kapituły Warmińskiej]] powstał w połowie XIV wieku, w okresie nadania Olsztynowi praw miejskich. Zbudowany jest w stylu gotyckim. Przez kilka stuleci pozostawał siedzibą administratora dóbr kapituły warmińskiej (rezydowali w Olsztynie m.in. Mikołaj Kopernik i [[Tiedemann Giese]]). W XVIII wieku charakter obronny zamku został zmieniony na bardziej sprzyjający zamieszkaniu – dobudowano skrzydło pałacowe oraz doprowadzono dojazd z miasta. Od 1921 r. zamek wykorzystywany jest do celów kulturalnych – mieścił muzeum niemieckie, a od 1945 r. polskie Muzeum Mazurskie (obecnie [[lkwim:Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]]). Współcześnie zamek wraz z amfiteatrem gości szereg imprez i koncertów, głównie w ramach [[lkwim: Olsztyńskie Lato Artystyczne|Olsztyńskiego Lata Artystycznego]].

Do innych znanych zabytków Olsztyna zaliczyć można m.in.:
* mury obronne (zachowane fragmenty), w tym [[lkwim:Brama Górna w Olsztynie|Brama Górna]], tzw. Wysoka Brama (XIV wiek)
* [[lkwim:Bazylika Współkatedralna Świętego Jakuba Apostoła w Olsztynie|konkatedrę św. Jakuba]] (XIV wiek)
* [[lkwim:Stary Ratusz w Olsztynie|Stary Ratusz]] (XIV wiek, odbudowany po pożarze w XVII wieku)
* [[lkwim:Kaplica Jerozolimska pw. Krzyża Świętego w Olsztynie|Kaplicę Jerozolimską]] (1565)
* [[lkwim:Muzeum – Dom Gazety Olsztyńskiej – oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Dom "Gazety Olsztyńskiej"]]
* [[lkwim:Dom Polski w Olsztynie|Dom Polski]]
* kamienice przy ulicy Dąbrowszczaków
* gmach [[ I Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Olsztynie|I Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza]]
* Pałac Archiprezbitera
* [[Mosty kolejowe nad rzeką Łyną w Olsztynie|wiadukt kolejowy w przełomie Łyny]]
* [[lkwim:Kościół pw. św. Wawrzyńca w Gutkowie|kościół św. Wawrzyńca (Gutkowo)]]
* [[lkwim:Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Olsztynie|kościół Serca Jezusowego]]
* [[lkwim:Kościół pw. św. Józefa w Olsztynie|kościół św. Józefa]]
* [[lkwim:Kościół ewangelicko-augsburski pw. Chrystusa Zbawiciela w Olsztynie|kościół ewangelicko-augsburski]]
* figurę Boża Męka
Olsztyn korzysta z dwóch cmentarzy komunalnych – przy ulicy Poprzecznej oraz w Dywitach, tuż za granicami administracyjnymi miasta. Istnieją także w mieście nekropolie już nieczynne – św. Józefa przy [[lkwim:Kościół pw. św. Józefa w Olsztynie|kościele parafialnym]], św. Jakuba przy alei Wojska Polskiego, pozostałości cmentarza żydowskiego przy ulicy Zyndrama z Maszkowic, cmentarze wojenne przy alei Wojska Polskiego (wyjazd z miasta, z I wojny światowej) i przy ulicy Szarych Szeregów (z II wojny światowej). Całkowitej likwidacji uległy m.in. cmentarz ewangelicki i cmentarz Szpitala Mariackiego.

==Gospodarka==
===Budżet miasta===

W budżecie Olsztyna na rok 2014 Rada Miasta (uchwała nr XXVII/249/13 z 19 grudnia 2013) założyła:
* dochody w wysokości 26 526 158,61 PLN
* wydatki w wysokości 27 461 407,36 PLN
* deficyt w wysokości 935 248,75 PLN
===Przemysł===

Historycznie Olsztyn mógł pochwalić się u schyłku XIX wieku dwiema fabrykami maszyn (Roenscha oraz Beyer i Thiel) i fabryką zapałek (Landedorfa). W kolejnych latach zakładów przemysłowych przybywało wraz z rozwojem miasta, w chwili wybuchu I wojny światowej liczba zakładów przekraczała 60.

Po II wojnie światowej wizytówką Olsztyna stały się [[Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych]] (OZOS), uruchomione w 1967 r., które znalazły swoją kontynuację jako [[Michelin Polska S.A.|Michelin]]. Funkcjonują także zakłady meblarskie, spożywcze (m.in. Indykpol), poligraficzne, Olsztyńskie Kopalnie Surowców Mineralnych.

===Handel===
W 2005 r. otwarta została w centrum miasta galeria handlowa "Alfa", w 2013 r. przemianowana na "Aurę". W 2014 r. uruchomiono drugą galerię – Galerię Warmińską (Jaroty). Funkcjonują ponadto mniejsze centra handlowe – "Jakub", "Dekada", "Gracja", "Manhattan", "Dukat", "H&B" oraz sklepy wielkopowierzchniowe (obecnie sieci "Carrefour", "Real", "Tesco").

==Transport==
===Transport drogowy===

Przez Olsztyn przebiegają drogi krajowe nr 16 (z Dolnej Grupy do przejścia granicznego w Ogrodnikach), 51 (od przejścia granicznego w [[Bezledy|Bezledach]] do [[Olsztynek|Olsztynka]] i drogi krajowej nr 7) i 53 (łączy Olsztyn z Ostrołęką, przez m.in. [[Szczytno]] i Myszyniec). Jest także miasto punktem skrajnym dróg wojewódzkich nr 527 (do [[Pasłęk|Pasłęka]]) i 598 (do [[Wielbark|Wielbarka]]).

Główne drogi wylotowe z Olsztyna to:
* ulica Warszawska (na Warszawę)
* ulica Sielska (na Gdańsk, Toruń)
* ulica Bałtycka (na [[Elbląg]])
* aleja Wojska Polskiego (na [[Bartoszyce]])
* ulica Pstrowskiego (na Szczytno)
===Transport kolejowy===

Na terenie Olsztyna znajdują się trzy kolejowe przystanki osobowe z dworcami: [[Olsztyn Główny]], [[Olsztyn Zachodni]] i [[Dworzec w Gutkowie |Gutkowo]]. Ponadto istnieją kolejowe bocznice szlakowe Olsztyn Kortowo i Olsztyn Gietkowska.

Olsztyn leży na trasie linii kolejowych nr 216 (Działdowo – Olsztyn Główny), nr 219 (Olsztyn Główny – [[Ełk]]), nr 220 (OlsztDworzec w Gutkowie
Historia kolei w Olsztynie sięga roku 1872, kiedy uruchomiono połączenie z [[Czerwonka|Czerwonką]]. Oddano także do użytku dworzec. W kolejnych latach połączeń kolejowych przybywało, co uczyniło z Olsztyna główny węzeł kolejowy regionu.

===Transport miejski===

Pierwszym miejskim środkiem transportu w Olsztynie były tramwaje, uruchomione w 1907 r. Funkcjonowały dwie linie, których długość ulegała stopniowemu przedłużeniu. W 1939 r. uruchomiono dodatkowo połączenia omnibusowe oraz transport trolejbusowy, a w 1940 r. dwie stałe linie autobusowe.

W pierwszych dziesięcioleciach po wojnie wznowiono wszystkie trzy środki transportu. W latach 60. wzrosło znaczenie linii autobusowych; linie tramwajowe zlikwidowano w 1965 r., a trolejbusowe w 1971 r., zastępując ich obsługę przez autobusy. Liczba linii autobusowych stale się zmieniała, w 2014 r. liczyła 33, z czego dwie nocne i cztery aglomeracyjne, obsługujące sąsiednie miejscowości.

Od 2006 r. trwają prace nad przywróceniem transportu tramwajowego w Olsztynie. Z uwagi na trudności proceduralne uruchomienie planowanej linii łączącej dworzec główny z osiedlem Jaroty (z odnogami uwzględniającymi centrum miasta i kampus uniwersytecki Kortowo) było już kilkakrotnie przekładane.

===Transport lotniczy===

Od 1926 r. funkcjonuje lotnisko na Dajtkach, w chwili powstania zlokalizowane poza Olsztynem, obecnie w granicach administracyjnych miasta (pierwszy samolot wylądował na Dajtkach w 1913 r.). Lotnisko ma charakter cywilno-sportowy.

Olsztyn ma także dwa lądowiska sanitarne, przy [[Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Olsztynie|Szpitalu Wojewódzkim]] (ul. Żołnierska) i Poliklinice (al. Wojska Polskiego).

===Drogi i szlaki rowerowe===

Na terenie Olsztyna wytyczonych zostało 27 dróg rowerowych. Najdłuższe z nich znajdują się na ulicy Bałtyckiej (prawie 4 km), Sikorskiego, Wojska Polskiego, Sielskiej (wszystkie ponad 2,5 km) i Tuwima (ponad 2 km).

==Służba zdrowia==
W Olsztynie funkcjonują szpitale:
* Uniwersytecki Szpital Kliniczny
* [[Wojewódzki Szpital Specjalistyczny]]
* [[Miejski Szpital Zespolony]]
* [[Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy]]
* Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (z Centrum Onkologii)
* Wojewódzki Zespół Lecznictwa Psychiatrycznego
* Samodzielny Publiczny Zespół Gruźlicy i Chorób Płuc
* Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej "Malarkiewicz i spółka" s.c. (położnictwo, ginekologia)
Olsztyn jest siedzibą warmińsko-mazurskiego oddziału wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia (ul. Żołnierska 16).

==Oświata i nauka==

===Szkolnictwo podstawowe i średnie===
W Olsztynie funkcjonują 53 przedszkola (zarówno publiczne, jak i niepubliczne), zob.: [[Przedszkole Miejskie nr 1 w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 1]], [[Przedszkole Miejskie nr 2 w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 2]], [[Przedszkole Miejskie nr 3 w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 3]], [[Przedszkole Miejskie nr 7 Specjalne dla Dzieci Niesłyszących w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 7 Specjalne dla Dzieci Niesłyszących]], [[Przedszkole Miejskie nr 18 Specjalne w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 18 Specjalne]].

W 2014 r. funkcjonuje w 27 publicznych szkół podstawowych oraz 2 niepubliczne ("[[Niepubliczna Szkoła Absolwent w Olsztynie|Absolwent]]" i "Jedenastka"). W tradycyjnej numeracji szkół najwyższy numer – 34 – przypisany jest Szkole Podstawowej im. [[Józef Malewski|Józefa Malewskiego]] na osiedlu Jaroty. Niezgodność tej numeracji z faktyczną liczbą szkół wynika z likwidacji niektórych placówek. Zob.
*[[Szkoła Podstawowa nr 1 w Olsztynie|Szkoła Podstawowa nr 1]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 2 w Olsztynie|Szkoła Podstawowa nr 2]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 3 w Olsztynie|Szkoła Podstawowa nr 3]]

Ponadto działają 23 gimnazja, w tym jedno dla dorosłych.

Z czternastu liceów olsztyńskich (publicznych) największe tradycje mają: [[I Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|I Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie im. Adama Mickiewicza]] (funkcjonujące od 1945 r., a pod obecna nazwą od 1959 r.), [[II Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|II Liceum Ogólnokształcące im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego]] (kontynuujące tradycje przedwojennego ''Luisenschule'' i powojennego gimnazjum żeńskiego), [[III Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie| III Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika]] (istniejące od 1964 r.), [[IV Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie w Olsztynie|IV Liceum Ogólnokształcące im. Marii Curie-Skłodowskiej]] (istniejące od 1975 r. i uznawane za czołową olsztyńską szkołę ponadgimnazjalną w rankingach szkół). Funkcjonują również licea niepubliczne, kilkanaście techników (w 2014 – 11) i szkół zawodowych (w 2014 – 8) oraz kilkadziesiąt szkół policealnych (większość o charakterze niepublicznym). Zob.:
*[[V Liceum Ogólnokształcące im. Wspólnej Europy w Olsztynie|V Liceum Ogólnokształcące im. Wspólnej Europy]]
*[[VII Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego w Olsztynie|VII Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego]]
*[[X Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|X Liceum Ogólnokształcące]]
*[[XI Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|XI Liceum Ogólnokształcące]]
*[[XII Liceum Ogólnokształcące Akademickie w Olsztynie|XII Liceum Ogólnokształcące Akademickie]]
*[[XIII Liceum Ogólnokształcące Katolickie w Olsztynie|XIII Liceum Ogólnokształcące Katolickie]]
*[[Liceum Ogólnokształcące przy Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niesłyszących w Olsztynie|Liceum Ogólnokształcące przy Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niesłyszących]]
*[[Państwowe Liceum Plastyczne w Olsztynie|Państwowe Liceum Plastyczne]]
*[[Zespół Szkół Budowlanych w Olsztynie|Zespół Szkół Budowlanych]]
*[[Zespół Szkół Ekonomiczno-Handlowych w Olsztynie|Zespół Szkół Ekonomiczno-Handlowych]]
*[[Zespół Szkół Ekonomicznych w Olsztynie|Zespół Szkół Ekonomicznych]]
*[[Zespół Szkół Samochodowych w Olsztynie|Zespół Szkół Samochodowych]]
*[[Zespół Placówek Specjalnych w Olsztynie|Zespół Placówek Specjalnych]]
*[[Katolicki Zespół Edukacyjny im. Świętej Rodziny w Olsztynie|Katolicki Zespół Edukacyjny im. Świętej Rodziny]]

W latach 1945–1962 funkcjonowało tu [[Państwowe Liceum Pedagogiczne w Olsztynie|Państwowe Liceum Pedagogiczne]].

Nadzór pedagogiczny nad szkołami podstawowymi, gimnazjalnymi i ponadgimnazjalnymi oraz placówkami oświatowymi sprawuje [[Kuratorium Oświaty w Olsztynie |Kuratorium Oświaty w Olsztynie]]. Doskonaleniem zawodowym nauczycieli szkół publicznych zajmuje się [[Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Olsztynie|Olsztyński Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli]] oraz [[Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Olsztynie|Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli]].

===Szkoły wyższe===

Największą uczelnią Olsztyna jest [[Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie|Uniwersytet Warmińsko-Mazurski]], powstały w 1999 r. z połączenia [[Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie|Akademii Rolniczo-Technicznej]] (założonej w 1950 r. jako [[Wyższa Szkoła Rolnicza w Olsztynie|Wyższa Szkoła Rolnicza]], pod nazwą AR-T od 1969 r.), [[Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie|Wyższej Szkoły Pedagogicznej]] (założonej w 1969 r. jako [[Wyższa Szkoła Nauczycielska w Olsztynie|Wyższa Szkoła Nauczycielska]], pod nazwą WSP od 1974 r.) i [[Warmiński Instytut Teologiczny|Warmińskiego Instytutu Teologicznego]] (założonego w 1980 r.). Siedzibą władz Uniwersytetu i większości budynków naukowych i dydaktycznych jest kampus akademicki Kortowo. Kształcenie prowadzone jest na 17 wydziałach (w tym jednym zamiejscowym w [[Ełk|Ełku]]). Na uczelni kształci się około 35 tysięcy studentów.

Ponadto w Olsztynie funkcjonują:
* [[Olsztyńska Szkoła Wyższa|Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Józefa Rusieckiego]]
* [[Olsztyńska Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania im. Prof. Tadeusza Kotarbińskiego w Olsztynie|Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania im. Tadeusza Kotarbińskiego]]
* [[Wyższa Szkoła Informatyki i Ekonomii TWP w Olsztynie|Wyższa Szkoła Informatyki i Ekonomii Towarzystwa Wiedzy Powszechnej]]
* [[Wyższe Seminarium Duchowne Metropolii Warmińskiej Hosianum w Olsztynie|Wyższe Seminarium Duchowne Metropolii Warmińskiej "Hosianum"]]
* wydziały zamiejscowe:
** Wydział Nauk Humanistyczno-Społecznych Wyższej Szkoły Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie
** Wydział Zamiejscowy Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji
Do tradycji uniwersyteckich nawiązuje Warmińsko-Mazurski Uniwersytet Trzeciego Wieku.

===Jednostki naukowe===

Poza uczelniami w Olsztynie działają instytuty naukowe. W 2014 r. były to:
* [[Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza]] (z siedzibą w Kortowie)
* [[Instytut Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności Polskiej Akademii Nauk]]
* [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego|Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego]]
* [[Centrum Badań Wschodnich]]
Wcześniej działające instytuty doczekały się kontynuacji – Instytut Mazurski w postaci OBN, Warmiński Instytut Teologiczny jako Wydział Teologii UWM.

Popularyzacją nauki zajmują się placówki astronomiczne – [[lkwim:Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne|Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne w Olsztynie]].

W latach 1946-1948 działał w Olsztynie [[Naukowy Instytut Rzemieślniczy w Olsztynie|Naukowy Instytut Rzemieślniczy]], następnie [[Zakład Doskonalenia Rzemiosła w Olsztynie]].

==Kultura==
===Teatr===
Działający w Olsztynie od 1925 r. teatr niemiecki – ''Treudank-Theather'' – znalazł kontynuację po wojnie jako [[lkwim:Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie|Teatr im. Stefana Jaracza]]. Stałej działalności teatru towarzyszą festiwale: [[lkwim:Olsztyńskie Spotkania Teatralne|Olsztyńskie Spotkania Teatralne]] oraz [[lkwim:Międzynarodowy Festiwal Teatralny Demoludy|Międzynarodowy Festiwal Teatralny "Demoludy"]]. Od 1991 przy teatrze prowadzone jest 4-letnie zawodowe Studium Aktorskie. Siedziba teatru (przy ulicy 1 Maja) przeszła w latach 2010–2013 gruntowny remont.

Od 1953 r. istnieje także [[lkwim: Olsztyński Teatr Lalek|Olsztyński Teatr Lalek]], a w latach 1957–2009 działała Pantomima Olsztyńska, zrzeszająca artystów głuchych. Przy współpracy z zawodowymi artystami tworzone były także zespoły amatorskie, np. Studencki Teatrzyk Słowa "Kandelabr" (1965–1977) przy WSR czy Galeria "X" (1974–1975) i "Kod" (1975–1978) przy WSP.

===Muzyka===

Od 1946 r. działa w Olsztynie filharmonia, obecnie jako [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego|Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego]]. Edukację muzyczną prowadzi [[lkwim:Państwowa Szkoła Muzyczna I i II st. im. Fryderyka Chopina w Olsztynie|Państwowa Szkoła Muzyczna im. Fryderyka Chopina I i II stopnia]].

Olsztyn cieszy się sławą ważnego ośrodka chóralistyki. Do znanych chórów należą m.in. [[lkwim:Chór im. prof. Wiktora Wawrzyczka|Chór im. Profesora Wiktora Wawrzyczka]] (przy UWM), [[lkwim:Olsztyński Chór Kameralny Collegium Musicum|Olsztyński Chór Kameralny "Collegium Musicum"]], Olsztyński Chór Chłopięcy, [[lkwim: Chór Męski Surma|Chór Męski „Surma”]], zespół wokalny "[[lkwim: ProForma|ProForma]]". Chóry kontynuują przedwojenne tradycje polskich chórów, m.in. działającego przy kościele św. Jakuba (póżniejszej katedrze). Na początku XX wieku organistą w tym kościele był obecny patron filharmonii – [[lkwim: Feliks Nowowiejski|Feliks Nowowiejski]].

Z miastem związanych jest wiele innych zespołów muzycznych i artystów solowych, wykonujących różne gatunki muzyki, m.in. [[lkwim:Vader|Vader]], [[lkwim:Afromental|Afromental]], [[lkwim:Enej|Enej]], [[lkwim:Big Day|Big Day]], [[lkwim:Kaczki z Nowej Paczki|Kaczki z Nowej Paczki]], [[Norbi]], [[Shannon]], [[Łydka Grubasa]], [[lkwim: Czerwony Tulipan|Czerwony Tulipan]].

===Literatura===

Podwaliny pod współczesny ruch literacki w Olsztynie położył w okresie powojennym [[lkwim: Władysław Gębik|Władysław Gębik]], założyciel Klubu Literackiego w Olsztynie (1952). W pionierskim okresie ruch literacki wspierali mieszkający w Olsztynie poeci ludowi pochodzący z najbliższych okolic – [[lkwim: Michał Lengowski|Michał Lengowski]], [[lkwim:Maria Zientara-Malewska|Maria Zientara-Malewska]], [[lkwim: Alojzy Śliwa|Alojzy Śliwa]], którym nadano członkostwo Związku Literatów Polskich. W 1955 r. powstał olsztyński oddział ZLP.

Poza wymienionymi wyżej do znanych literatów związanych z Olsztynem należeli lub należą m.in.: [[lkwim: Edward Zbigniew Martuszewski|Edward Martuszewski]], [[lkwim:Klemens Oleksik|Klemens Oleksik]], [[lkwim:Leonard Turkowski|Leonard Turkowski]], [[lkwim:Władysław Ogrodziński|Władysław Ogrodziński]], [[lkwim: Witold Piechocki|Witold Piechocki]], [[lkwim: Tadeusz Stępowski|Tadeusz Stępowski]], [[lkwim: Henryk Panas|Henryk Panas]], [[lkwim: Karol Małłek|Karol Małłek]], [[lkwim: Janusz Teodor Dybowski|Janusz Teodor Dybowski]], [[lkwim:Stefan Połom|Stefan Połom]], [[lkwim:Erwin Kruk|Erwin Kruk]], [[lkwim:Władysław Katarzyński|Władysław Katarzyński]], [[lkwim:Józef Jacek Rojek|Józef Jacek Rojek]], [[lkwim: Bohdan Dzitko]], [[lkwim:Kazimierz Brakoniecki|Kazimierz Brakoniecki]], [[lkwim:Włodzimierz Kowalewski|Włodzimierz Kowalewski]], [[lkwim:Mariusz Sieniewicz|Mariusz Sieniewicz]], [[lkwim:Bernadetta Darska|Bernadetta Darska]].

===Muzea i galerie===

W Zamku Kapituły Warmińskiej działa [[lkwim: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]], założone w 1945 r., gromadzące przede wszystkim eksponaty z przeszłości regionu. Również przed wojną w olsztyńskim zamku mieściło się muzeum, założone po [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach|plebiscycie]] dla udokumentowania niemieckiej przeszłości regionu (miało także charakter archeologiczny). Współczesne muzeum obok wystaw czasowych i innych form działalności prezentuje stałą ekspozycje kopernikowską.

Oddziałem Muzeum Warmii i Mazur jest [[lkwim:Muzeum – Dom Gazety Olsztyńskiej – oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Dom "Gazety Olsztyńskiej"]], dokumentujący przeszłość tej polskiej gazety z okresu 1886–1939. Drugi olsztyński oddział to [[lkwim:Muzeum Przyrody – Oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Przyrody]] (ulica Metalowa), poza tym funkcjonują oddziały zamiejscowe ([[Morąg]], [[Reszel]], [[Lidzbark Warmiński]], [[Szczytno]], [[Reszel]], [[Mrągowo]]). W olsztyńskiej [[Hala widowiskowo-sportowa "Urania"|hali "Urania"]] działa [[lkwim:Muzeum Sportu w Olsztynie|Muzeum Sportu im. Mariana Rapackiego]].

Muzeum (wspólnie z archiwum) funkcjonuje w strukturze Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego (działa m.in. Izba Tradycji w gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej). Na uniwersytecie funkcjonuje też Muzeum Przyrody im. Janiny Wengris.

Największą olsztyńską galerią jest Biuro Wystaw Artystycznych, założone w 1958 r. Siedzibą BWA jest budynek olsztyńskiego planetarium (al. marsz. Józefa Piłsudskiego).

===Kina===
Olsztyn szczyci się długimi tradycjami kina – pierwsze powstało w 1909 r. Z kilku przedwojennych kin po 1945 r. swoje siedziby zachowały przez kilkadziesiąt lat ''Luisen-Theater'' (jako Awangarda) i kino firmy UT-Lichtspiele (jako [[lkwim:Kino Polonia w Olsztynie|Polonia]]). Poza wymienionymi działały po wojnie w Olsztynie m.in. kina: [[lkwim:Kino Kopernik w Olsztynie|Kopernik]], Student, [[lkwim:Kino Grunwald w Olsztynie|Grunwald]], [[lkwim:Kino „Odrodzenie” w Olsztynie|Odrodzenie]], [[lkwim:Kino Dworcowe w Olsztynie|Dworcowe]]. W 2014 r. kina działają przy galeriach handlowych (Multikino, Helios), a tradycje Awangardy kontynuuje Awangarda 2 przy [[lkwim:Dom Książki w Olsztynie|Domu Książki]] (Plac Jana Pawła II).

===Biblioteki i mediateki===
Do najważniejszych bibliotek Olsztyna zaliczyć należy:
* [[lkwim:Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie|Wojewódzką Bibliotekę Publiczną]]
* [[Miejska Biblioteka Publiczna w Olsztynie|Miejską Bibliotekę Publiczną]] (15 filii, w tym biblioteka dla dzieci "Abecadło", multimedialna "[[lkwim:Planeta 11|Planeta 11]]" oraz Centrum Informacji Technicznej i Biznesowej)
* [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Biblioteka Pedagogiczna w Olsztynie|Warmińsko-Mazurską Bibliotekę Pedagogiczną]]
* [[lkwim: Biblioteka Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie|Bibliotekę Uniwersytecką UWM]]
* [[lkwim:Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej Hosianum i Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego|Bibliotekę Wyższego Seminarium Duchownego "Hosianum"]]
Biblioteki działają także przy innych uczelniach i instytucjach, m.in. [[lkwim:Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]], [[Instytut Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie|Instytucie Rybactwa Śródlądowego]], [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie|Ośrodku Badań Naukowych]].

===Imprezy cykliczne===

Jedną z wizytówek Olsztyna są juwenalia "[[lkwim: Kortowiada|Kortowiada]]", z uwagi na korzystne warunki (położenie i ukształtowanie kampusu uniwersyteckiego) zaliczane do najpopularniejszych w Polsce i chętnie odwiedzane przez znanych wykonawców. W Olsztynie organizowane są także cyklicznie m.in.:
* [[lkwim:Ogólnopolskie Spotkania Zamkowe Śpiewajmy Poezję|Ogólnopolskie Spotkania Zamkowe "Śpiewajmy Poezję"]]
* [[lkwim:Olsztyńskie Noce Bluesowe|Olsztyńskie Noce Bluesowe]]
* [[lkwim:Olsztyńskie Lato Artystyczne|Olsztyńskie Lato Artystyczne]] (w ramach tego ostatniego m.in. koncerty muzyki organowej oraz szantowej)
* [[lkwim: Olsztyńskie Dni Nauki i Sztuki|Olsztyńskie Dni Nauki i Sztuki]]
==Media==

Do najważniejszych tytułów gazet i czasopism wydawanych współcześnie w Olsztynie należą:
* "[[lkwim: Gazeta Olsztyńska|Gazeta Olsztyńska]]" (dziennik)
* "Gazeta Wyborcza" – mutacja olsztyńska (dziennik)
* "[[lkwim:Nasz Olsztyniak|Nasz Olsztyniak]]" (wychodzi dwa razy w tygodniu)
* "[[lkwim:Wiadomości Uniwersyteckie|Wiadomości Uniwersyteckie]]" (miesięcznik)
* "[[lkwim:Debata|Debata]]" (miesięcznik)
* "[[lkwim:Posłaniec Warmiński|Posłaniec Warmiński]]" (od 2009 jako dodatek do "Gościa Niedzielnego")
Tradycje prasowe Olsztyna sięgają I połowy XIX wieku, kiedy wydawano powiatowe dzienniki urzędowe. W 1886 r. ukazał się pierwszy numer polskiej "Gazety Olsztyńskiej" do wybuchu II wojny światowej rywalizującej z prasą niemieckojęzyczną, a przez jakiś czas także z "Warmiakiem". Po 1945 r. krótko ukazywały się "[[lkwim: Wiadomości Mazurskie|Wiadomości Mazurskie]]" i [[lkwim: Życie Olsztyńskie|Życie Olsztyńskie]]", a od 1951 r. "[[lkwim: Głos Olsztyński|Głos Olsztyński]]", w 1970 r. przemianowany na "Gazetę Olsztyńską". W okresie PRL gazeta ta była oficjalnym regionalnym dziennikiem PZPR. W latach 80. i 90. XX wieku wydawana była popołudniówka "Dziennik Pojezierza". Tematykę regionalno-społeczną poruszało także "[[lkwim: Słowo na Warmii i Mazurach|Słowo na Warmii i Mazurach]]", dodatek do tygodnika "Słowo Powszechne".

W Olsztynie nadają rozgłośnie radiowe:
* [[lkwim:Polskie Radio Olsztyn|Radio Olsztyn]]
* [[Radio Eska Olsztyn|Radio Eska]]
* Radio Plus
* Radio Planeta (dawniej Radio WaMa)
* [[lkwim: Radio UWM FM|Radio UWM FM]]
Olsztyn jest również siedzibą ośrodka regionalnego Telewizji Polskiej – TVP Olsztyn i uniwersyteckiej telewizji TV Kortowo. Lokalne stacje telewizyjne prowadzą też sieci telewizji kablowej – Vectra i Multimedia. W połowie lat 90. XX wieku nadawała telewizja Copernicus, współpracująca ze stacją Polonia 1.

==Sport i rekreacja==
Do najważniejszych obiektów sportowych w Olsztynie zaliczyć należy m.in.:
* stadion OSiR (Stomilu)
* [[ Stadion Warmii Olsztyn|stadion Warmii]]
* [[Stadion Leśny]] (nieczynny)
* stadion lekkoatletyczny AZS UWM
* [[Hala widowiskowo-sportowa "Urania"|hala widowiskowo-sportowa "Urania"]]
* centrum wodne [[Aquasfera Olsztyn|Aquasfera]] Galeria Warmińska
* basen Ośrodka Sportu i Rekreacji
* basen UWM
* basen [[Olsztyńska Szkoła Wyższa|Olsztyńskiej Szkoły Wyższej im. Józefa Rusieckiego]]
* korty tenisowe w Jakubowie
* korty tenisowe "Jodłowa"
* dwa kompleksy kortów w Kortowie
* tor motocrossowy
* lodowisko przy hali "Urania" (sezonowo)
* Plaża Miejska
Największe sukcesy zawodnicy i kluby olsztyńskie odnosiły przede wszystkim w piłce siatkowej ([[KS AZS UWM Olsztyn|AZS UWM]], dawniej AZS ART, pięciokrotnie mistrzostwo Polski), piłce nożnej ([[OKS Stomil Olsztyn|Stomil Olsztyn]], 8 sezonów w ekstraklasie), piłce ręcznej, koszykówce, gimnastyce sportowej, sportach samochodowych ([[Marian Bublewicz]], [[Krzysztof Hołowczyc]]), żeglarstwie i żeglarstwie lodowym, lekkoatletyce, brydżu sportowym, tańcu.

W latach 2003–2008 Olsztyn był miastem etapowym wyścigu kolarskiego Tour de Pologne. W Olsztynie rozgrywany był także siatkarski [[Memoriał Huberta Wagnera]], przeniesiony po kilku latach do [[Iława|Iławy]], następnie poza region [[Warmia|Warmii]] i [[Mazury|Mazur]]. W latach 2007–2010 zawodowy charakter miał tenisowy turniej Memoriał Marka Włodarczyka, a jednym ze zwycięzców został późniejszy półfinalista Wimbledonu – Jerzy Janowicz. W mieście organizowane są znane biegi uliczne – Copernicus Run (od 2013 na dystansie 10 km), Półmaraton Jakubowy (od 2012, wcześniej na dystansie 15 km), Bieg Europejski (od 2013, 10 km).

==Turystyka==
Położenie miasta wśród lasów oraz liczne jeziora zarówno w granicach administracyjnych, jak i najbliższych okolicach, zapewniają Olsztynowi status lubianego ośrodka turystycznego. Tradycje historyczne i zabytkowa zabudowa sytuują miasto na trasach popularnych europejskich i krajowych szlaków, m.in. Szlaku Zamków Gotyckich, Europejskich Szlaku Gotyku Ceglanego, Szlaku Kopernikowskim, Drodze św. Jakuba.

Wytyczonych zostało kilka szlaków pieszych, przebiegających bądź rozpoczynających się w Olsztynie, m.in.:
* [[Szlak pieszy Olsztyn - Dajtki|im. Alojzego Śliwy]] (spod Wysokiej Bramy do Dajtek)
* Błękitny (od ul. Bałtyckiej do Jakubowa)
* [[Szlak im. Piotra Diernowa: Olsztyn - Olsztyn/sanatorium|im. Piotra Diernowa]] (z Jakubowa do Sanatorium)
* [[Szlak im. Marii Zientary-Malewskiej: Olsztyn - Brąswałd|im. Marii Zientary-Malewskiej]] (z Likus do podolsztyńskiego [[Brąswałd|Brąswałdu]])
* Zielony (z Olsztyna do Dobrzynia w gminie Nidzica)
* Kopernikowski (z Olsztyna do Torunia)

Z Olsztyna można podróżować kilkoma wyznaczonymi szlakami rowerowymi:
* Czarnym (Olsztyn – Gąsiorowo)
* Żółtym (Olsztyn – Zgniłocha)
* Czerwonym (Olsztyn – Łajs)
* Czerwonym (Olsztyn – Stare Jabłonki)
* szlakiem Olsztyn – Frombork
* szlakiem Olsztyn – Nidzica
* szlakiem Olsztyn – Pisz
* szlakiem Olsztyn – Iława
Dzięki rzekom Łynie i Wadągowi Olsztyn jest też ośrodkiem turystyki kajakowej.

==Religia==

Na terenie Olsztyna będącego stolicą katolickiej metropolii warmińskiej funkcjonuje 21 parafii Kościoła katolickiego, zrzeszonych w pięciu dekanatach (część dekanatów wykracza swoimi granicami poza miasto, obejmując podolsztyńskie parafie): Olsztyn I (Śródmieście), Olsztyn II (Zatorze), Olsztyn III (Gutkowo), Olsztyn IV (Jaroty), Olsztyn V (Kormoran).

W dawnej kaplicy cmentarza św. Jakuba (al. Wojska Polskiego) mieści się świątynia Kościoła polskokatolickiego. Działają w Olsztynie także parafie innych wyznań – Kościoła ewangelicko-augsburskiego (miasto jest stolicą diecezji mazurskiej) i Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Istnieją także m.in. wspólnoty: Kościoła zielonoświątkowców, baptystów, Świadków Jehowy, buddystów.

==Osoby związane z Olsztynem==
*[[Jan Bałdowski]] (1917–1999) – nauczyciel, przewodnik turystyczny, autor publikacji turystycznych, prawnik
*[[Włodzimierz Baran]] (1937–2009) – profesor, geodeta, rektor ART w Olsztynie
*[[Walenty Barczewski]] (1856–1928) – ksiądz katolicki, działacz narodowy, etnograf, pisarz, redaktor, historyk
*[[Szczepan Brym]] (ur. 1950 r.) – nauczyciel, profesor UWM w Olsztynie, fizyk
*[[Mirosław Dąbrowski]] (1910–2001) – pianista, pedagog, krytyk muzyczny, założyciel [[lkwim:Państwowa Szkoła Muzyczna I i II st. im. Fryderyka Chopina w Olsztynie|Państwowej Szkoły Muzycznej]]
*[[Tadeusz Gączowski]] (1905–1968) – nauczyciel, działacz oświatowy na Warmii i Mazurach, dyrektor [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Biblioteka Pedagogiczna w Olsztynie|Wojewódzkiej Biblioteki Pedagogicznej w Olsztynie]] (1964-1968)
*[[Tadeusz Maria Gelewski]] (1922–2002) – profesor zwyczajny, prawnik, historyk
*[[Wojciech Gromadecki]] (1906–1954) – nauczyciel
*[[Stanisław Grzesiuk]] (1926–2013) – profesor zwyczajny, specjalista w zakresie fizjologii roślin
*[[Marta Hanowska-Sendrowska]] (1909–1977) – wychowawczyni polskich przedszkoli na Warmii, działaczka społeczna, redaktor "[[lkwim:Słowo na Warmii i Mazurach|Słowa na Warmii i Mazurach]]"
*[[Paweł Jasiek]] (1908–1982) – nauczyciel, poeta, działacz oświatowy, nauczyciel szkół polskich w Niemczech, kierownik [[Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię|Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego na Warmię]]
*[[Janina Leśnierowska]] (1909-?) – nauczycielka, przedszkolanka polskich przedszkoli, wychowawczyni ochronki w Olsztynie, działaczka harcerska, bibliotekarka.
*[[Wit Madeja]] (1922–1997) – nauczyciel
*[[Teofil Mazur]] (ur. 1927 r.) – profesor zwyczajny, specjalista z zakresu agronomii, rektor ART w Olsztynie
*[[Władysław Nowak]] (ur. 1940 r.) – ksiądz, profesor nauk teologicznych
*[[Juliusz Popowicz]] (1923–1996) – profesor biochemii, rektor WSP w Olsztynie
*[[Józef Rusiecki]] (1947–2000) – pedagog, rektor Olsztyńskiej Szkoły Wyższej
*[[Ryszard Smoliński]] (1926–2007) – nauczyciel, działacz społeczny
*[[lkwim:Paweł Sowa|Paweł Sowa]] (1897–1984) – nauczyciel, redaktor, polski działacz oświatowy, pierwszy naczelnik Wydziału Oświaty, Kultury i Sztuki przy przy Pełnomocniku Rządu na Okręg Mazurski
*[[Jerzy Ryszard Strzeżek]] (ur. 1939 r.) – profesor, rektor ART w Olsztynie
*[[Stanisław Szteyn]] (ur. 1933 r.) – profesor uczelni olsztyńskich, biolog, rektor WSP w Olsztynie
*[[Mirosław Świątecki]] (1930–1996) – nauczyciel, organizator olsztyńskiego życia kulturalnego
*[[Roman Urbanek]] (1930–1988) – muzyk, pedagog, dyrygent, prezes [[Stowarzyszenie Miłośników Muzyki im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie|Stowarzyszenia Miłośników Muzyki im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie]]
*[[Witold Władysław Witkowski]] (1908–1981) – polonista, pedagog, pracownik naukowy, działacz społeczno-oświatowy i polityczny, kurator oświaty i Prezes Zarządu Okręgowego Związku Nauczycielstwa Polskiego w Olsztynie

===Honorowi obywatele===

Tytuł honorowego obywatela Olsztyna nadawała Rada Miasta już w XIX wieku. Jako pierwszy wyróżniony został mistrz szewski i wieloletni rajca [[Johann Adelstein]] (1865). Tytuł otrzymał też m.in. zasłużony dla rozwoju miasta fabrykant [[Karl Roensch]].

W okresie PRL tytuł honorowego obywatela zastępował wpis do Księgi Honorowej Samorządu Mieszkańców Olsztyna – Miejskiej Rady Narodowej, było to jednak wyróżnienie nadawane stosunkowo często (kilka razy do roku po kilka-kilkanaście osób).

Po 1989 r. tytuł Honorowego Obywatela Olsztyna otrzymały następujące osoby:
* [[Tadeusz Nowakowski]], pisarz, urodzony w Olsztynie, syn przedwojennego redaktora „Gazety Olsztyńskiej”;
* [[Natalia Żarska]], nauczycielka
* [[Mieczysław Pimpicki]], lekarz
* [[Kazimierz Pacer]], nauczyciel
* [[lkwim:Jadwiga Lindner|Jadwiga Lindner]], nauczycielka
* [[lkwim: Jan Lubomirski|Jan Lubomirski]], nauczyciel, folklorysta
* [[lkwim:Georg Dietrich|Georg Dietrich]], organizator pomocy humanitarnej dla Olsztyna
* [[lkwim:Andrzej Hopfer|Andrzej Hopfer]], geodeta, rektor Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie
* [[lkwim:Janusz Jasiński|Janusz Jasiński]], historyk
* [[lkwim:Erwin Kruk|Erwin Kruk]], pisarz
* [[Tadeusz Krzymowski]], fizjolog, rektor Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie
* [[lkwim: Władysław Ogrodziński|Władysław Ogrodziński]], prozaik, dziennikarz, dyrektor Muzeum Warmii i Mazur
* [[lkwim: Hieronim Skurpski|Hieronim Skurpski]], malarz, dyrektor Muzeum Warmii i Mazur
* [[Edmund Piszcz]], pierwszy arcybiskup warmiński
* [[Marian Rapacki]], trener kajakarstwa, założyciel Muzeum Sportu w Olsztynie (obecnie jego patron)
* [[Ryszard Górecki]], fizjolog, rektor Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego
* [[Zbigniew Lubiejewski]], siatkarz, mistrz olimpijski
* [[Mieczysław Doroszuk]], trener siatkówki, nauczyciel
* [[Julian Żołnierkiewicz]], wieloletni proboszcz parafii Najświętszego Serca Jezusowego, kapelan "Solidarności"
* Jan Paweł II, papież
* [[lkwim:Eugenia Dudzik|Eugenia Dudzik]], nauczycielka, inicjatorka Uniwersytetu Trzeciego Wieku
* [[lkwim:Wojciech Stanisław Wrzesiński|Wojciech Wrzesiński]], historyk
* [[lkwim:Włodzimierz Jarmołowicz|Włodzimierz Jarmołowicz]], popularyzator folkloru muzycznego
* [[Józef Szmidt]], lekkoatleta, mistrz olimpijski
* [[lkwim:Bohdan Głuszczak|Bohdan Głuszczak]], artysta Pantomimy Olsztyńskiej
* [[Stanisław Oszczak]], astronom
===Osoby urodzone w Olsztynie===
W Olsztynie urodzili się m.in.:
* [[Łukasz David]], XVI-wieczny historyk
* [[Antoni Blank]], malarz historyczny
* [[Franz Hipler]], historyk, ksiądz katolicki
* [[Hugo Haase]], polityk
* [[Franz Justus Rarkowski]], niemiecki biskup polowy
* [[lkwim:Erich Mendelsohn|Erich Mendelsohn]], wybitny architekt, ekspresjonista
* [[lkwim:Ingrid Wagner-Andersson|Ingrid Wagner-Andersson]], malarka
* [[Tadeusz Nowakowski]], pisarz i dziennikarz, syn redaktora "Gazety Olsztyńskiej"
* [[lkwim:Georg Hermanowski|Georg Hermanowski]], pisarz
* [[Hans-Jürgen Wischnewski]], minister w rządzie RFN
* [[Andrzej Zawada]], himalaista, syn konsula RP w Olsztynie
* [[Leonhard Pohl]], biegacz, medalista olimpijski
* [[Helmut Frenz]], biskup ewangelicki
* [[Jacek Jezierski]], biskup pomocniczy warmiński, ordynariusz elbląski
* [[Bronisław Wildstein]], dziennikarz
* [[Henryka Krzywonos]], działaczka "Solidarności"
* [[Juliusz Machulski]], reżyser filmowy
* [[Izabela Trojanowska]], aktorka i piosenkarka
* [[lkwim:Piotr Bałtroczyk|Piotr Bałtroczyk]], dziennikarz, satyryk
* [[Krzysztof Pater]], urzędnik państwowy, minister
* [[Krzysztof Hołowczyc]], kierowca rajdowy
* [[Artur Wojdat]], pływak
* [[Anna Samusionek]], aktorka
* [[Wojciech Grzyb]], siatkarz
* [[Adrian Mierzejewski]], piłkarz
* [[Krystyna Janina Stasiewicz]], profesor, specjalistka w zakresie literaturoznawstwa
==Miasta partnerskie==

Władze Olsztyna podpisały umowy o współpracy partnerskiej z 9 miastami europejskimi i jednym amerykańskim. Najdłużej trwa współpraca z fińskim Rovaniemi (od 1976). Wśród miast partnerskich Olsztyna są ponadto trzy niemieckie (Gelsenkirchen, Osnabrück, Offenburg), francuskie Châteauroux, hiszpańskie Calpe, ukraiński Łuck, rosyjski Kaliningrad, Bielsko-Biała oraz amerykańskie Richmond. Ponadto trzy miasta – Sønderborg (Dania), Halmstad (Szwecja) i Perugia (Włochy) – mają status miasta współpracującego z Olsztynem.

== Multimedia ==
[[Plik:Miasta i ludzie Warmii i Mazur- Olsztyn, lipiec 2000r.mp3 ‎|left|Oisztyn ]] Ewa Zdrojkowska, ''Miasta i ludzie Warmii i Mazur – Olsztyn'', Radio Olsztyn, emisja: lipiec 2000 r.
 
[[Plik:261013 - Loteria - pierwsza opera w powojennym Olsztynie.mp3 ‎|left|Oisztyn ]] Radio Olsztyn: Loteria - pierwsza opera w powojennym Olsztynie,autor Marek Koter, emisja: 26.10.2013 - r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.1.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.1. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.2.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.2. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.3.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.3. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.4.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.4. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.

==Bibliografia==
* Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', tom I: ''Pradzieje – 1772'', Olsztyn 2010.
* Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', tom II: ''1772–2010'', Olsztyn 2011.
* Achremczyk Stanisław, ''Warmia'', Olsztyn 2011.
* Browiński Czesław, ''Olsztyn 1945–1970'', Olsztyn 1974.
* Chłosta Jan, ''Ludzie Olsztyna'', Olsztyn 2003.
* Chłosta Jan, ''Słownik Warmii (historyczno-geograficzny)'', Olsztyn 2002.
* ''Olsztyn 1353–2003'', pod redakcją Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego, Olsztyn 2003.
* ''Olsztyn 1945–2005. Kultura i nauka'', pod redakcją Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego, Olsztyn 2006.
* Wakar Andrzej, ''Olsztyn 1353–1945'', Olsztyn 1971.

[[Kategoria: Miejscowość]][[Kategoria:Miasta]] [[Kategoria: Olsztyn]][[Kategoria:Napoleon na Warmii i Mazurach]][[Kategoria: powiat olsztyński]] [[Kategoria:1301-1400]] [[Kategoria: 1401-1500]] [[Kategoria: 1501-1600]] [[Kategoria: 1601-1700]] [[Kategoria: 1701-1800]] [[Kategoria: 1801-1918]] [[Kategoria: 1919-1944]] [[Kategoria: 1945-1989]] [[Kategoria: 1990-]]

Olsztyn

2015-04-21T14:05:29Z

Arom: /* Burmistrzowie i prezydenci */

{{Wieś infobox
|nazwa = Olsztyn
|herb wsi = herbO.jpg
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Olsztyna
|zdjęcie = miasta_Olsztyn.jpg
|opis zdjęcia = Olsztyn, fot. Tomasz Raczyński
|rodzaj miejscowości = miasto
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = Olsztyn
|gmina = Olsztyn
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 174 775
|rok = 2015
|strefa numeracyjna =(+48) 89
|kod pocztowy =10-001 do 11-041
|tablice rejestracyjne = NO
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 46 |sekundN = 23
|stopniE = 20 |minutE = 28 |sekundE = 34
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Olsztyn''' – miasto będące stolicą [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]], siedziba władz wojewódzkich, powiatowych oraz diecezjalnych (katolickiej metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej).
 
[[Plik:Urzad Marszalkowski.jpg|thumb|290px|right|Urząd Marszałkowski, Fot. Mieczysław Kalski]]
[[Plik:Kamienica Naujacka w Olsztynie.jpg|thumb|290px|right|Kamienica Naujacka w Olsztynie, Fot. Mieczysław Kalski]]
[[Plik:Gazeta Olsztyńska.jpg|thumb|290px|right|Dom Gazety Olsztyńskiej, Fot. Mieczysław Kalski]]
[[Plik:kultura_teatr_jaracza_olsztyn.JPG|thumb|290px|right|Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie, fot. Natalia Tarkowska]]
[[Plik:Panorama Olsztyna.jpg|thumb|290px|right|Panorama Olsztyna, fot. Marcin Kierul]]
[[Plik:Amfiteatr im. Czesława Niemena fot. Marcin Kierul.jpg|thumb|290px|right|Amfiteatr im. Czesława Niemena, fot. Marcin Kierul]]
[[Plik:Zamek Kapituły Warmińskiej - bab pruska fot. Marcin Kierul.jpg|thumb|290px|right|Zamek Kapituły Warmińskiej, fot. Marcin Kierul]]
[[Plik:Stary Ratusz fot. Wojciech Krom.jpg|thumb|290px|right|Stary Ratusz, fot. Wojciech Krom]]
[[Plik:mosty ol.jpg|thumb|right|290px|Mosty kolejowe w Olsztynie. Fot. Mirosław Garniec]]
[[image:olsztyn kdp.jpg|thumb|right|290px|Olsztyn i okolice na mapie z XIX w. Źródło: Karta dawnéj Polski z przyległémi okolicami krajów sąsiednich, 1:300000, Paryż 1859 r.]]
==Toponimia==
Nazwa miasta w brzmieniu niemieckim – ''Allenstein'' – oznacza "zamek nad [[Rzeka Łyna|Łyną]]". Nazwa została utworzona analogicznie do innych nazw miast na [[Warmia|Warmii]], gdzie człon ''Stein'' (niem. kamień) charakterystyczny był dla miast z zamkami. Niemiecka nazwa Łyny – ''Alle'' – pochodzi od pruskiej nazwy ''Alna'', oznaczającej łanię.

Polskie brzmienie nazwy ''Holsten'' (''Olszten'') pojawia się po raz pierwszy u Jana Długosza (''Banderia Prutenorum'', 1448). Jeszcze bliższa współczesnej nazwie forma została odnotowana w dokumentach kapituły warmińskiej epoki [[lkwim:Mikołaj Kopernik|Kopernika]] (1522) – ''Olstyn'' (wymowa ''Olsztyn'').

==Położenie==
Olsztyn leży w południowej części Warmii, a w centralnej części [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]]. W klasyfikacji fizycznogeograficznej położenie miasta związane jest z [[Pojezierze Mazurskie|Pojezierzem Mazurskim]].

==Warunki naturalne==
===Rzeźba terenu===
Ukształtowanie terenu Olsztyna charakteryzuje się fałdami z uwagi na moreny czołowe ostatniego zlodowacenia. Zróżnicowanie między najwyższym a najniższym punktem w mieście wynosi 67 metrów (155 m n.p.m. do 88 m n.p.m.).

===Klimat===
Klimat Olsztyna przypisany jest do strefy umiarkowanej ciepłej przejściowej, jest warunkowany naturalnymi czynnikami środowiska (położeniem wśród jezior, zalesieniem, polodowcową rzeźbą terenu). Średnie roczne wartości czynników klimatycznych wynoszą: opady – około 600 mm; temperatura powietrza – +7,2 stopni C (maksymalnie w lipcu – +17,3 stopni C, minimalnie w styczniu – -3,0 stopni C); liczba dni z opadami – 160; liczba dni z przymrozkami – 140; zaleganie pokrywy śnieżnej – 83 dni; wiatr – przewaga wiatrów południowo-zachodnich i zachodnich.

===Przyroda===
Nieco ponad 21 % powierzchni Olsztyna zajmują lasy (1800 ha, z czego 1050 ha stanowi Las Miejski). Tereny zieleni miejskiej obejmują 560 ha i są to przede wszystkim parki oraz cmentarze. Funkcjonują dwa rezerwaty przyrody torfowej ([[Rezerwat Redykajny|Redykajny]] i [[Rezerwat Mszar|Mszar]]), jeden dawny rezerwat został zniesiony ([[jezioro Tyrsko]]). Część terenu miasta z dolinami rzek [[Rzeka Łyna|Łyny]] i Wadąg należy do Obszaru Chronionego Krajobrazu Doliny Środkowej Łyny. Z 16 zarejestrowanych na terenie miasta pomników przyrody ożywionej (drzew i alei drzew) większość znajduje się w miasteczku akademickim [[Kortowo]].

Przez miasto przepływają trzy rzeki – [[Rzeka Łyna|Łyna]], Wadąg i Kortówka. Około 8 % powierzchni miasta zajmują jeziora, których łącznie jest 15 (13 przekracza 1 ha powierzchni). Część historycznych jezior zostało osuszonych po nabyciu ziemi przez osoby prywatne, m.in. [[Jezioro Fajferek|Fajferek]], przy którym w XIX wieku mieściło się kąpielisko miejskie.

==Historia==
===Pradzieje===
Obecność człowieka w okolicach dzisiejszego Olsztyna sięga epoki mezolitu (około 8000–4500 p.n.e.), z tego okresu pochodzą najstarsze znaleziska (motyka kamienna, motyka z poroża łosia). Na ziemiach tych przebywały w tym czasie niewielkie grupy wędrownych myśliwych. Wraz ze stopniowym ocieplaniem klimatu i porastaniem terenów leśnych pojawiły się grupy osiadłe, zajmujące się nie tylko myślistwem, ale i zbieractwem oraz rybołówstwem. W epoce neolitu (4500–1500 p.n.e.) miejscowa ludność prowadziła częściowo osiadły tryb życia, zajmując się rolnictwem (uprawa pszenicy, owsa i żyta) po uprzednim wypaleniu i wykarczowaniu lasu przez kilkuletni okres do czasu wyjałowienia ziemi. Względna stabilizacja trybu życia oznaczała zwiększenie populacji oraz podniesienie poziomu produkcji narzędzi (jako surowiec wykorzystywano kamień, poroża jeleni) oraz pojawienie się naczyń ceramicznych. Epoka brązu (od około 1500 p.n.e.) przyniosła upowszechnienie się przedmiotów z brązu oraz nową formę pochówku – kremację zwłok. Ludność, podobnie jak w epoce neolitu, uprawiała ziemię oraz hodowała zwierzęta – bydło, owce, świnie, kozy. Epoka żelaza, przypadająca na ok. VI wiek p.n.e., na terenie okolic Olsztyna ma raczej charakter symboliczny, nie wiąże się bowiem z obróbką i wykorzystaniem żelaza (co nastąpiło później). Okres ten charakteryzuje się rozdrobnieniem dotychczasowych większych skupisk ludzkich na rzecz mniejszych, ale położonych w miejscach o naturalnych walorach obronnych, np. na sztucznych wyspach w obrębie strefy brzegowej jezior. Nawiązane zostały też kontakty handlowe z Rzymem (wymiana bursztynu). Wobec stabilnej, pozbawionej większych konfliktów wojennych sytuacji, powstawała osadnicza społeczność plemienna [[Prusowie|Prusów]], a w samym rejonie Olsztyna – Galindów (Prusów południowo-zachodnich).

Najstarszą przeszłość Olsztyna i najbliższych okolic potwierdzają liczne znaleziska archeologiczne z różnych epok, np. neolityczne narzędzia odnajdywane na terenie współczesnych ulic miasta (aleja Wojska Polskiego, ul. Dworcowa, ul. Kościuszki), pozostałości osiedla z epoki brązu (prawy brzeg Łyny, ul. Grabowskiego), ślady osadnictwa epoki żelaza na terenie Kortowa.

===Pod rządami zakonu krzyżackiego (1243–1466)===

W XIII wieku ziemie Prusów zostały podbite przez [[Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach|zakon krzyżacki]]. Okolice współczesnego Olsztyna zostały w 1243 r. przypisane bullą legata Wilhelma z Modeny nowo powstałej diecezji warmińskiej. W 1334 wójt warmiński i brat krzyżacki – Henryk von Luter – wybudował w zakolu Łyny strażnicę obronną ''Allenstein'' – Olsztyn. Nie jest to data równoznaczna z założeniem miasta, dopiero bowiem w ciągu kilku kolejnych lat nastąpiła budowa drugiej strażnicy ([[Bartążek]]) i lokacja okolicznych wsi ([[Wadąg|Wadąg]] z młynem, [[Pistki]], [[Brąswałd]], [[Dywity]], [[Jaroty]], [[Warkały]], [[Jonkowo]], [[Tomaszkowo]], [[Bartąg]], [[Wołowno]], [[Linowo (powiat olsztyński)|Linowo]], [[Gągławki]], [[Gronity]], [[Cegłowo]]), co przypuszczalnie miało związek z planową polityką lokacyjną, uwieńczoną przywilejem lokacyjnym kapituły warmińskiej dla Olsztyna z 31 października 1353 r. W tym czasie na ukończeniu był już [[lkwim: Zamek w Olsztynie|zamek olsztyński]], którego budowę rozpoczęto około 1347–1348 r. Zasadźcą miasta był "roztropny mąż" [[lkwim:Jan z Łajs|Jan z Łajs]], który objął też funkcję pierwszego sołtysa. Początkowo miasto zajmowało 178 łanów, a przywilej lokacyjny określił dokładne granice miasta, oparte na brzegach jezior [[Jezioro Kortowskie|Kortowskiego]] i [[Jezioro Krzywe|Krzywego]], granicy wsi [[Likusy]], korycie Łyny i Wadąga, granicy wsi [[Myki]], [[Track]], [[Klebark]] i [[Szczęsne]], ponownie korycie Łyny, aż do brzegów Jeziora Kortowskiego. W obrębie obszaru miasta znalazła się m.in. wieś Sędyty. Pierwsze poszerzenie granic Olsztyna nastąpiło w 1378 r.

W latach 1370–1380 wybudowano kościół. Powstały też fortyfikacje obronne miasta, [[lkwim:Stary Ratusz w Olsztynie|ratusz]] (zastąpiony pod koniec XV wieku konstrukcją późnogotycką, w zasadzie zachowaną do dzisiaj) i inne budowle charakterystyczne dla struktur miejskich.

[[lkwim: Zamek w Olsztynie|Zamek]] stał się rezydencją administratora dóbr kapitulnych. Pierwszym znanym administratorem pełniącym tę funkcję był w 1398 r. kanonik [[Henryk IV Vogelsang]], późniejszy [[biskupi warmińscy|biskup warmiński]]. W 1410 nieznany z nazwiska administrator złożył hołd zwycięzcy spod [[Bitwa pod Grunwaldem|Grunwaldu]] Władysławowi Jagielle, a władztwo nad zamkiem olsztyńskim zostało na krótko przekazane księciu mazowieckiemu Januszowi. W okresie wojny trzynastoletniej administrator kapitulny, sprzyjający Krzyżakom, został odsunięty przez mieszczan olsztyńskich, a zamek stał się obiektem przetargów i walk pomiędzy stronnictwami krzyżackimi i polskimi z udziałem niezależnych wojsk zaciężnych. Kres tym wydarzeniom położył II pokój toruński z 1466 r., po którym Olsztyn włączony został do państwa polskiego.

===W państwie polskim (1466–1772)===

Pierwsze lata przynależności Olsztyna i Warmii do Polski charakteryzował brak stabilności związany z toczonymi walkami, m.in. na tle konfliktu o obsadę biskupstwa warmińskiego w 1478 r. Zamek olsztyński pozostawał w tym czasie rezydencją administratora dóbr kapituły, którym dwukrotnie był Mikołaj Kopernik, prowadząc w Olsztynie badania astronomiczne. Stanął on także w styczniu 1521 r. przed zadaniem obrony zamku w czasie kolejnej wojny polsko-krzyżackiej.

Hołd pruski z 1525 r. zakończył czas wojen, pozwalając miastu na odbudowę i rozwój struktur handlowych i rzemieślniczych. Na początku XVII wieku umacniano mury miejskie w związku z groźbami przemarszów wojsk w związku z rokoszem Zebrzydowskiego. Niewiele wcześniej ziemie warmińskie przeżywały przemarsze niekarnych oddziałów polskich walczących pod Moskwą. W 1620 r. w wielkim pożarze miasta spłonął szereg budynków, a cztery lata później wiele istnień ludzkich pochłonęła zaraza. Mimo realnej groźby w 1628 r. nie doszło natomiast do wkroczenia do Olsztyna wojsk szwedzkich, jednak dotykały miasto uciążliwości związane z wojną i obecnością obcych wojsk w najbliższym sąsiedztwie (m.in. w [[Dobre Miasto|Dobrym Mieście]]). W lipcu 1635 r. przez Olsztyn przejeżdżał król Władysław IV Waza.

Olsztyn silnie odczuł wojnę polsko-szwedzką w 1655 r. Na mocy porozumień Stanów [[Prusy Królewskie|Prus Królewskich]] i biskupa warmińskiego [[Wacław Leszczyński|Wacława Leszczyńskiego]] miasta strzec miały wojska elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma. Rzeczywiście żołnierze brandenburscy obsadzili Olsztyn, ale z kolei elektor wsparł niebawem Szwedów. Pobyt wojsk brandenburskich pozostawał dla mieszczan dotkliwy także po ponownym wsparciu przez elektora Rzeczypospolitej, tym bardziej, że miasto dotknęła klęska głodu, a następnie kolejny wielki pożar (1658). Powojenną odbudowę miasta zahamował nieco pożar z 1669 r., a także kolejne wydarzenia wojenne z 1703 r. (pobyt wojsk saskich na Warmii w związku z kolejną wojną przeciw Szwecji).

W latach 1709–1710 liczne ofiary w Olsztynie i najbliższej okolicy pociągnęła za sobą [[epidemia dżumy 1709-1711|epidemia dżumy]], zmarli m.in. archiprezbiter olsztyński i czterech innych księży. W 1712 r. w dużym pożarze spłonęło pięć domów. Niepokoje wojenne niezwiązane bezpośrednio z zajmowaniem miasta, ale z obciążeniami kontrybucyjnymi i pustoszeniem okolic, przynosiły wydarzenia polskiej wojny o tron po śmierci Augusta II Mocnego (1733–1734) oraz wojny siedmioletniej.

===Olsztyn w granicach państwa pruskiego (1772–1918)===

W chwili przejmowania przez Prusy Warmii Olsztyn spełniał funkcję miasta raczej formalnie niż faktycznie, a większość mieszkańców czerpała dochody w podobny sposób jak ludność wiejska – wszystkim z uprawy ziemi. Jednak już kilka kolejnych dekad przyniosło znaczący wzrost znaczenia rzemiosła. W 1807 r. miasto zostało zajęte przez wojska francuskie walczące z Rosjanami, a w najbliższej okolicy miało miejsce kilka starć. 3 lutego 1807 r. przez kilka godzin przebywał w Olsztynie sam Napoleon. W związku z działaniami wojennymi mieszkańcy Olsztyna ponosili koszty kontrybucji i utrzymania kwaterujących wojsk, w tym czasie wystąpiła też epidemia tyfusu głodowego, w rezultacie której zmarło około 25% olsztynian.

W 1808 w Olsztynie, podobnie jak w innych miastach pruskich, weszła w życie ordynacja miejska wprowadzająca uprawnienia samorządowe. Pierwsza połowa XIX wieku (aż do lat 60.) stała pod znakiem kolejnych problemów związanych z epidemiami i klęskami głodu, m.in. w 1866 zmarło na cholerę 215 mieszkańców Olsztyna.

Od 1818 r. Olsztyn był siedzibą powiatu ziemskiego. Rozwój miasta przyniosła kadencja burmistrza [[Jakub Rarkowski|Rarkowskiego]] (1836–1865). Miasto zyskało wówczas szereg studni, brukowane ulice, latarnie uliczne; w 1860r. rozpoczęto budowę [[Jakubowo|Jakubowa]], ośrodka rekreacyjnego na terenie lasu miejskiego. Powiększyła się także znacznie liczba mieszkańców (w 1834 r. było ich 2838, a w 1867 – 5829), dzięki czemu Olsztyn stał się pod tym względem trzecim miastem na Warmii. O dalszym szybkim rozwoju miasta zadecydowało doprowadzenie w 1872 r. linii kolejowej. Politykę rozwoju kontynuował burmistrz [[Oskar Belian]] (1877–1908), który zainicjował uczynienie z Olsztyna siedziby sztabu 37 Dywizji Cesarstwa Niemieckiego. W czasie jego kadencji na stanowisku burmistrza nastąpił kolejny dynamiczny skok demograficzny (1895 – około 25 tysięcy mieszkańców), w mieście zainstalowano m.in. instalację gazową, nowoczesne systemy wodociągowe i kanalizacyjne, doprowadzono elektryczność, uruchomiono tramwaje. W 1905 r. wyodrębniono rejencję olsztyńską.

W drugiej połowie XIX wieku kształtował się polski ruch narodowy na Warmii i również w Olsztynie, gdzie w 1886 r. rozpoczęto wydawanie "[[lkwim:Gazeta Olsztyńska|Gazety Olsztyńskiej]]". Wsparcia ruchowi udzielali działacze z Pomorza i Wielkopolski, skąd pochodził redaktor i wydawca "Gazety" [[lkwim:Seweryn Pieniężny (senior)|Seweryn Pieniężny]] (ojciec). Polacy zrzeszali się w [[ Polsko-Katolickie Towarzystwo Ludowe "Zgoda" pw. św. Kazimierza w Olsztynie|Polsko-Katolickim Towarzystwie Ludowym "Zgoda"]] założonym w 1891 r.

Zaraz po wybuchu I wojny światowej w sierpniu 1914 r. Olsztyn był na krótko zajęty przez wojska rosyjskie. W okolicy miasta toczono krwawe walki (m.in. pod [[Dorotowo|Dorotowem]]), ale sam Olsztyn ominęły tym razem realne działania wojenne i zniszczenia.

===Lata 1918–1945===

Początek okresu międzywojennego upłynął w Olsztynie pod znakiem napięć na tle zmian ustrojowych w Niemczech po abdykacji cesarza Wilhelma II i utworzeniu rządu republikańskiego, a także pod znakiem trudnych warunków życia powojennego. W listopadzie 1918 r. władzę w mieście przejęła Rada Żołnierska (wkrótce przekształcona w Radę Żołniersko-Robotniczą). Ukonstytuowała się także polska [[Warmińska Rada Ludowa]]. Poza środowiskiem polskim przeważały nastroje przeciwne separacji jakiejkolwiek części Prus Wschodnich do Polski. Wyznaczony przez traktat wersalski [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach|plebiscyt]] do ustalenia przynależności państwowej Warmii i [[Mazury|Mazur]] 11 lipca 1920 r. przyniósł zdecydowane zwycięstwo opcji niemieckiej także w samym Olsztynie (342 głosy za Polską, 16 742 za Niemcami). Mimo tego wyniku, osiągniętego w kontrowersyjnych okolicznościach, Polacy nie zaprzestali działalności narodowej, prowadząc w okresie międzywojennym w Olsztynie m.in. [[lkwim:Dom Polski w Olsztynie|Dom Polski]] oraz [[Katolicka Szkoła Polska w Olsztynie|katolicką szkołę ludową]] z przedszkolem. Funkcjonował także [[Konsulat RP w Olsztynie|polski konsulat]]. Do 1939 r. kontynuowano wydawanie "Gazety Olsztyńskiej".

Okres ten to także dalszy rozwój miasta, wzrastała wóczas znacząco liczba budowanych budynków mieszkalnych, a liczba mieszkańców do wybuchu II wojny światowej przekroczyła 50 tysięcy. Rozpoczęło funkcjonowanie lotnisko na [[Dajtki|Dajtkach]], w 1925 r. uruchomiono [[lkwim:Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie|teatr]] (pierwotnie jako dar wdzięczności dla narodu niemieckiego za wygrany plebiscyt). W 1933 r. przebywał krótko w Olsztynie kanclerz Hitler, nie ominęły także miasta wydarzenia "nocy kryształowej" w 1938 r., kiedy spalono synagogę olsztyńską. Już w latach wojny powstało getto, którego mieszkańców wywieziono z Olsztyna na śmierć w 1942 r.

W styczniu 1945 r. wojska rosyjskie pod wodzą generała Nikołaja Oslikowskiego zdobyły Olsztyn. Walki w dniach 21–23 stycznia 1945 r.kosztowały życie około 4 tysięcy ludzi, zniszczono przeszło tysiąc budynków stanowiących około 1/3 zabudowy miejskiej. Zdewastowana została infrastruktura miasta. Szczególnie ucierpiało [[Stare Miasto w Olsztynie|Stare Miasto]].

===Po II wojnie światowej===

Powojenna rzeczywistość ukazała zniszczenie miasta i wyludnienie. Po dwumiesięcznym okresie zarządzania Olsztyna przez rosyjską komendanturę wojskową w marcu 1945 r. powołany został pełnomocnik rządu RP na Okręg Mazurski w osobie pułkownika [[Jakub Prawin|Jakuba Prawina]]. Już 17 lutego 1945 r. do Olsztyna przyjechała ekipa polskich kolejarzy z Białegostoku, przybywały też inne ekipy specjalistyczne do realizacji zadań gospodarczych i administracyjnych. Od maja 1945 r. docierały do Olsztyna transporty przesiedleńców z Wołynia i Wileńszczyzny, dzięki czemu w lipcu tegoż roku liczba mieszkańców miasta przekraczała 20 tysięcy, a w lutym 1946 r. sięgała niemal 30 tysięcy, co wprawdzie odbiegało od wartości przedwojennych, ale stanowiło znaczącą poprawę szacunków bezpośrednio powojennych z lutego 1945 r. – około 8 tysięcy mieszkańców.

W administracyjnym systemie Polski Ludowej, a potem III Rzeczypospolitej, Olsztyn stał się siedzibą władz wojewódzkich (województwa olsztyńskiego, potem [[województwo warmińsko-mazurskie|warmińsko-mazurskiego]]). Z miasta uczyniono także siedzibę władz diecezji (od 1992 r. archidiecezji) warmińskiej. Nastąpił rozwój przemysłowy (w tym w 1967 r. uruchomiono Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych), powstały nowe dzielnice mieszkaniowe, w granice miasta wchłonięte zostały niektóre podmiejskie wsie ([[Likusy]], [[Jaroty]], Dajtki). Stały rozwój zapewniały miastu także instytucje naukowe i kulturalne, należy wymienić choćby [[Wyższa Szkoła Rolnicza w Olsztynie|Wyższą Szkołę Rolniczą]] (Akademię Rolniczo-Techniczną) i [[Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie|Wyższą Szkołę Pedagogiczną]], które w 1999 r. stanowiły podwaliny [[Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie|Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego]], a także [[lkwim: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]], [[lkwim:Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie|Teatr im. Stefana Jaracza]], [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie|Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego]], [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie|Filharmonię Olsztyńską]], biblioteki publiczne [[lkwim:Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie|wojewódzką]] i miejską. W latach 70. liczba mieszkańców Olsztyna przekroczyła 100 tysięcy, a w połowie lat 80. – 150 tysięcy.

Od 1990 r. władze samorządowe wybierane są w wyborach demokratycznych, a od 2002 r. wyborami bezpośrednimi objęto także urząd prezydenta miasta. W czerwcu 1991 r. w czasie swojej czwartej pielgrzymki do Polski przebywał w Olsztynie Jan Paweł II i celebrował mszę na stadionie [[ OKS Stomil Olsztyn|Stomilu]].

==Demografia==

W drugiej dekadzie XXI wieku liczba mieszkańców Olsztyna wynosi około 175 tysięcy. W pierwszych wiekach od nadania praw miejskich ich liczba kształtowała się na poziomie 2–3 tysięcy, stawiając Olsztyn w rzędzie przeciętnych miast regionu. Sytuacja taka utrzymywała się do początku XIX wieku, na sporadyczne spadki liczebności ludności miasta wpływ miały przede wszystkim wydarzenia wojenne i epidemie.

W XIX wieku nastąpił gwałtowny wzrost demograficzny. Wraz z rosnącym znaczeniem Olsztyna w administracji (miasto zostało najpierw stolicą powiatu, potem rejencji) i jego rozwojem cywilizacyjnym wzrastała liczba mieszkańców, w latach 60. XIX wieku przekraczając 5 tysięcy, a na początku XX wieku wynosząc już 20 tysięcy. Tuż przed II wojną światową w Olsztynie mieszkało już około 50 tysięcy osób.

Wydarzenia wojenne drastycznie zredukowały liczbę mieszkańców Olsztyna. Szacunki z pierwszych tygodni po wkroczeniu Rosjan wskazywały na około 8 tysięcy ludności cywilnej. Wskutek prowadzonej intensywnie polityki osiedleńczej liczba ta już w 1946 r. zbliżyła się do 30 tysięcy i w kolejnych latach systematycznie rosła. W 1960 r. było to już niemal 70 tysięcy, w połowie lat 70. – ponad 100 tysięcy, pod koniec lat 90. – 170 tysięcy. Spis powszechny z 2002 r. wykazał liczbę 172 467 mieszkańców Olsztyna, a dane statystyczne z 2013 r. mówią o licznie 174 675.

Dane z grudnia 2007 r. wskazują, że na 175 710 ówczesnych mieszkańców 53,61 % stanowiły kobiety (94 205). Struktura wiekowa przedstawia się następująco: do 17 lat – 30 193 osób, 18–65 lat – 119 642 osób, powyżej 65 lat – 25 875. Pod względem liczby ludności Olsztyn jest 23. miastem w Polsce.

==Administracja==
===Burmistrzowie i prezydenci===

W latach 1773–1945 urząd burmistrza Olsztyna pełnili:
* Anton Gehrmann (1773)
* Jan Bogusław Zwonkowski (1774–1777)
* Joseph Titius (1777–1801)
* Marcin Rogalli (1801–1809)
* Andrzej Piotr Grunenberg (18091818)
* Karl Anton Ehlert (1818–1835)
* [[Jakub Rarkowski]] (1836–1865)
* Tausch (komisarycznie, 1865–1866)
* [[Robert Zakrzewski]] (Sakrzewski, 1866–1875)
* Friedrich von Roebel (1875–1877)
* [[Oskar Belian]] (1877–1908, od 1903 jako nadburmistrz)
* [[Georg Zülch]] (1908–1935, od 1910 jako nadburmistrz)
* Fritz Schiedat (1933–1945)

W latach 1945–1950 funkcję prezydenta Olsztyna pełnili:
* [[Bronisław Latosiński]] (1945)
* Tadeusz Pałucki (1945–1947)
* Stefan Nafalski (1948–1949)
* Czesław Browiński (1949–1950)

W 1950 r. zadania prezydenta miast przekazano przewodniczącym Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. W latach 1950–1973 funkcję tę w Olsztynie pełnili:
* Franciszek Kurzynoga (1950–1953)
* Romuald Nowak (1953–1958)
* [[Julian Molenda]] (1958–1969)
* (1969–1971)
* Jerzy Grelewski (1971–1973)
Od 1973 r. funkcję prezydenta Olsztyna pełnili:
* Jerzy Grelewski (1973–1977)
* [[Marek Różycki]] (1977–1990)
* [[Jerzy Bukowski]] (1990–1992)
* [[Józef Grzegorczyk]] (1992–1994)
* [[Andrzej Ryński]] (1994–1998)
* [[Janusz Cichoń]] (1998–2001)
* [[Czesław Małkowski |Czesław Jerzy Małkowski]] (2001–2008, w 2002 wybrany jako pierwszy prezydent w wyborach bezpośrednich)
* Tomasz Głażewski (p.o. 2008, komisarz 2008–2009)
* [[Piotr Grzymowicz]] (od 2009)

===Rada Miasta===

Instytucja Rady Miasta miała duże znaczenie w danym systemie administracyjnym miasta. Rada pozostawała pod kontrolą kapituły warmińskiej i jej administratora. Wydawała regulujące życie miejskie wilkierze, najstarszy zachowany pochodzi z 1568 r.

Po reformie administracyjnej w Prusach na początku XIX wieku rada wybierana była bezpośrednio przez obywateli i liczyła 24 członków. Realizowała zadania władzy ustawodawczej, wybierała też władze wykonawcze (magistrat).

We współczesnym systemie administracyjno-politycznym Rada Miasta jest organem stanowiącym i kontrolnym. Do 2002 r. dokonywała wyboru prezydenta. Liczy 25 członków wybieranych na cztery lata w ramach ogólnopolskich wyborów samorządowych (jednocześnie z wyborem prezydenta).

===Podział administracyjny===

Współczesny Olsztyn podzielony jest na 23 osiedla (stan na 2011), posiadające własny samorząd (rady osiedla). Najliczniejszym osiedlem są Jaroty (około 25 tysięcy mieszkańców), a największym – osiedle Podleśna (prawie 10 kilometrów kwadratowych). W świadomości mieszkańców funkcjonują także nieoficjalne mniejsze osiedla, stanowiące fragment pozostałych, np. Stare Miasto, [[Pozorty]], Mleczna. Rada Miasta tworzy osiedla, znosi, ustala granice i łączy, a także nadaje osiedlom nazwy.

Oficjalne osiedla Olsztyna to:
* Brzeziny
* Dajtki
* Generałów
* Grunwaldzkie
* Gutkowo
* Jaroty
* Kętrzyńskiego
* Kormoran
* Kortowo
* Kościuszki
* Likusy
* Mazurskie
* Nad Jeziorem Długim
* Nagórki
* Pieczewo
* Podgrodzie
* Podleśna
* Pojezierze
* Redykajny
* Śródmieście
* Wojska Polskiego
* Zatorze
* Zielona Górka

===Pozostałe===

Olsztyn stanowi siedzibę władz samorządowych i administracyjnych kilku szczebli – władz wojewódzkich (wojewoda) i samorządu województwa warmińsko-mazurskiego (marszałek, sejmik), samorządu powiatowego (starosta, rada powiatu) i gminnego (prezydent, Rada Miasta). W wyborach powszechnych w Olsztynie wybierani są posłowie na Sejm w okręgu wyborczym nr 35, obejmującym poza miastem Olsztyn i [[powiat olsztyński|powiatem olsztyńskim]] dziesięć innych powiatów województwa (10 mandatów), jeden senator w okręgu nr 86 (poza miastem i powiatem olsztyńskim w granicach okręgu są jeszcze dwa powiaty) oraz – wspólnie z województwem podlaskim – dwaj posłowie do Parlamentu Europejskiego w okręgu nr 3.

==Zabytki==

[[lkwim: Zamek w Olsztynie|Zamek Kapituły Warmińskiej]] powstał w połowie XIV wieku, w okresie nadania Olsztynowi praw miejskich. Zbudowany jest w stylu gotyckim. Przez kilka stuleci pozostawał siedzibą administratora dóbr kapituły warmińskiej (rezydowali w Olsztynie m.in. Mikołaj Kopernik i [[Tiedemann Giese]]). W XVIII wieku charakter obronny zamku został zmieniony na bardziej sprzyjający zamieszkaniu – dobudowano skrzydło pałacowe oraz doprowadzono dojazd z miasta. Od 1921 r. zamek wykorzystywany jest do celów kulturalnych – mieścił muzeum niemieckie, a od 1945 r. polskie Muzeum Mazurskie (obecnie [[lkwim:Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]]). Współcześnie zamek wraz z amfiteatrem gości szereg imprez i koncertów, głównie w ramach [[lkwim: Olsztyńskie Lato Artystyczne|Olsztyńskiego Lata Artystycznego]].

Do innych znanych zabytków Olsztyna zaliczyć można m.in.:
* mury obronne (zachowane fragmenty), w tym [[lkwim:Brama Górna w Olsztynie|Brama Górna]], tzw. Wysoka Brama (XIV wiek)
* [[lkwim:Bazylika Współkatedralna Świętego Jakuba Apostoła w Olsztynie|konkatedrę św. Jakuba]] (XIV wiek)
* [[lkwim:Stary Ratusz w Olsztynie|Stary Ratusz]] (XIV wiek, odbudowany po pożarze w XVII wieku)
* [[lkwim:Kaplica Jerozolimska pw. Krzyża Świętego w Olsztynie|Kaplicę Jerozolimską]] (1565)
* [[lkwim:Muzeum – Dom Gazety Olsztyńskiej – oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Dom "Gazety Olsztyńskiej"]]
* [[lkwim:Dom Polski w Olsztynie|Dom Polski]]
* kamienice przy ulicy Dąbrowszczaków
* gmach [[ I Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Olsztynie|I Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza]]
* Pałac Archiprezbitera
* [[Mosty kolejowe nad rzeką Łyną w Olsztynie|wiadukt kolejowy w przełomie Łyny]]
* [[lkwim:Kościół pw. św. Wawrzyńca w Gutkowie|kościół św. Wawrzyńca (Gutkowo)]]
* [[lkwim:Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Olsztynie|kościół Serca Jezusowego]]
* [[lkwim:Kościół pw. św. Józefa w Olsztynie|kościół św. Józefa]]
* [[lkwim:Kościół ewangelicko-augsburski pw. Chrystusa Zbawiciela w Olsztynie|kościół ewangelicko-augsburski]]
* figurę Boża Męka
Olsztyn korzysta z dwóch cmentarzy komunalnych – przy ulicy Poprzecznej oraz w Dywitach, tuż za granicami administracyjnymi miasta. Istnieją także w mieście nekropolie już nieczynne – św. Józefa przy [[lkwim:Kościół pw. św. Józefa w Olsztynie|kościele parafialnym]], św. Jakuba przy alei Wojska Polskiego, pozostałości cmentarza żydowskiego przy ulicy Zyndrama z Maszkowic, cmentarze wojenne przy alei Wojska Polskiego (wyjazd z miasta, z I wojny światowej) i przy ulicy Szarych Szeregów (z II wojny światowej). Całkowitej likwidacji uległy m.in. cmentarz ewangelicki i cmentarz Szpitala Mariackiego.

==Gospodarka==
===Budżet miasta===

W budżecie Olsztyna na rok 2014 Rada Miasta (uchwała nr XXVII/249/13 z 19 grudnia 2013) założyła:
* dochody w wysokości 26 526 158,61 PLN
* wydatki w wysokości 27 461 407,36 PLN
* deficyt w wysokości 935 248,75 PLN
===Przemysł===

Historycznie Olsztyn mógł pochwalić się u schyłku XIX wieku dwiema fabrykami maszyn (Roenscha oraz Beyer i Thiel) i fabryką zapałek (Landedorfa). W kolejnych latach zakładów przemysłowych przybywało wraz z rozwojem miasta, w chwili wybuchu I wojny światowej liczba zakładów przekraczała 60.

Po II wojnie światowej wizytówką Olsztyna stały się [[Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych]] (OZOS), uruchomione w 1967 r., które znalazły swoją kontynuację jako [[Michelin Polska S.A.|Michelin]]. Funkcjonują także zakłady meblarskie, spożywcze (m.in. Indykpol), poligraficzne, Olsztyńskie Kopalnie Surowców Mineralnych.

===Handel===
W 2005 r. otwarta została w centrum miasta galeria handlowa "Alfa", w 2013 r. przemianowana na "Aurę". W 2014 r. uruchomiono drugą galerię – Galerię Warmińską (Jaroty). Funkcjonują ponadto mniejsze centra handlowe – "Jakub", "Dekada", "Gracja", "Manhattan", "Dukat", "H&B" oraz sklepy wielkopowierzchniowe (obecnie sieci "Carrefour", "Real", "Tesco").

==Transport==
===Transport drogowy===

Przez Olsztyn przebiegają drogi krajowe nr 16 (z Dolnej Grupy do przejścia granicznego w Ogrodnikach), 51 (od przejścia granicznego w [[Bezledy|Bezledach]] do [[Olsztynek|Olsztynka]] i drogi krajowej nr 7) i 53 (łączy Olsztyn z Ostrołęką, przez m.in. [[Szczytno]] i Myszyniec). Jest także miasto punktem skrajnym dróg wojewódzkich nr 527 (do [[Pasłęk|Pasłęka]]) i 598 (do [[Wielbark|Wielbarka]]).

Główne drogi wylotowe z Olsztyna to:
* ulica Warszawska (na Warszawę)
* ulica Sielska (na Gdańsk, Toruń)
* ulica Bałtycka (na [[Elbląg]])
* aleja Wojska Polskiego (na [[Bartoszyce]])
* ulica Pstrowskiego (na Szczytno)
===Transport kolejowy===

Na terenie Olsztyna znajdują się trzy kolejowe przystanki osobowe z dworcami: [[Olsztyn Główny]], [[Olsztyn Zachodni]] i [[Dworzec Gutkowo|Gutkowo]]. Ponadto istnieją kolejowe bocznice szlakowe Olsztyn Kortowo i Olsztyn Gietkowska.

Olsztyn leży na trasie linii kolejowych nr 216 (Działdowo – Olsztyn Główny), nr 219 (Olsztyn Główny – [[Ełk]]), nr 220 (OlsztDworzec w Gutkowie
Historia kolei w Olsztynie sięga roku 1872, kiedy uruchomiono połączenie z [[Czerwonka|Czerwonką]]. Oddano także do użytku dworzec. W kolejnych latach połączeń kolejowych przybywało, co uczyniło z Olsztyna główny węzeł kolejowy regionu.

===Transport miejski===

Pierwszym miejskim środkiem transportu w Olsztynie były tramwaje, uruchomione w 1907 r. Funkcjonowały dwie linie, których długość ulegała stopniowemu przedłużeniu. W 1939 r. uruchomiono dodatkowo połączenia omnibusowe oraz transport trolejbusowy, a w 1940 r. dwie stałe linie autobusowe.

W pierwszych dziesięcioleciach po wojnie wznowiono wszystkie trzy środki transportu. W latach 60. wzrosło znaczenie linii autobusowych; linie tramwajowe zlikwidowano w 1965 r., a trolejbusowe w 1971 r., zastępując ich obsługę przez autobusy. Liczba linii autobusowych stale się zmieniała, w 2014 r. liczyła 33, z czego dwie nocne i cztery aglomeracyjne, obsługujące sąsiednie miejscowości.

Od 2006 r. trwają prace nad przywróceniem transportu tramwajowego w Olsztynie. Z uwagi na trudności proceduralne uruchomienie planowanej linii łączącej dworzec główny z osiedlem Jaroty (z odnogami uwzględniającymi centrum miasta i kampus uniwersytecki Kortowo) było już kilkakrotnie przekładane.

===Transport lotniczy===

Od 1926 r. funkcjonuje lotnisko na Dajtkach, w chwili powstania zlokalizowane poza Olsztynem, obecnie w granicach administracyjnych miasta (pierwszy samolot wylądował na Dajtkach w 1913 r.). Lotnisko ma charakter cywilno-sportowy.

Olsztyn ma także dwa lądowiska sanitarne, przy [[Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Olsztynie|Szpitalu Wojewódzkim]] (ul. Żołnierska) i Poliklinice (al. Wojska Polskiego).

===Drogi i szlaki rowerowe===

Na terenie Olsztyna wytyczonych zostało 27 dróg rowerowych. Najdłuższe z nich znajdują się na ulicy Bałtyckiej (prawie 4 km), Sikorskiego, Wojska Polskiego, Sielskiej (wszystkie ponad 2,5 km) i Tuwima (ponad 2 km).

==Służba zdrowia==
W Olsztynie funkcjonują szpitale:
* Uniwersytecki Szpital Kliniczny
* [[Wojewódzki Szpital Specjalistyczny]]
* [[Miejski Szpital Zespolony]]
* [[Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy]]
* Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (z Centrum Onkologii)
* Wojewódzki Zespół Lecznictwa Psychiatrycznego
* Samodzielny Publiczny Zespół Gruźlicy i Chorób Płuc
* Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej "Malarkiewicz i spółka" s.c. (położnictwo, ginekologia)
Olsztyn jest siedzibą warmińsko-mazurskiego oddziału wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia (ul. Żołnierska 16).

==Oświata i nauka==

===Szkolnictwo podstawowe i średnie===
W Olsztynie funkcjonują 53 przedszkola (zarówno publiczne, jak i niepubliczne), zob.: [[Przedszkole Miejskie nr 1 w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 1]], [[Przedszkole Miejskie nr 2 w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 2]], [[Przedszkole Miejskie nr 3 w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 3]], [[Przedszkole Miejskie nr 7 Specjalne dla Dzieci Niesłyszących w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 7 Specjalne dla Dzieci Niesłyszących]], [[Przedszkole Miejskie nr 18 Specjalne w Olsztynie|Przedszkole Miejskie nr 18 Specjalne]].

W 2014 r. funkcjonuje w 27 publicznych szkół podstawowych oraz 2 niepubliczne ("[[Niepubliczna Szkoła Absolwent w Olsztynie|Absolwent]]" i "Jedenastka"). W tradycyjnej numeracji szkół najwyższy numer – 34 – przypisany jest Szkole Podstawowej im. [[Józef Malewski|Józefa Malewskiego]] na osiedlu Jaroty. Niezgodność tej numeracji z faktyczną liczbą szkół wynika z likwidacji niektórych placówek. Zob.
*[[Szkoła Podstawowa nr 1 w Olsztynie|Szkoła Podstawowa nr 1]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 2 w Olsztynie|Szkoła Podstawowa nr 2]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 3 w Olsztynie|Szkoła Podstawowa nr 3]]

Ponadto działają 23 gimnazja, w tym jedno dla dorosłych.

Z czternastu liceów olsztyńskich (publicznych) największe tradycje mają: [[I Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|I Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie im. Adama Mickiewicza]] (funkcjonujące od 1945 r., a pod obecna nazwą od 1959 r.), [[II Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|II Liceum Ogólnokształcące im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego]] (kontynuujące tradycje przedwojennego ''Luisenschule'' i powojennego gimnazjum żeńskiego), [[III Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie| III Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika]] (istniejące od 1964 r.), [[IV Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie w Olsztynie|IV Liceum Ogólnokształcące im. Marii Curie-Skłodowskiej]] (istniejące od 1975 r. i uznawane za czołową olsztyńską szkołę ponadgimnazjalną w rankingach szkół). Funkcjonują również licea niepubliczne, kilkanaście techników (w 2014 – 11) i szkół zawodowych (w 2014 – 8) oraz kilkadziesiąt szkół policealnych (większość o charakterze niepublicznym). Zob.:
*[[V Liceum Ogólnokształcące im. Wspólnej Europy w Olsztynie|V Liceum Ogólnokształcące im. Wspólnej Europy]]
*[[VII Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego w Olsztynie|VII Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego]]
*[[X Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|X Liceum Ogólnokształcące]]
*[[XI Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie|XI Liceum Ogólnokształcące]]
*[[XII Liceum Ogólnokształcące Akademickie w Olsztynie|XII Liceum Ogólnokształcące Akademickie]]
*[[XIII Liceum Ogólnokształcące Katolickie w Olsztynie|XIII Liceum Ogólnokształcące Katolickie]]
*[[Liceum Ogólnokształcące przy Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niesłyszących w Olsztynie|Liceum Ogólnokształcące przy Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niesłyszących]]
*[[Państwowe Liceum Plastyczne w Olsztynie|Państwowe Liceum Plastyczne]]
*[[Zespół Szkół Budowlanych w Olsztynie|Zespół Szkół Budowlanych]]
*[[Zespół Szkół Ekonomiczno-Handlowych w Olsztynie|Zespół Szkół Ekonomiczno-Handlowych]]
*[[Zespół Szkół Ekonomicznych w Olsztynie|Zespół Szkół Ekonomicznych]]
*[[Zespół Szkół Samochodowych w Olsztynie|Zespół Szkół Samochodowych]]
*[[Zespół Placówek Specjalnych w Olsztynie|Zespół Placówek Specjalnych]]
*[[Katolicki Zespół Edukacyjny im. Świętej Rodziny w Olsztynie|Katolicki Zespół Edukacyjny im. Świętej Rodziny]]

W latach 1945–1962 funkcjonowało tu [[Państwowe Liceum Pedagogiczne w Olsztynie|Państwowe Liceum Pedagogiczne]].

Nadzór pedagogiczny nad szkołami podstawowymi, gimnazjalnymi i ponadgimnazjalnymi oraz placówkami oświatowymi sprawuje [[Kuratorium Oświaty w Olsztynie |Kuratorium Oświaty w Olsztynie]]. Doskonaleniem zawodowym nauczycieli szkół publicznych zajmuje się [[Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Olsztynie|Olsztyński Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli]] oraz [[Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Olsztynie|Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli]].

===Szkoły wyższe===

Największą uczelnią Olsztyna jest [[Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie|Uniwersytet Warmińsko-Mazurski]], powstały w 1999 r. z połączenia [[Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie|Akademii Rolniczo-Technicznej]] (założonej w 1950 r. jako [[Wyższa Szkoła Rolnicza w Olsztynie|Wyższa Szkoła Rolnicza]], pod nazwą AR-T od 1969 r.), [[Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie|Wyższej Szkoły Pedagogicznej]] (założonej w 1969 r. jako [[Wyższa Szkoła Nauczycielska w Olsztynie|Wyższa Szkoła Nauczycielska]], pod nazwą WSP od 1974 r.) i [[Warmiński Instytut Teologiczny|Warmińskiego Instytutu Teologicznego]] (założonego w 1980 r.). Siedzibą władz Uniwersytetu i większości budynków naukowych i dydaktycznych jest kampus akademicki Kortowo. Kształcenie prowadzone jest na 17 wydziałach (w tym jednym zamiejscowym w [[Ełk|Ełku]]). Na uczelni kształci się około 35 tysięcy studentów.

Ponadto w Olsztynie funkcjonują:
* [[Olsztyńska Szkoła Wyższa|Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Józefa Rusieckiego]]
* [[Olsztyńska Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania im. Prof. Tadeusza Kotarbińskiego w Olsztynie|Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania im. Tadeusza Kotarbińskiego]]
* [[Wyższa Szkoła Informatyki i Ekonomii TWP w Olsztynie|Wyższa Szkoła Informatyki i Ekonomii Towarzystwa Wiedzy Powszechnej]]
* [[Wyższe Seminarium Duchowne Metropolii Warmińskiej Hosianum w Olsztynie|Wyższe Seminarium Duchowne Metropolii Warmińskiej "Hosianum"]]
* wydziały zamiejscowe:
** Wydział Nauk Humanistyczno-Społecznych Wyższej Szkoły Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie
** Wydział Zamiejscowy Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji
Do tradycji uniwersyteckich nawiązuje Warmińsko-Mazurski Uniwersytet Trzeciego Wieku.

===Jednostki naukowe===

Poza uczelniami w Olsztynie działają instytuty naukowe. W 2014 r. były to:
* [[Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza]] (z siedzibą w Kortowie)
* [[Instytut Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności Polskiej Akademii Nauk]]
* [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego|Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego]]
* [[Centrum Badań Wschodnich]]
Wcześniej działające instytuty doczekały się kontynuacji – Instytut Mazurski w postaci OBN, Warmiński Instytut Teologiczny jako Wydział Teologii UWM.

Popularyzacją nauki zajmują się placówki astronomiczne – [[lkwim:Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne|Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne w Olsztynie]].

W latach 1946-1948 działał w Olsztynie [[Naukowy Instytut Rzemieślniczy w Olsztynie|Naukowy Instytut Rzemieślniczy]], następnie [[Zakład Doskonalenia Rzemiosła w Olsztynie]].

==Kultura==
===Teatr===
Działający w Olsztynie od 1925 r. teatr niemiecki – ''Treudank-Theather'' – znalazł kontynuację po wojnie jako [[lkwim:Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie|Teatr im. Stefana Jaracza]]. Stałej działalności teatru towarzyszą festiwale: [[lkwim:Olsztyńskie Spotkania Teatralne|Olsztyńskie Spotkania Teatralne]] oraz [[lkwim:Międzynarodowy Festiwal Teatralny Demoludy|Międzynarodowy Festiwal Teatralny "Demoludy"]]. Od 1991 przy teatrze prowadzone jest 4-letnie zawodowe Studium Aktorskie. Siedziba teatru (przy ulicy 1 Maja) przeszła w latach 2010–2013 gruntowny remont.

Od 1953 r. istnieje także [[lkwim: Olsztyński Teatr Lalek|Olsztyński Teatr Lalek]], a w latach 1957–2009 działała Pantomima Olsztyńska, zrzeszająca artystów głuchych. Przy współpracy z zawodowymi artystami tworzone były także zespoły amatorskie, np. Studencki Teatrzyk Słowa "Kandelabr" (1965–1977) przy WSR czy Galeria "X" (1974–1975) i "Kod" (1975–1978) przy WSP.

===Muzyka===

Od 1946 r. działa w Olsztynie filharmonia, obecnie jako [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego|Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego]]. Edukację muzyczną prowadzi [[lkwim:Państwowa Szkoła Muzyczna I i II st. im. Fryderyka Chopina w Olsztynie|Państwowa Szkoła Muzyczna im. Fryderyka Chopina I i II stopnia]].

Olsztyn cieszy się sławą ważnego ośrodka chóralistyki. Do znanych chórów należą m.in. [[lkwim:Chór im. prof. Wiktora Wawrzyczka|Chór im. Profesora Wiktora Wawrzyczka]] (przy UWM), [[lkwim:Olsztyński Chór Kameralny Collegium Musicum|Olsztyński Chór Kameralny "Collegium Musicum"]], Olsztyński Chór Chłopięcy, [[lkwim: Chór Męski Surma|Chór Męski „Surma”]], zespół wokalny "[[lkwim: ProForma|ProForma]]". Chóry kontynuują przedwojenne tradycje polskich chórów, m.in. działającego przy kościele św. Jakuba (póżniejszej katedrze). Na początku XX wieku organistą w tym kościele był obecny patron filharmonii – [[lkwim: Feliks Nowowiejski|Feliks Nowowiejski]].

Z miastem związanych jest wiele innych zespołów muzycznych i artystów solowych, wykonujących różne gatunki muzyki, m.in. [[lkwim:Vader|Vader]], [[lkwim:Afromental|Afromental]], [[lkwim:Enej|Enej]], [[lkwim:Big Day|Big Day]], [[lkwim:Kaczki z Nowej Paczki|Kaczki z Nowej Paczki]], [[Norbi]], [[Shannon]], [[Łydka Grubasa]], [[lkwim: Czerwony Tulipan|Czerwony Tulipan]].

===Literatura===

Podwaliny pod współczesny ruch literacki w Olsztynie położył w okresie powojennym [[lkwim: Władysław Gębik|Władysław Gębik]], założyciel Klubu Literackiego w Olsztynie (1952). W pionierskim okresie ruch literacki wspierali mieszkający w Olsztynie poeci ludowi pochodzący z najbliższych okolic – [[lkwim: Michał Lengowski|Michał Lengowski]], [[lkwim:Maria Zientara-Malewska|Maria Zientara-Malewska]], [[lkwim: Alojzy Śliwa|Alojzy Śliwa]], którym nadano członkostwo Związku Literatów Polskich. W 1955 r. powstał olsztyński oddział ZLP.

Poza wymienionymi wyżej do znanych literatów związanych z Olsztynem należeli lub należą m.in.: [[lkwim: Edward Zbigniew Martuszewski|Edward Martuszewski]], [[lkwim:Klemens Oleksik|Klemens Oleksik]], [[lkwim:Leonard Turkowski|Leonard Turkowski]], [[lkwim:Władysław Ogrodziński|Władysław Ogrodziński]], [[lkwim: Witold Piechocki|Witold Piechocki]], [[lkwim: Tadeusz Stępowski|Tadeusz Stępowski]], [[lkwim: Henryk Panas|Henryk Panas]], [[lkwim: Karol Małłek|Karol Małłek]], [[lkwim: Janusz Teodor Dybowski|Janusz Teodor Dybowski]], [[lkwim:Stefan Połom|Stefan Połom]], [[lkwim:Erwin Kruk|Erwin Kruk]], [[lkwim:Władysław Katarzyński|Władysław Katarzyński]], [[lkwim:Józef Jacek Rojek|Józef Jacek Rojek]], [[lkwim: Bohdan Dzitko]], [[lkwim:Kazimierz Brakoniecki|Kazimierz Brakoniecki]], [[lkwim:Włodzimierz Kowalewski|Włodzimierz Kowalewski]], [[lkwim:Mariusz Sieniewicz|Mariusz Sieniewicz]], [[lkwim:Bernadetta Darska|Bernadetta Darska]].

===Muzea i galerie===

W Zamku Kapituły Warmińskiej działa [[lkwim: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]], założone w 1945 r., gromadzące przede wszystkim eksponaty z przeszłości regionu. Również przed wojną w olsztyńskim zamku mieściło się muzeum, założone po [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach|plebiscycie]] dla udokumentowania niemieckiej przeszłości regionu (miało także charakter archeologiczny). Współczesne muzeum obok wystaw czasowych i innych form działalności prezentuje stałą ekspozycje kopernikowską.

Oddziałem Muzeum Warmii i Mazur jest [[lkwim:Muzeum – Dom Gazety Olsztyńskiej – oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Dom "Gazety Olsztyńskiej"]], dokumentujący przeszłość tej polskiej gazety z okresu 1886–1939. Drugi olsztyński oddział to [[lkwim:Muzeum Przyrody – Oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Przyrody]] (ulica Metalowa), poza tym funkcjonują oddziały zamiejscowe ([[Morąg]], [[Reszel]], [[Lidzbark Warmiński]], [[Szczytno]], [[Reszel]], [[Mrągowo]]). W olsztyńskiej [[Hala widowiskowo-sportowa "Urania"|hali "Urania"]] działa [[lkwim:Muzeum Sportu w Olsztynie|Muzeum Sportu im. Mariana Rapackiego]].

Muzeum (wspólnie z archiwum) funkcjonuje w strukturze Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego (działa m.in. Izba Tradycji w gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej). Na uniwersytecie funkcjonuje też Muzeum Przyrody im. Janiny Wengris.

Największą olsztyńską galerią jest Biuro Wystaw Artystycznych, założone w 1958 r. Siedzibą BWA jest budynek olsztyńskiego planetarium (al. marsz. Józefa Piłsudskiego).

===Kina===
Olsztyn szczyci się długimi tradycjami kina – pierwsze powstało w 1909 r. Z kilku przedwojennych kin po 1945 r. swoje siedziby zachowały przez kilkadziesiąt lat ''Luisen-Theater'' (jako Awangarda) i kino firmy UT-Lichtspiele (jako [[lkwim:Kino Polonia w Olsztynie|Polonia]]). Poza wymienionymi działały po wojnie w Olsztynie m.in. kina: [[lkwim:Kino Kopernik w Olsztynie|Kopernik]], Student, [[lkwim:Kino Grunwald w Olsztynie|Grunwald]], [[lkwim:Kino „Odrodzenie” w Olsztynie|Odrodzenie]], [[lkwim:Kino Dworcowe w Olsztynie|Dworcowe]]. W 2014 r. kina działają przy galeriach handlowych (Multikino, Helios), a tradycje Awangardy kontynuuje Awangarda 2 przy [[lkwim:Dom Książki w Olsztynie|Domu Książki]] (Plac Jana Pawła II).

===Biblioteki i mediateki===
Do najważniejszych bibliotek Olsztyna zaliczyć należy:
* [[lkwim:Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie|Wojewódzką Bibliotekę Publiczną]]
* [[Miejska Biblioteka Publiczna w Olsztynie|Miejską Bibliotekę Publiczną]] (15 filii, w tym biblioteka dla dzieci "Abecadło", multimedialna "[[lkwim:Planeta 11|Planeta 11]]" oraz Centrum Informacji Technicznej i Biznesowej)
* [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Biblioteka Pedagogiczna w Olsztynie|Warmińsko-Mazurską Bibliotekę Pedagogiczną]]
* [[lkwim: Biblioteka Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie|Bibliotekę Uniwersytecką UWM]]
* [[lkwim:Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej Hosianum i Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego|Bibliotekę Wyższego Seminarium Duchownego "Hosianum"]]
Biblioteki działają także przy innych uczelniach i instytucjach, m.in. [[lkwim:Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]], [[Instytut Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie|Instytucie Rybactwa Śródlądowego]], [[lkwim:Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie|Ośrodku Badań Naukowych]].

===Imprezy cykliczne===

Jedną z wizytówek Olsztyna są juwenalia "[[lkwim: Kortowiada|Kortowiada]]", z uwagi na korzystne warunki (położenie i ukształtowanie kampusu uniwersyteckiego) zaliczane do najpopularniejszych w Polsce i chętnie odwiedzane przez znanych wykonawców. W Olsztynie organizowane są także cyklicznie m.in.:
* [[lkwim:Ogólnopolskie Spotkania Zamkowe Śpiewajmy Poezję|Ogólnopolskie Spotkania Zamkowe "Śpiewajmy Poezję"]]
* [[lkwim:Olsztyńskie Noce Bluesowe|Olsztyńskie Noce Bluesowe]]
* [[lkwim:Olsztyńskie Lato Artystyczne|Olsztyńskie Lato Artystyczne]] (w ramach tego ostatniego m.in. koncerty muzyki organowej oraz szantowej)
* [[lkwim: Olsztyńskie Dni Nauki i Sztuki|Olsztyńskie Dni Nauki i Sztuki]]
==Media==

Do najważniejszych tytułów gazet i czasopism wydawanych współcześnie w Olsztynie należą:
* "[[lkwim: Gazeta Olsztyńska|Gazeta Olsztyńska]]" (dziennik)
* "Gazeta Wyborcza" – mutacja olsztyńska (dziennik)
* "[[lkwim:Nasz Olsztyniak|Nasz Olsztyniak]]" (wychodzi dwa razy w tygodniu)
* "[[lkwim:Wiadomości Uniwersyteckie|Wiadomości Uniwersyteckie]]" (miesięcznik)
* "[[lkwim:Debata|Debata]]" (miesięcznik)
* "[[lkwim:Posłaniec Warmiński|Posłaniec Warmiński]]" (od 2009 jako dodatek do "Gościa Niedzielnego")
Tradycje prasowe Olsztyna sięgają I połowy XIX wieku, kiedy wydawano powiatowe dzienniki urzędowe. W 1886 r. ukazał się pierwszy numer polskiej "Gazety Olsztyńskiej" do wybuchu II wojny światowej rywalizującej z prasą niemieckojęzyczną, a przez jakiś czas także z "Warmiakiem". Po 1945 r. krótko ukazywały się "[[lkwim: Wiadomości Mazurskie|Wiadomości Mazurskie]]" i [[lkwim: Życie Olsztyńskie|Życie Olsztyńskie]]", a od 1951 r. "[[lkwim: Głos Olsztyński|Głos Olsztyński]]", w 1970 r. przemianowany na "Gazetę Olsztyńską". W okresie PRL gazeta ta była oficjalnym regionalnym dziennikiem PZPR. W latach 80. i 90. XX wieku wydawana była popołudniówka "Dziennik Pojezierza". Tematykę regionalno-społeczną poruszało także "[[lkwim: Słowo na Warmii i Mazurach|Słowo na Warmii i Mazurach]]", dodatek do tygodnika "Słowo Powszechne".

W Olsztynie nadają rozgłośnie radiowe:
* [[lkwim:Polskie Radio Olsztyn|Radio Olsztyn]]
* [[Radio Eska Olsztyn|Radio Eska]]
* Radio Plus
* Radio Planeta (dawniej Radio WaMa)
* [[lkwim: Radio UWM FM|Radio UWM FM]]
Olsztyn jest również siedzibą ośrodka regionalnego Telewizji Polskiej – TVP Olsztyn i uniwersyteckiej telewizji TV Kortowo. Lokalne stacje telewizyjne prowadzą też sieci telewizji kablowej – Vectra i Multimedia. W połowie lat 90. XX wieku nadawała telewizja Copernicus, współpracująca ze stacją Polonia 1.

==Sport i rekreacja==
Do najważniejszych obiektów sportowych w Olsztynie zaliczyć należy m.in.:
* stadion OSiR (Stomilu)
* [[ Stadion Warmii Olsztyn|stadion Warmii]]
* [[Stadion Leśny]] (nieczynny)
* stadion lekkoatletyczny AZS UWM
* [[Hala widowiskowo-sportowa "Urania"|hala widowiskowo-sportowa "Urania"]]
* centrum wodne [[Aquasfera Olsztyn|Aquasfera]] Galeria Warmińska
* basen Ośrodka Sportu i Rekreacji
* basen UWM
* basen [[Olsztyńska Szkoła Wyższa|Olsztyńskiej Szkoły Wyższej im. Józefa Rusieckiego]]
* korty tenisowe w Jakubowie
* korty tenisowe "Jodłowa"
* dwa kompleksy kortów w Kortowie
* tor motocrossowy
* lodowisko przy hali "Urania" (sezonowo)
* Plaża Miejska
Największe sukcesy zawodnicy i kluby olsztyńskie odnosiły przede wszystkim w piłce siatkowej ([[KS AZS UWM Olsztyn|AZS UWM]], dawniej AZS ART, pięciokrotnie mistrzostwo Polski), piłce nożnej ([[OKS Stomil Olsztyn|Stomil Olsztyn]], 8 sezonów w ekstraklasie), piłce ręcznej, koszykówce, gimnastyce sportowej, sportach samochodowych ([[Marian Bublewicz]], [[Krzysztof Hołowczyc]]), żeglarstwie i żeglarstwie lodowym, lekkoatletyce, brydżu sportowym, tańcu.

W latach 2003–2008 Olsztyn był miastem etapowym wyścigu kolarskiego Tour de Pologne. W Olsztynie rozgrywany był także siatkarski [[Memoriał Huberta Wagnera]], przeniesiony po kilku latach do [[Iława|Iławy]], następnie poza region [[Warmia|Warmii]] i [[Mazury|Mazur]]. W latach 2007–2010 zawodowy charakter miał tenisowy turniej Memoriał Marka Włodarczyka, a jednym ze zwycięzców został późniejszy półfinalista Wimbledonu – Jerzy Janowicz. W mieście organizowane są znane biegi uliczne – Copernicus Run (od 2013 na dystansie 10 km), Półmaraton Jakubowy (od 2012, wcześniej na dystansie 15 km), Bieg Europejski (od 2013, 10 km).

==Turystyka==
Położenie miasta wśród lasów oraz liczne jeziora zarówno w granicach administracyjnych, jak i najbliższych okolicach, zapewniają Olsztynowi status lubianego ośrodka turystycznego. Tradycje historyczne i zabytkowa zabudowa sytuują miasto na trasach popularnych europejskich i krajowych szlaków, m.in. Szlaku Zamków Gotyckich, Europejskich Szlaku Gotyku Ceglanego, Szlaku Kopernikowskim, Drodze św. Jakuba.

Wytyczonych zostało kilka szlaków pieszych, przebiegających bądź rozpoczynających się w Olsztynie, m.in.:
* [[Szlak pieszy Olsztyn - Dajtki|im. Alojzego Śliwy]] (spod Wysokiej Bramy do Dajtek)
* Błękitny (od ul. Bałtyckiej do Jakubowa)
* [[Szlak im. Piotra Diernowa: Olsztyn - Olsztyn/sanatorium|im. Piotra Diernowa]] (z Jakubowa do Sanatorium)
* [[Szlak im. Marii Zientary-Malewskiej: Olsztyn - Brąswałd|im. Marii Zientary-Malewskiej]] (z Likus do podolsztyńskiego [[Brąswałd|Brąswałdu]])
* Zielony (z Olsztyna do Dobrzynia w gminie Nidzica)
* Kopernikowski (z Olsztyna do Torunia)

Z Olsztyna można podróżować kilkoma wyznaczonymi szlakami rowerowymi:
* Czarnym (Olsztyn – Gąsiorowo)
* Żółtym (Olsztyn – Zgniłocha)
* Czerwonym (Olsztyn – Łajs)
* Czerwonym (Olsztyn – Stare Jabłonki)
* szlakiem Olsztyn – Frombork
* szlakiem Olsztyn – Nidzica
* szlakiem Olsztyn – Pisz
* szlakiem Olsztyn – Iława
Dzięki rzekom Łynie i Wadągowi Olsztyn jest też ośrodkiem turystyki kajakowej.

==Religia==

Na terenie Olsztyna będącego stolicą katolickiej metropolii warmińskiej funkcjonuje 21 parafii Kościoła katolickiego, zrzeszonych w pięciu dekanatach (część dekanatów wykracza swoimi granicami poza miasto, obejmując podolsztyńskie parafie): Olsztyn I (Śródmieście), Olsztyn II (Zatorze), Olsztyn III (Gutkowo), Olsztyn IV (Jaroty), Olsztyn V (Kormoran).

W dawnej kaplicy cmentarza św. Jakuba (al. Wojska Polskiego) mieści się świątynia Kościoła polskokatolickiego. Działają w Olsztynie także parafie innych wyznań – Kościoła ewangelicko-augsburskiego (miasto jest stolicą diecezji mazurskiej) i Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Istnieją także m.in. wspólnoty: Kościoła zielonoświątkowców, baptystów, Świadków Jehowy, buddystów.

==Osoby związane z Olsztynem==
*[[Jan Bałdowski]] (1917–1999) – nauczyciel, przewodnik turystyczny, autor publikacji turystycznych, prawnik
*[[Włodzimierz Baran]] (1937–2009) – profesor, geodeta, rektor ART w Olsztynie
*[[Walenty Barczewski]] (1856–1928) – ksiądz katolicki, działacz narodowy, etnograf, pisarz, redaktor, historyk
*[[Szczepan Brym]] (ur. 1950 r.) – nauczyciel, profesor UWM w Olsztynie, fizyk
*[[Mirosław Dąbrowski]] (1910–2001) – pianista, pedagog, krytyk muzyczny, założyciel [[lkwim:Państwowa Szkoła Muzyczna I i II st. im. Fryderyka Chopina w Olsztynie|Państwowej Szkoły Muzycznej]]
*[[Tadeusz Gączowski]] (1905–1968) – nauczyciel, działacz oświatowy na Warmii i Mazurach, dyrektor [[lkwim:Warmińsko-Mazurska Biblioteka Pedagogiczna w Olsztynie|Wojewódzkiej Biblioteki Pedagogicznej w Olsztynie]] (1964-1968)
*[[Tadeusz Maria Gelewski]] (1922–2002) – profesor zwyczajny, prawnik, historyk
*[[Wojciech Gromadecki]] (1906–1954) – nauczyciel
*[[Stanisław Grzesiuk]] (1926–2013) – profesor zwyczajny, specjalista w zakresie fizjologii roślin
*[[Marta Hanowska-Sendrowska]] (1909–1977) – wychowawczyni polskich przedszkoli na Warmii, działaczka społeczna, redaktor "[[lkwim:Słowo na Warmii i Mazurach|Słowa na Warmii i Mazurach]]"
*[[Paweł Jasiek]] (1908–1982) – nauczyciel, poeta, działacz oświatowy, nauczyciel szkół polskich w Niemczech, kierownik [[Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię|Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego na Warmię]]
*[[Janina Leśnierowska]] (1909-?) – nauczycielka, przedszkolanka polskich przedszkoli, wychowawczyni ochronki w Olsztynie, działaczka harcerska, bibliotekarka.
*[[Wit Madeja]] (1922–1997) – nauczyciel
*[[Teofil Mazur]] (ur. 1927 r.) – profesor zwyczajny, specjalista z zakresu agronomii, rektor ART w Olsztynie
*[[Władysław Nowak]] (ur. 1940 r.) – ksiądz, profesor nauk teologicznych
*[[Juliusz Popowicz]] (1923–1996) – profesor biochemii, rektor WSP w Olsztynie
*[[Józef Rusiecki]] (1947–2000) – pedagog, rektor Olsztyńskiej Szkoły Wyższej
*[[Ryszard Smoliński]] (1926–2007) – nauczyciel, działacz społeczny
*[[lkwim:Paweł Sowa|Paweł Sowa]] (1897–1984) – nauczyciel, redaktor, polski działacz oświatowy, pierwszy naczelnik Wydziału Oświaty, Kultury i Sztuki przy przy Pełnomocniku Rządu na Okręg Mazurski
*[[Jerzy Ryszard Strzeżek]] (ur. 1939 r.) – profesor, rektor ART w Olsztynie
*[[Stanisław Szteyn]] (ur. 1933 r.) – profesor uczelni olsztyńskich, biolog, rektor WSP w Olsztynie
*[[Mirosław Świątecki]] (1930–1996) – nauczyciel, organizator olsztyńskiego życia kulturalnego
*[[Roman Urbanek]] (1930–1988) – muzyk, pedagog, dyrygent, prezes [[Stowarzyszenie Miłośników Muzyki im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie|Stowarzyszenia Miłośników Muzyki im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie]]
*[[Witold Władysław Witkowski]] (1908–1981) – polonista, pedagog, pracownik naukowy, działacz społeczno-oświatowy i polityczny, kurator oświaty i Prezes Zarządu Okręgowego Związku Nauczycielstwa Polskiego w Olsztynie

===Honorowi obywatele===

Tytuł honorowego obywatela Olsztyna nadawała Rada Miasta już w XIX wieku. Jako pierwszy wyróżniony został mistrz szewski i wieloletni rajca [[Johann Adelstein]] (1865). Tytuł otrzymał też m.in. zasłużony dla rozwoju miasta fabrykant [[Karl Roensch]].

W okresie PRL tytuł honorowego obywatela zastępował wpis do Księgi Honorowej Samorządu Mieszkańców Olsztyna – Miejskiej Rady Narodowej, było to jednak wyróżnienie nadawane stosunkowo często (kilka razy do roku po kilka-kilkanaście osób).

Po 1989 r. tytuł Honorowego Obywatela Olsztyna otrzymały następujące osoby:
* [[Tadeusz Nowakowski]], pisarz, urodzony w Olsztynie, syn przedwojennego redaktora „Gazety Olsztyńskiej”;
* [[Natalia Żarska]], nauczycielka
* [[Mieczysław Pimpicki]], lekarz
* [[Kazimierz Pacer]], nauczyciel
* [[lkwim:Jadwiga Lindner|Jadwiga Lindner]], nauczycielka
* [[lkwim: Jan Lubomirski|Jan Lubomirski]], nauczyciel, folklorysta
* [[lkwim:Georg Dietrich|Georg Dietrich]], organizator pomocy humanitarnej dla Olsztyna
* [[lkwim:Andrzej Hopfer|Andrzej Hopfer]], geodeta, rektor Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie
* [[lkwim:Janusz Jasiński|Janusz Jasiński]], historyk
* [[lkwim:Erwin Kruk|Erwin Kruk]], pisarz
* [[Tadeusz Krzymowski]], fizjolog, rektor Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie
* [[lkwim: Władysław Ogrodziński|Władysław Ogrodziński]], prozaik, dziennikarz, dyrektor Muzeum Warmii i Mazur
* [[lkwim: Hieronim Skurpski|Hieronim Skurpski]], malarz, dyrektor Muzeum Warmii i Mazur
* [[Edmund Piszcz]], pierwszy arcybiskup warmiński
* [[Marian Rapacki]], trener kajakarstwa, założyciel Muzeum Sportu w Olsztynie (obecnie jego patron)
* [[Ryszard Górecki]], fizjolog, rektor Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego
* [[Zbigniew Lubiejewski]], siatkarz, mistrz olimpijski
* [[Mieczysław Doroszuk]], trener siatkówki, nauczyciel
* [[Julian Żołnierkiewicz]], wieloletni proboszcz parafii Najświętszego Serca Jezusowego, kapelan "Solidarności"
* Jan Paweł II, papież
* [[lkwim:Eugenia Dudzik|Eugenia Dudzik]], nauczycielka, inicjatorka Uniwersytetu Trzeciego Wieku
* [[lkwim:Wojciech Stanisław Wrzesiński|Wojciech Wrzesiński]], historyk
* [[lkwim:Włodzimierz Jarmołowicz|Włodzimierz Jarmołowicz]], popularyzator folkloru muzycznego
* [[Józef Szmidt]], lekkoatleta, mistrz olimpijski
* [[lkwim:Bohdan Głuszczak|Bohdan Głuszczak]], artysta Pantomimy Olsztyńskiej
* [[Stanisław Oszczak]], astronom
===Osoby urodzone w Olsztynie===
W Olsztynie urodzili się m.in.:
* [[Łukasz David]], XVI-wieczny historyk
* [[Antoni Blank]], malarz historyczny
* [[Franz Hipler]], historyk, ksiądz katolicki
* [[Hugo Haase]], polityk
* [[Franz Justus Rarkowski]], niemiecki biskup polowy
* [[lkwim:Erich Mendelsohn|Erich Mendelsohn]], wybitny architekt, ekspresjonista
* [[lkwim:Ingrid Wagner-Andersson|Ingrid Wagner-Andersson]], malarka
* [[Tadeusz Nowakowski]], pisarz i dziennikarz, syn redaktora "Gazety Olsztyńskiej"
* [[lkwim:Georg Hermanowski|Georg Hermanowski]], pisarz
* [[Hans-Jürgen Wischnewski]], minister w rządzie RFN
* [[Andrzej Zawada]], himalaista, syn konsula RP w Olsztynie
* [[Leonhard Pohl]], biegacz, medalista olimpijski
* [[Helmut Frenz]], biskup ewangelicki
* [[Jacek Jezierski]], biskup pomocniczy warmiński, ordynariusz elbląski
* [[Bronisław Wildstein]], dziennikarz
* [[Henryka Krzywonos]], działaczka "Solidarności"
* [[Juliusz Machulski]], reżyser filmowy
* [[Izabela Trojanowska]], aktorka i piosenkarka
* [[lkwim:Piotr Bałtroczyk|Piotr Bałtroczyk]], dziennikarz, satyryk
* [[Krzysztof Pater]], urzędnik państwowy, minister
* [[Krzysztof Hołowczyc]], kierowca rajdowy
* [[Artur Wojdat]], pływak
* [[Anna Samusionek]], aktorka
* [[Wojciech Grzyb]], siatkarz
* [[Adrian Mierzejewski]], piłkarz
* [[Krystyna Janina Stasiewicz]], profesor, specjalistka w zakresie literaturoznawstwa
==Miasta partnerskie==

Władze Olsztyna podpisały umowy o współpracy partnerskiej z 9 miastami europejskimi i jednym amerykańskim. Najdłużej trwa współpraca z fińskim Rovaniemi (od 1976). Wśród miast partnerskich Olsztyna są ponadto trzy niemieckie (Gelsenkirchen, Osnabrück, Offenburg), francuskie Châteauroux, hiszpańskie Calpe, ukraiński Łuck, rosyjski Kaliningrad, Bielsko-Biała oraz amerykańskie Richmond. Ponadto trzy miasta – Sønderborg (Dania), Halmstad (Szwecja) i Perugia (Włochy) – mają status miasta współpracującego z Olsztynem.

== Multimedia ==
[[Plik:Miasta i ludzie Warmii i Mazur- Olsztyn, lipiec 2000r.mp3 ‎|left|Oisztyn ]] Ewa Zdrojkowska, ''Miasta i ludzie Warmii i Mazur – Olsztyn'', Radio Olsztyn, emisja: lipiec 2000 r.
 
[[Plik:261013 - Loteria - pierwsza opera w powojennym Olsztynie.mp3 ‎|left|Oisztyn ]] Radio Olsztyn: Loteria - pierwsza opera w powojennym Olsztynie,autor Marek Koter, emisja: 26.10.2013 - r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.1.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.1. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.2.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.2. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.3.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.3. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.
 
[[Plik:Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.4.mp3|left|Bratian Kurzętnik]] Radio Olsztyn. Audycja: Olsztyn - tajemnice Kopernika cz.4. Autor: Anna Minkiewicz - Zaręba, emisja: 19.02.2009 r.

==Bibliografia==
* Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', tom I: ''Pradzieje – 1772'', Olsztyn 2010.
* Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', tom II: ''1772–2010'', Olsztyn 2011.
* Achremczyk Stanisław, ''Warmia'', Olsztyn 2011.
* Browiński Czesław, ''Olsztyn 1945–1970'', Olsztyn 1974.
* Chłosta Jan, ''Ludzie Olsztyna'', Olsztyn 2003.
* Chłosta Jan, ''Słownik Warmii (historyczno-geograficzny)'', Olsztyn 2002.
* ''Olsztyn 1353–2003'', pod redakcją Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego, Olsztyn 2003.
* ''Olsztyn 1945–2005. Kultura i nauka'', pod redakcją Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego, Olsztyn 2006.
* Wakar Andrzej, ''Olsztyn 1353–1945'', Olsztyn 1971.

[[Kategoria: Miejscowość]][[Kategoria:Miasta]] [[Kategoria: Olsztyn]][[Kategoria:Napoleon na Warmii i Mazurach]][[Kategoria: powiat olsztyński]] [[Kategoria:1301-1400]] [[Kategoria: 1401-1500]] [[Kategoria: 1501-1600]] [[Kategoria: 1601-1700]] [[Kategoria: 1701-1800]] [[Kategoria: 1801-1918]] [[Kategoria: 1919-1944]] [[Kategoria: 1945-1989]] [[Kategoria: 1990-]]

Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Olsztynie

2015-03-23T13:45:14Z

Arom: /* Prezesi Oddziału */

{{Stwowarzyszenie lub fundacja infobox
|Nazwa stowarzyszenia lub fundacji = Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Olsztynie
|Zdjęcie lub logo = pth.jpg
|podpis zdjęcia lub loga = Logo Polskiego Towarzystwa Historycznego Oddział w Olsztynie
|Rok założenia = 1948 r.
|Założyciel =
|Siedziba = ul. K. Obitza 1, 10-725 Olsztyn, pok. 340 (Centrum Nauk Humanistycznych UWM w Olsztynie)
|Profil działalności = stowarzyszenie
|Kontakt =
|KRS =
}}
''' Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Olsztynie''' – stowarzyszenie powstałe w 1948 r., organizacja pożytku publicznego; jeden z 55 oddziałów PTH stowarzyszenia działającego od 1886 r.
 
[[Plik:kliopth.jpg|thumb|290px|right|Okładka monografii poświęconej Oddziałowi, © Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Olsztynie]]
[[Plik:OBH_1.jpg|thumb|290px|right|Olsztyńska Biblioteka Historyczna, © Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Olsztynie]]
==Historia==
Oddział PTH powstał 26 V 1948 r. z inicjatywy grupy nauczycieli jako odpowiedź na brak stowarzyszenia zrzeszającego historyków i miłośników historii. W założycielskim zarządzie znaleźli się m.in. dr Stefan Kotarski, ówczesny kurator okręgu szkolnego, dr Irena Pietrzak-Pawłowska, dyrektorka Państwowego Liceum Żeńskiego w Olsztynie, oraz [[lkwim:Emilia Sukertowa-Biedrawina|Emilia Sukertowa-Biedrawina]]. Oddział podczas założycielskiego spotkania liczył 20 członków, a większość z nich stanowili nauczyciele historii, którzy należeli do Okręgowego Ośrodka Dydaktyczno-Naukowego Historii i Nauki w Polsce.

Oddział, zgodnie z nauczycielską profesją jego członków, zajął się przede wszystkim popularyzacją historii [[Warmia|Warmii]] i [[Mazury|Mazur]]. Prawie od momentu założenia borykał się jednak z kryzysem, groziło mu nawet rozwiązanie (w 1952 r. Oddział liczył 5 członków). Z kryzysu wychodzono stopniowo, m.in. przejmując Stację Naukową Instytutu Zachodniego (1953), organizując w 1954 r. Walne Zgromadzenie Delegatów PTH, na które przyjechało z całej Polski ok. 120 osób, i zakładając Sekcje Archiwalne w [[Szczytno|Szczytnie]], [[Mrągowo|Mrągowie]] i [[Morąg|Morągu]] (1955).

W 1957 r. Towarzystwo liczyło już 109 członków i stale się rozwijało, czego dowodem było powierzenie mu organizacji Walnego Zjazdu PTH w 1962 r.

Od powstania [[lkwim: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie|Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego]] (1963) Oddział funkcjonował w jego cieniu, nie mając takiego zaplecza finansowego. Sytuacja zmieniła się w drugiej połowie lat 70. XX w., kiedy sukcesywnie rosło zainteresowanie działalnością popularyzatorską, a do PTH zapisywały się nowe osoby. W 1987 r. Oddział liczył rekordową liczbę 219 członków i posiadał trzy Koła: w [[Bartoszyce|Bartoszycach]] (od 1978), [[Nidzica|Nidzicy]] (od 1980) i [[Szczytno|Szczytnie]] (od 1986). Koła zostały rozwiązane w latach 1991-1992.

W 1997 r. po raz kolejny Oddział zorganizował Walne Zgromadzenie Delegatów PTH, a w następnym roku powołał do życia Koło w Mrągowie, które funkcjonuje do dziś. Największym wyzwaniem Oddziału była organizacja XVIII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich pod hasłem "Powrót do źródeł" (16-19 IX 2009 r.). To największe święto historyków, odbywające się co pięć lat pod patronatem Prezydenta RP (prezydent Lech Kaczyński był obecny na inauguracji Zjazdu), zgromadziło kilka tysięcy uczestników. W czasie Zjazdu obradowało 18 sympozjów specjalistycznych oraz 5 sesji, w ramach których odbyło się 21 sympozjów. Wygłoszono w sumie prawie 310 referatów. Sekcja studencka Zjazdu obradowała w 5 podsekcjach, w których wygłoszono 50 referatów, natomiast sekcja doktorancka obradowała w 4 podsekcjach, w których przedstawiono 35 prelekcji. Dzień po Zjeździe Oddział zorganizował kolejne Walne Zgromadzenie Delegatów PTH. W ramach Oddziału od kilku lat prowadzi działalność Sekcja Studencka. Obecnie Oddział liczy (razem z Kołem w Mrągowie) 149 członków.
===Prezesi Oddziału===
*[[Stefan Kotarski]] (26 V 1948 – 15 XI 1948) 
*[[Irena Pietrzak-Pawłowska]] (17 I 1949 – IX 1949) 
*[[Władysław Adamczyk]] (IX 1949 – 28 IV 1951) 
*[[Stefan Kubica]] (28 IV 1951 – 10 V 1952) 
*[[lkwim: Tadeusz Grygier|Tadeusz Grygier]] (10 V 1952 – 11 IV 1962) 
*[[Zygmunt Lietz]] (11 IV 1962 – 17 VI 1964) 
*[[Michał Płocica]] (17 VI 1964 – 1967) 
*[[lkwim: Stanisław Szostakowski|Stanisław Szostakowski]] (1967 – 3 IV 1970) 
*Zygmunt Lietz (3 IV 1970 – 13 III 1974) 
*[[lkwim: Tadeusz Filipkowski|Tadeusz Filipkowski]] (13 III 1974 – 10 III 1976) 
*[[lkwim: Janusz Jasiński|Janusz Jasiński]] (10 III 1976 – 1984) 
*[[lkwim:Stanisław Achremczyk|Stanisław Achremczyk]] (1985 – 1991) 
*Janusz Jasiński (1991 – 1998) 
*[[lkwim: Norbert Kasparek|Norbert Kasparek]] (1998 – 3 IV 2001) 
*[[lkwim: Andrzej Kopiczko|Andrzej Kopiczko]] (3 IV 2001 – 12 I 2004) 
*[[Andrzej Korytko]] (od 12 I 2004) 

===Członkowie Honorowi PTH z Oddziału w Olsztynie===
[[lkwim:Tadeusz Grygier|Tadeusz Grygier]] 
[[lkwim:Janusz Jasiński|Janusz Jasiński]] 
[[Jan Obłąk]] 
[[lkwim:Władysław Ogrodziński|Władysław Ogrodziński]] 
[[lkwim:Emilia Sukertowa-Biedrawina|Emilia Sukertowa-Biedrawina]] 
[[lkwim:Andrzej Wakar|Andrzej Wakar]] 
[[lkwim:Alojzy Szorc|Alojzy Szorc]]  

===Członkowie Oddziału w Zarządzie Głównym PTH===
[[lkwim:Stanisław Achremczyk|Stanisław Achremczyk]] 
[[lkwim:Janusz Jasiński|Janusz Jasiński]] 
[[lkwim:Bohdan Łukaszewicz|Bohdan Łukaszewicz]] 
[[lkwim:Norbert Kasparek|Norbert Kasparek]] (obecnie) 
[[Andrzej Korytko]] (obecnie) 

== Statut ==
Oddział prowadzi działalność w oparciu o Statut Polskiego Towarzystwa Historycznego ze zmianami uchwalonymi 20 września 2009 r.
== Cele ==
Celem Towarzystwa jest pogłębianie wiedzy historycznej i jej upowszechnianie (§ 6 Statutu).
Towarzystwo realizuje wyznaczone cele poprzez m.in.: 
*badania nad przeszłością, zwłaszcza regionalną;
*wypowiadanie się m.in. w sprawach ważnych dla rozwoju nauk historycznych, zachowania świadectw przeszłości i przekazywania wiedzy o dziejach oraz kształtowania świadomości historycznej społeczeństwa;
*organizowanie posiedzeń, konferencji, zebrań naukowych;
*samodzielne lub wspólnie z innymi organizacjami i instytucjami przygotowywanie wykładów publicznych i odczytów, wystaw i pokazów, organizowanie wycieczek o tematyce historycznej, a także podejmowanie innych działań w celu popularyzacji nauk i zagadnień historycznych;
*prowadzenie działalności wydawniczej zarówno naukowej, jak i popularnonaukowej z zakresu historii;
*współpracę z organami administracji państwowej i samorządowej, szkołami wyższymi, a także z innymi instytucjami w sprawach badań naukowych i popularyzacji historii;
*współdziałanie z pokrewnymi stowarzyszeniami i organizacjami w kraju i za granicą.

== Zarząd ==
Od 2013 r. Zarząd Oddziału działa w składzie: 
prezes – Andrzej Korytko 
wiceprezes – [[Jan Gancewski]] 
sekretarz – [[Łukasz Fafiński|Łukasz P. Fafiński]] 
zastępca sekretarza – Danuta Jamiołkowska 
skarbnik – Izabela Socka 
zastępca skarbnika – Sławomir Augusiewicz 
członkowie: Norbert Kasparek, Wiktor Knercer, Izabela Lewandowska, Kinga Lisowska, Artur Rusowicz, Andrzej Szmyt, Miron Wolny. 

'''Komisja Rewizyjna''' działa w składzie: [[Piotr Grabowski]] (przewodniczący), Krystyna Hołownia, Ryszard Tomkiewicz.  

Siedziba Oddziału: 
ul. K. Obitza 1, 
10-725 Olsztyn, 
pok. 340 (Centrum Nauk Humanistycznych UWM w Olsztynie).

== Formy działalności ==
Oddział prowadzi działalność naukową, organizując sympozja i konferencje oraz popularyzatorską poprzez organizowanie wykładów i odczytów. Od 2010 r. głównym projektem jest cykl popularnonaukowy, będący jednocześnie audycją radiową pn. Olsztyński Wehikuł Czasu, który dzięki współpracy z [[lkwim:Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie|Muzeum Warmii i Mazur]] odbywa się w Salach Kopernikowskich olsztyńskiego zamku, a współorganizatorami są: [[Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie|Wydział Humanistyczny UWM w Olsztynie]], [[lkwim:Radio UWM FM|Radio UWM FM]]. 
Oddział prowadzi działalność wydawniczą, m.in. w tym celu została powołana wspólnie z Wydziałem Humanistycznym UWM w Olsztynie seria wydawnicza pn. Olsztyńska Biblioteka Historyczna.
Rokrocznie Oddział organizuje eliminacje do Olimpiady Historycznej na szczeblu okręgowym. Obecnie przewodniczącym jest Norbert Kasparek, a sekretarzem Barbara Krysztopa-Czupryńska. 

== Bibliografia ==
Gancewski J., Gieszczyński W., Korytko A., ''Wierni Klio. 60 lat Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Olsztynie'', Olsztyn 2008. 
[http://pth.olsztyn.pl/ pth.olsztyn.pl] [22.10.2014] 
[http://pth.net.pl/ pth.net.pl] [22.10.2014] 
[http://zpieniadzemprzezwieki.pl/ zpieniadzemprzezwieki.pl] [22.10.2014] 

[[Kategoria: Dzieje]][[Kategoria: Stowarzyszenia]][[Kategoria:1945-1989]][[Kategoria: 1990-]][[Kategoria: Olsztyn]][[Kategoria:Społeczeństwo]]

Szlak pieszy Iława - Siemiany

2015-03-19T08:03:36Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak pieszy Iława - Siemiany
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Iława
| przez =
| koniec = Siemiany
| kod =
| numer =
| kolor = niebieski [[Grafika:niebieski.gif]]
| długość = 24.8
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

== Trasa ==
Iława-Dworzec PKP, ul. Dworcowa – Siemiany
 
== Opis ==
Malowniczy szlak pieszy prowadzi z miasta [[Iława]] lasami wzdłuż brzegu [[Jezioro Jeziorak|jeziora Jeziorak]], do wsi letniskowej [[Siemiany]]. W większości przebiega przez [[Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego]].
Szlak zaczyna się przy neogotyckim dworcu kolejowym znajdującym się przy ul. Dworcowej. Początkowo biegnie razem ze szlakiem zielonym [[Szlak Napoleoński: Kamieniec – Iława | Szlakiem Napoleońskim]].

Iława jest ośrodkiem wypoczynkowym, sportowym i turystycznym. Znajduje się na terenie [[Zielone Płuca Polski|Zielonych Płuc Polski]]. Znajdują się tu liczne zabytki. Na pewno warto obejrzeć gotycki [[lkwim:Kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Iławie |kościół pw. Przemienienia Pańskiego]] na starym mieście, [[Cerkiew św. Jana Apostoła w Iławie | cerkiew św. Jana Apostoła]], neobarokowy ratusz, liczne kamienice.

Z Iławy szlak wiedzie wzdłuż zachodniego brzegu [[Jezioro Jeziorak | Jezioraka]], najdłuższego oraz szóstego pod względem powierzchni jeziora w Polsce i trzeciego co do wielkości jezioro w województwie. Ma 27 km długości oraz około 32 km2 powierzchni. Na jeziorze jest 16 wysp, w tym największa [[Wielka Żuława]] i [[Wielki Bukowiec]]. Prawie całe jezioro leży na terenie [[Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego|Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego]] i połączone jest z [[Kanał Elbląski |Kanałem Elbląskim]].

Dochodzimy do zatoki Widłągi, a dalej wędrujemy ścieżkami leśnymi. Szlak kończy się na drugim przystanku PKS we wsi [[Siemiany]]. Miejscowość turystyczna, latem wieś odwiedzają tysiące turystów, którzy mają tu bogate zaplecze noclegowo-rekreacyjne. Siemiany są główną po Iławie przystanią dla żeglarzy. Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z XVIII w. Naprzeciw wsi widoczna wyspa [[Lipowy Ostrów]] i [[Bukowiec]], która jest połączona groblą ze wsią [[Wieprz]].
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=300px heights=300px class="left">
Plik:Kościół Przemienienia Pańskiego w Iławie.jpg|<center>Kościół Przemienienia Pańskiego w Iławie. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Przemienienia_Pa%C5%84skiego_w_I%C5%82awieFASADA.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Dworzec główny w Iławie.jpg|<center>Noegotycki dworzec kolejowy w Iławie. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dworzec_Iława_Główna_front.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Jeziorak1.jpg|<center>Jezioro Jeziorak. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Du%C5%BCy_Jeziorak.jpg Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
[http://jezioro.com.pl/szlaki/zobacz_szlak.html?id=29 www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat iławski]]

Szlak pieszy Grunwald - Olsztynek

2015-03-19T07:59:01Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak pieszy Grunwald - Olsztynek
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Grunwald
| przez =
| koniec = Olsztynek
| kod =
| numer = WM 2051-z
| kolor = zielony [[Plik:zielony.gif]]
| długość = 20
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko - Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:Stębark kościół.jpg|thumb|right|290px|Stębark - dawny kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pw. Świętej Trójcy. Fot. Łukasz Niemiec. Źródło: [http://pl.wikipedia.org/wiki/St%C4%99bark Wikipedia]]]
[[Plik:Grunwald pole bitwy.jpg|thumb|right|290px|Pole bitwy pod Grunwaldem. Fot. Andrzej Barabasz. Źródło: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Grunwald_%28gmina%29 Wikipedia]]]
[[Plik:zamek_olsztynek_3a.jpg|thumb|right|290px|Zamek krzyżacki w Olsztynku, obecnie szkoła. Fot. A. Romulewicz. 2013 r.
]]
== Trasa ==
Grunwald pole bitwy – Stębark – Królikowo – Olsztynek dworzec PKP
 
== Opis ==
Szlak zaczyna się w pobliżu pól [[Grunwald|Grunwaldu]]. Jest to węzeł szlaków pieszych. Oprócz szlaku czerwonego, swój początek ma tu [[Szlak pieszy grunwladzki: Grunwald - Bądzyn|szlak czerwony]] do [[Bądzyn|Bądzyna]], czarny do [[Kurzętnik|Kurzętnika]] oraz [[Szlak Grunwaldzki: Waplewo - Samborowo|szlak niebieski]] do [[Waplewo|Waplewa]] lub [[Samborowo|Samborowa]].

Na polach grunwaldzkich doszło do bitwy pomiędzy połączonymi siłami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego a elitą wojsk zakonu krzyżackiego wspartą przez ciężkozbrojne rycerstwo z całej Europy Zachodniej. Miażdżące zwycięstwo wojsk polsko-litewskich złamało potęgę zakonu i przeszło do historii jako jedno z najwspanialszych zwycięstw oręża polskiego. W 550. rocznicę bitwy odsłonięto Grunwaldzki Pomnik ([[lkwim:Pomnik Grunwaldzki|Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego]]), składający się z granitowego obelisku, jedenastu 30-metrowych masztów symbolizujących sztandary polskich i litewsko-ruskich chorągwi. Obok znajduje się amfiteatr z pomieszczeniami [[lkwim:Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w Stębarku|Muzeum Bitwy pod Grunwaldem]], salą kinową i mapą plastyczną z kolorowych kamieni, pokazującą ustawienie wojsk przed bitwą. Na polu bitwy znajdują się również ruiny kaplicy pobitewnej, pozostałości Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie zburzonego przez hitlerowców w 1939 r., [[Głaz narzutowy "Kamień Jagiełły" |Kamień Jungingena]], [[Kopiec Jagiełły]] usypany przez harcerzy z ZHP w 1959 r.

[[Stębark]] znany jest również z [[Bitwa pod Tannenbergiem|bitwy pod Tannenbergiem]], która miała miejsce 26-30 sierpnia 1914 r. i rozegrała się między wojskami niemieckimi i rosyjskimi. W lokalnej szkole mieściła się kwatera dowódcy generała [[Paul von Hindenburg|Paula von Hindenburga]] i jego sztabu. Można tu zobaczyć kościół barokowy pw. Świętej Trójcy z końca XVII w., przebudowany w XVIII w. i rozbudowany w 1909 r. Wieża kościelna jest drewniana, ołtarz barokowy z 1681 r.

Kolejny punkt na szlaku to miejscowość [[Królikowo]]. Za wsią znajduje się pomnik na miejscu byłego obozu jenieckiego. W latach 1938-1945 znajdował się tu wielki hitlerowski obóz jeniecki [[Stalag 1B Hohenstein]], w którym przebywało około 650 000 jeńców wojennych różnych narodowości. W pobliskiej [[Sudwa|Sudwie]] znajduje się cmentarz 55 000 jeńców, którzy zginęli w tym obozie.

Dalej szlak prowadzi do [[Olsztynek|Olsztynka]]. Zabytkami godnymi uwagi są: gotycki kościół z XIV w. i pozostałości murów miejskich z basztami z XV w. (budowane po 1415 r.) oraz [[lkwim:Zamek w Olsztynku|zamek krzyżacki]]. Wartym uwagi jest też układ urbanistyczny starego miasta oraz pojedyncze domy z początku XX w. W mieście znajduje się [[lkwim:Muzeum Budownictwa Ludowego Park Etnograficzny w Olsztynku|Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny]].
 

== Bibliografia ==
Bałdowski J., Grunwald i okolice – przewodnik turystyczny, Warszawa 1986. 
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, przewodnik, Białystok 1996. 
Ostróda. Z dziejów miasta i okolic. Pojezierze, Olsztyn 1976. 
Kuźniewski B., Olsztynek. Miasto i gmina, Olsztynek 2007. 
Toeppen M., Historia okręgu i miasta Olsztynka, Dąbrówno 2004. 
[http://www.szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013] 
[http://www.jezioro.com.pl www.jezioro.com.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat olsztyński]] [[Kategoria:Powiat ostródzki]]

Szlak pieszy "Żólta stopa" - Elbląg

2015-03-19T07:51:56Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = „Żółta stopa"
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek =
| przez =
| koniec =
| kod =
| numer =
| kolor = żółty [[Plik:zolty.gif]]
| długość = 5.4
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:restauracja myśliwska1.jpg|thumb|right|290px|Bażantarnia, Restauracja Myśliwska. Fot. Anna Denis. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Restauracja_My%C5%9Bliwska_w_parku_Ba%C5%BCantarnia.JPG Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:bażantarnia1.jpg|thumb|right|290px|Bażantarnia, Srebrny Potok. Fot. Kasia84. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bazantarnia_02.JPG Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa szlaku==
'''"Żółta stopa" – szlak pieszy'''
 
== Trasa ==
Elbląg-Bażantarnia: Restauracja Myśliwska – mostek Elewów – Urwisko Krystyny – rzeka Kumiela – Restauracja Myśliwska
 
== Opis ==
Szlak w całości przebiega przez elbląski park leśny [[Bażantarnia]] leżący na skraju [[Wysoczyzna Elbląska|Wysoczyzny Elbląskiej]]. Bażantarnia jest miejscem wypoczynkowym istniejącym już od XVIII w. W XIX w. były królewski konsul w Rosji [[August Abbeg]] przebudował dwór w zajazd. W otaczającym parku wytyczono aleje i tarasy. Organizowano zawody strzeleckie, koncerty muzyczne i przedstawienia w muszli koncertowej.

Szlak "Żółta Stopa" jest oznaczony na drzewach białymi prostokątami z żółtą stopą w środku. Zaczyna się przy Restauracji Myśliwskiej – zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID 644719. Jest to węzeł szlaków. Rozpoczynają się tu także szlak zielony [[Szlak pieszy "Ścieżka Jaszczurek" - Elbląg|"Ścieżka Jaszczurek"]], żółty [[Szlak pieszy "Okólny" - Elbląg|"Okólny"]], niebieski [[Szlak pieszy "Okrężny" - Elbląg|"Okrężny"]] oraz przebiega [[Szlak Kopernikowski: Frombork - Kępki| czerwony Szlak Kopernikowski]]. Obok restauracji znajduje się tablica turystyczno-informacyjna, parking, pomnik przyrody (stary dąb) oraz muszla koncertowa.

Szlakiem dochodzimy do mostka Elewów nad [[Srebrny Potok | Srebrnym Potokiem]]. Wędrujemy łagodnym podejściem, a następnie wchodzimy do płytkiego wąwozu biegnącego wschodnim krańcem wzgórza 13 sosen. Po około 300 metrach przechodzimy przez kładkę nad strumieniem i dalej idziemy stromym podejściem w górę. Dochodzimy na skraj [[Urwisko Krystyny|Urwiska Krystyny]] (97 m. n.p.m.), przechodzimy przez most na [[Rzeka Kumiela | rzece Kumieli]]. Szlak kończy się przy Restauracji Myśliwskiej.
 

== Bibliografia ==
Narodowy Instytut Dziedzictwa – Wykaz zabytków w woj. warmińsko-mazurskim 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013] 
Elbląska Bażantarnia, red. J. Zaskiewicz, Elbląg 1995; 4. Weber M., Wzniesienie Elbląskie, Warszawa 1981.
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Elbląg]]

Szlak pieszy "Ścieżka Jaszczurek" - Elbląg

2015-03-19T07:50:01Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = „Ścieżka Jaszczurek”
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek =
| przez =
| koniec =
| kod =
| numer = WM-2003-z
| kolor = zielony [[Plik:zielony.gif]]
| długość = 7
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:srebrny potok1.jpg|thumb|right|290px|Bażantarnia, Srebrny Potok. Fot. Kasia84. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bazantarnia_03.JPG Commons Wikimedia]]]
[[Plik:restauracja myśliwska1.jpg|thumb|right|290px|Bażantarnia, Restauracja Myśliwska. Fot. Anna Denis. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Restauracja_My%C5%9Bliwska_w_parku_Ba%C5%BCantarnia.JPG Commons Wikimedia]]]
[[Plik:muszla koncertowa.jpg|thumb|right|290px|Bażantarnia, Muszla koncertowa. Fot. Anna Denis. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Muszla_koncertowa_w_parku_Ba%C5%BCantarnia.JPG Commons Wikimedia]]]
==Nazwa szlaku==
'''"Ścieżka Jaszczurek" – szlak pieszy zielony'''
 
== Trasa ==
Elbląg-Bażantarnia: Restauracja Myśliwska – wzgórze Maryni – Uroczysko Belweder – wiata Parasol – Stagniewo
 
== Opis ==
Szlak w większości prowadzi przez park leśny [[Bażantarnia]] leżący na skraju [[Wysoczyzna Elbląska|Wysoczyzny Elbląskiej]]. Trasa jest bardzo ciekawa i nadaje się na niedzielną wędrówkę. Nazwa szlaku, czyli "Ścieżka Jaszczurek", pochodzi od nazwy elbląskiego szczepu harcerskiego. Jego członkowie w 1951 r. opracowali i oznakowali ten szlak.

Zaczyna się on przy Restauracji Myśliwskiej – zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID 644719. Jest to węzeł szlaków. Oprócz szlaku żółtego rozpoczyna się tu szlak żółty [[Szlak pieszy "Okólny" - Elbląg|"Okólny"]], [[Szlak pieszy "Żólta stopa" - Elbląg|szlak „Żółta Stopa”]], niebieski [[Szlak pieszy "Okrężny" - Elbląg|"Okrężny"]] oraz przebiega [[Szlak Kopernikowski: Frombork - Kępki|czerwony Szlak Kopernikowski]]. Obok restauracji znajduje się tablica turystyczno-informacyjna, parking, pomnik przyrody (stary dąb) oraz muszla koncertowa.

Wąską ścieżką idziemy skrajem stromego wzniesienia, z którego w dole widoczny jest [[Srebrny Potok]]. Następnie wędrujemy leśną drogą obok [[Wzgórze Marii|wzgórza Marii]]. Po kilkuset metrach szlak schodzi stromym zboczem do Sarniego Jaru i docieramy na wysoki szczyt – [[Uroczysko Belweder]] (128 m n.p.m.). Możemy z niego podziwiać krajobraz zalesionych dolin i wzgórz Bażantarni. Dalej szlak wiedzie do wiaty Parasol, która była historycznym elementem Bażantarni. Do 1945 r., oprócz atrakcji przyrodniczych, można było tu spotkać obiekty małej architektury, takie jak tarasy i wieże widokowe oraz miejsca wypoczynku. Jednym z nich był Parasol lub Grzyb. Został on zniszczony w latach 60. XX w. Wiata została obecnie odtworzona zgodnie z wyglądem zachowanym na starych widokówkach. Szlak kończy się we wsi [[Stagniewo]].
 

== Bibliografia ==
Narodowy Instytut Dziedzictwa – Wykaz zabytków w woj. warmińsko-mazurskim 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013] 
Elbląska Bażantarnia, red. J. Zaskiewicz, Elbląg 1995. 
Weber M., Wzniesienie Elbląskie, Warszawa 1981.
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Elbląg]]

Szlak pieszy "Okólny" - Elbląg

2015-03-19T07:47:18Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = „Okólny”
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek =
| przez =
| koniec =
| kod =
| numer = WM-2002-y
| kolor = żółty [[Plik:zolty.gif]]
| długość = 7.5
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:restauracja myśliwska1.jpg|thumb|right|290px|Bażantarnia, Restauracja Myśliwska. Fot. Anna Denis. Źródło:[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Restauracja_My%C5%9Bliwska_w_parku_Ba%C5%BCantarnia.JPG Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:Nadleśnictwo.jpg|thumb|right|290px|Pałac Augusta Abbega, obecnie siedziba Nadleśnictwa Elbląg. Fot. Jacek Bogdan. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Elbl%C4%85g_restauracja_My%C5%9Bliwska_w_zespole_parku_Ba%C5%BCantarnia.JPG Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:srebrny potok1.jpg|thumb|right|290px|Bażantarnia, Srebrny Potok. Fot. Kasia84. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bazantarnia_03.JPG Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa szlaku==
'''"Okólny" – żółty szlak pieszy'''
 

== Trasa ==
Elbląg-Bażantarnia: Restauracja Myśliwska – Góra Chrobrego – Leśnictwo Dębica – mostek Elewów – pętla tramwajowa
 
== Opis ==
Szlak w całości przebiega przez elbląski park leśny [[Bażantarnia]] leżący na skraju [[Wysoczyzna Elbląska|Wysoczyzny Elbląskiej]]. Bażantarnia jest miejscem wypoczynkowym istniejącym już od XVIII w. W XIX w. były królewski konsul w Rosji [[August Abbeg]] przebudował dwór w zajazd. W otaczającym parku wytyczono aleje i tarasy. Organizowano zawody strzeleckie, koncerty muzyczne i przedstawienia w muszli koncertowej.

Szlak zaczyna się przy Restauracji Myśliwskiej – zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID 644719. Jest to węzeł szlaków. Oprócz szlaku żółtego rozpoczyna się tu także szlak zielony [[Szlak pieszy "Ścieżka Jaszczurek" - Elbląg|"Ścieżka Jaszczurek"]], [[Szlak pieszy "Żólta stopa" - Elbląg|szlak "Żółta Stopa"]], niebieski [[Szlak pieszy "Okrężny" - Elbląg|"Okrężny"]] oraz przebiega [[Szlak Kopernikowski: Frombork - Kępki|czerwony Szlak Kopernikowski]]. Obok restauracji znajduje się tablica turystyczno-informacyjna, parking, pomnik przyrody (stary dąb) oraz muszla koncertowa.

Na szlaku mijamy [[Srebrny Potok]], a kilkadziesiąt metrów dalej dochodzimy do maszynowni orczykowego wyciągu narciarskiego i dalej, z prawej strony, mijamy szczyt [[Wzniesienie Krucza | wzniesienia Krucza]] o wysokości 92,6 m n.p.m. (zamiennie nazywanego [[Góra Chrobrego|Górą Chrobrego]]). Wzniesienie Krucza sąsiaduje z dwoma innymi wzniesieniami, tj. na południowy zachód w odległości ok. 600 m [[Gęsia]] i na północny wschód w odległości ok. 500 m [[Wzgórze Marii]].

Dalej lasy Leśnictwa [[Dębica]] (Nadleśnictwo Elbląg) otaczają lasy komunalne Bażantarni. Obok leśniczówki znajduje się tablica z mapą Bażantarni oraz pomnik przyrody – lipa drobnolistna (28 m wysokości i 6,3 m obwodu). Dalej szlak wiedzie przy ogrodzeniu cmentarza komunalnego do mostku Elewów nad Srebrnym Potokiem. Przechodząc przez niego, przecinamy czerwony Szlak Kopernikowski. Za mostkiem znajdują się tablice edukacyjne [[Nadleśnictwo Elbląg|Nadleśnictwa Elbląg]]. Szlak kończy się obok mostu drogowego na [[rzeka Kumiela|rzece Kumieli]]. Obok po prawej stronie znajduje się pętla tramwajowa linii nr 2 przy ul. Marymonckiej. Po lewej stronie droga prowadzi do Nadleśnictwa Elbląg, którego siedziba mieści się w [[Pałac Augusta Abbega w Elblągu|Pałacu Augusta Abbega]] – neogotycki pałac wybudowany w latach 1810-1811 na zlecenie radcy handlowego i byłego konsula królewskiego [[August Abbeg|Augusta Abbega]]. Jako zabytek wpisany jest do rejestru zabytków nieruchomych Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków.
 

== Bibliografia ==
Narodowy Instytut Dziedzictwa – Wykaz zabytków w woj. warmińsko-mazurskim 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013] 
Elbląska Bażantarnia, red. J. Zaskiewicz, Elbląg 1995.
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Elbląg]]

Szlak pieszy "Okrężny" - Elbląg

2015-03-19T07:43:17Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = „Okrężny”
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek =
| przez =
| koniec =
| kod =
| numer = WM-2001-n
| kolor = niebieski [[Plik:niebieski.gif]]
| długość = 10
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:srebrny potok.jpg|thumb|right|290px|Srebrny Potok, Bażantarnia. Fot. Kasia84. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bazantarnia_01.JPG Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:Restauracja Myśliwska.jpg|thumb|right|290px|Park Bażantarnia, Restauracja Myśliwska. Fot. Spitfire303. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Elbl%C4%85g_-_Park_Ba%C5%BCantarnia,_Restauracja_%22My%C5%9Bliwska%22.jpg Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:bażantarnia.jpg|thumb|right|290px|Bażantarnia. Fot. Anna Denis. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Fragmant_parku_Ba%C5%BCantarnia.JPG Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa szlaku==
'''"Okrężny" – szlak pieszy niebieski'''
 
== Trasa ==
Elbląg-Bażantarnia: Restauracja Myśliwska – Góra Jagiellońska – Parasol – Góra Ludowa – mostek Elewów – Urwisko Krystyny – rzeka Kumiela – Restauracja Myśliwska
 
== Opis ==
Szlak niebieski w całości przebiega przez elbląski park leśny [[Bażantarnia]], tworząc na skraju [[Wysoczyzna Elbląska|Wysoczyzny Elbląskiej]] pętlę o długości 10 km. Ze względu na charakterystykę terenu oraz na stopień trudności, podzielony został na dwa odcinki: leśny i górski. Bażantarnia jest miejscem wypoczynkowym istniejącym już od XVIII w. W XIX w. były królewski konsul w Rosji [[August Abbeg]] przebudował dwór w zajazd. W otaczającym parku wytyczono aleje i tarasy. Organizowano zawody strzeleckie, koncerty muzyczne i przedstawienia w muszli koncertowej.

Restauracja Myśliwska jest węzłem szlaków. Oprócz szlaku niebieskiego rozpoczyna się tu także szlak żółty, zielony [[Szlak pieszy "Ścieżka Jaszczurek" - Elbląg|"Ścieżka Jaszczurek"]], [[Szlak pieszy "Żólta stopa" - Elbląg|szlak "Żółta Stopa"]] oraz przebiega [[Szlak Kopernikowski: Frombork - Kępki|czerwony Szlak Kopernikowski]]. Obok restauracji znajduje się pomnik przyrody (stary dąb), muszla koncertowa oraz tablica turystyczno-informacyjna.

Przemierzając szlak mijamy stok [[Góra Bukowa|Góry Bukowej]] (131 m n.p.m.), wchodzimy na szczyt [[Góra Jegiellońska|Góry Jagiellońskiej]], gdzie można podziwiać panoramę najbliższej okolicy Bażantarni oraz meandry płynącego w dole Srebrnego Potoku, który wpada do [[Rzeka Kumiela|rzeki Kumieli]]. Zejście z góry jest strome, porośnięte bukami. Dalej dochodzimy do polanki z zadaszeniem, tzw. "parasolu". Od tego miejsca zaczyna się odcinek górski szlaku niebieskiego. Dochodzimy nim do wzniesienia zwanego [[Góra Ludowa|Górą Ludową]] (108 m n.p.m.) i dalej do [[Góra Sowia|Góry Sowiej]] (95 m. n.p.m.), zwanej także "Świątynią Dumania". Rozpościera się tu widok na wzgórze [[Czarci Jar]] (133 m. n.p.m.). Schodząc w dół przekraczamy mostek Elfów i dochodzimy na skraj [[Urwisko Krystyny w Elblągu|Urwiska Krystyny]]. Stąd szlak biegnie wzdłuż rzeki Kumieli do Restauracji Myśliwskiej.
 

== Bibliografia ==
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013] 
Elbląska Bażantarnia, red. J. Zaskiewicz, Elbląg 1995.
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Elbląg]]

Szlak pieszy: Bujaki – Rezerwat Źródła Łyny

2015-03-19T07:39:57Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Bujaki – Rezerwat Źródła Łyny
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Bujaki
| przez =
| koniec = Rezerwat Źródła Łyny
| kod =
| numer = WM-2027-y
| kolor = żółty [[Plik:zolty.gif]]
| długość = 7.7
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
''' Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:tablica_edukacyjna.jpg|thumb|right|290px|Tablica edukacyjna przy leśniczówce w Kajnach, widok na dolinę Łyny, obok źródła i taranu wodnego. Fot. S. Czachorowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kajny_tablica_edukacyjna.JPG Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:rezerwat.jpg|thumb|right|290px|Rezerwat przyrody Źródła Rzeki Łyny im. prof. Romana Kobendzy. Fot. Kacper Dębski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:%C5%81yna_rezerwat.JPG Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa szlaku==
'''Bujaki – Rezerwat Źródła Łyny'''
== Trasa ==
[[Bujaki]] – [[Żelazno]] – [[Łyński Młyn]] – [[Rezerwat Źródła Rzeki Łyny]]
 
== Opis ==
Szlak jest krótką drogą dotarcia do rezerwatu obejmującego [[Rezerwat Źródła Rzeki Łyny|źródła rzeki Łyny]]. Prowadzi od stacji PKP [[Bujaki]] do samego serca rezerwatu malowniczymi łąkami oraz lasami. Na szlaku mijamy wieś [[Żelazno]] powstałą w 1352 r. Jest to dawny majątek ziemski z zabudowaniami folwarcznymi. Wokół teren pofałdowany, otoczony lasami i polami uprawnymi. Warto tu zobaczyć [[Kościół pw. św. Andrzeja Boboli w Żelaźnie|kościół pw. św. Andrzeja Boboli]] z 1880 r., neogotycki, murowany.

Po przejściu 6 km wchodzimy do Rezerwatu przyrody Źródła Rzeki Łyny im prof. R. Kobendzy. Jest to rozległa dolina o stromych zboczach zajmująca 120,54 ha powierzchni – przykład źródliskowej erozji wstecznej. Wypiętrzenia iłów mioceńskich utworzyły tu szereg stromych cyrków piaskowych, opadających pionową ścianą ku niżej leżącemu wąwozowi. Sączące się z iłów drobne stróżki wody tworzą liczne strumienia, które w głębokim do 60 m wąwozie tworzą rzekę. Rezerwat porośnięty jest lasem mieszanym w wieku 120-140 lat, w większości jest to sosna oraz świerk, dąb szypułkowy, grab, brzoza i osika. Bogate jest też poszycie. Składają się na nie liczne gatunki mchów, paproci traw i turzyc.
 

== Bibliografia ==
Saysse-Tobiczyk Kazimierz, Ziemia puszcz i jezior, Warszawa 1975. 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]] [[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat nidzicki]]

Szlak im. Karola Małłka: Krutyń - Pranie

2015-03-19T07:37:24Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak im. Karola Małłka
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Krutyń
| przez =
| koniec = Pranie
| kod =
| numer =
| kolor = żółty [[Plik:zolty.gif]]
| długość = 20
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:Krutyń chata drewniana.jpg|thumb|right|290px|Krutyń, chałupa drewniana. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kruty%C5%84-dom_nr_40.jpg Commons Wikimedia]]]
[[Plik:Leśniczówka Pranie..jpg|thumb|right|290px|Poiersie Gałczyńskiego w Praniu. Fot. Duży Batek. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lesniczowka_Pranie.03.jpg Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa szlaku==
'''Szlak im. Karola Małłka'''
 
== Trasa ==
[[Krutyń]] – [[Jezioro Mokre]] – [[Rezerwat Królewska Sosna]] – [[Karwica (gmina Ruciane-Nida)|Karwica Mazurska]] – [[Pranie]]
 
== Opis ==
Szlak prowadzi przez [[Puszcza Piska|Puszczę Piską]]. Część szlaku biegnie przez [[Mazurski Park Krajobrazowy]]. Rozpoczyna się w miejscowości [[Krutyń]], gdzie znajduje się wiele zabytkowych drewnianych chałup, głównie z początku XX w. W dawnej stodole z końca XIX w. mieści się [[Muzeum Ziemi Warmińskiej]]. W latach 1951-1957 w Krutyni mieszkał [[lkwim:Karol Małłek|Karol Małłek]]. Miejscowość słynie ze spływów kajakowych oraz z romantycznych przejażdżek tradycyjnymi łodziami [[pachówka|"pychówkami"]] po najpiękniejszym odcinku [[rzeka Krutynia|rzeki Krutyni]]. Do atrakcji turystycznych należą także rezerwaty przyrody, [[Rezerwat Zakręt|Rezerwaty przyrody "Zakręt"]] i [[Rezerwat Krutynia|Rezerwat rzeki Krutyni]].

Dalej szlak wiedzie w stronę [[Jezioro Mokre|Jeziora Mokrego]], jednego z największych i najgłębszych jezior [[Pojezierze Mrągowskie|Pojezierza Mrągowskiego]] (pow. 7,7 km2, gł. 50 m), leżącego na trasie spływu Krutynią.

Kolejny punkt na trasie to rezerwat [[Rezerwat Królewska Sosna|Królewska Sosna]]. Utworzono go w 1959 r. w celu ochrony drzewostanu Puszczy Piskiej. W rezerwacie znajduje się 200-letni mieszany starodrzew oraz trzy [[Jeziora Kruczki | jeziora Kruczki]] z unikatową florą torfowisk wysokich. Jest tu pomnikowa obumarła sosna, od której pochodzi nazwa rezerwatu. Jest także niemal 400-letni [["Dąb nad Mukrem"]] im. K. Małłka o wysokości 30 m i obwodzie pnia ponad 5 m.

Szlak kończy się w [[Leśniczówka Pranie| Leśniczówce Pranie]]. Mieszkał tu i tworzył [[lkwim: Konstanty Ildefons Gałczyński|Konstanty Ildefons Gałczyński]]. W 1965 r. w leśniczówce została otwarta izba pamięci poświęcona Gałczyńskiemu. W 1980 r. powstało [[lkwim: Muzeum Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w Praniu|muzeum]].
 

== Bibliografia ==
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, przewodnik, Białystok 1996. 
"Wielkie Jeziora Mazurskie", Przewodnik Turystyczny, red. B. Konopska, M. Starzewski, Warszawa 2006. 
Gałczyńska K., Leśniczówka Pranie: Muzeum K. I. Gałczyńskiego, Warszawa 1989. 
[http://lesniczowkapranie.art.pl; www.lesniczowkapranie.art.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat mrągowski]] [[Kategoria:Powiat piski]]

Szlak Puszczą Piską: Ruciane Nida - Pisz

2015-03-19T07:32:24Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak Puszczą Piską
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Ruciane Nida
| przez =
| koniec = Pisz
| kod =
| numer =
| kolor = żółty [[Plik:zolty.gif]]
| długość = 43,4
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:Ruciane_Nida1.jpg|thumb|right|290px|Jezioro Bełdany. Fot. Schorle. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ruciane-Nida.jpg Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:Ruciane_Nida_Bunkier.jpg|thumb|right|290px|Kompleks fortyfikacji z przełomu XIX/XX w. - Ruciane Nida. Fot. Duży Bartek. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ruciane_Nida_-_Bunkier.02.jpg Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:ratusz w Piszu.jpg|thumb|right|290px|Neogotycki ratusz w Piszu. Fot. Tadeusz Plebański. Źródło: [http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#219/pl/p/pisz_-_zabytkowy_ratusz www.ciekawemazury.pl] ]]
== Nazwa szlaku==
''Szlak Puszczą Piską''

== Trasa ==
[[Ruciane-Nida]] PKP – [[Kanał Nidzki]] – [[Kowalik Piski]] – [[Skonał]] – pole biwakowe nad [[Jezioro Nidzkie|Jeziorem Nidzkim]] – [[Dębowo]] – [[Zamordeje]] – [[Czaple]] – [[Sowiróg]] – [[Jaśkowo]] – [[Wiartel Mały]] - [[Jezioro Wiartel]] – [[Jezioro Brzozolasek]] – [[Snpoki]] – [[Pisz]]
 

== Opis ==
Szlak jest idealny dla turystów, którzy lubią bliskie spotkania z naturą. Wiedzie bowiem przez najpiękniejsze tereny okolic [[Ruciane-Nida|Rucianego-Nidy]], przez [[Puszcza Piska|Puszczę Piską]]. Można również zwiedzić kompleks fortyfikacji z przełomu XIX/XX w. wchodzących w skład Węzła obronnego Ruciane. W samej miejscowości warto zobaczyć [[lkwim:Kościół pw. Matki Bożej Ostrobramskiej w Rucianej-Nidzie | kościół pw. Matki Bożej Ostrobramskiej]], budynek, w którym mieszkał [[Jerzy Borejsza]] (tzw. Borejszówka) oraz [[Śluza Guzianka|Śluzę Guzianka]] łączącą [[Jezioro Guzianka Mała]] z [[Jezioro Bełdany| Jeziorem Bełdany]], wybudowaną w 1879 r.

Szlak kończy się w [[Pisz|Piszu]]. W miejscowości warto zobaczyć [[lkwim:Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Piszu| kościół pw. św. Jana Chrzciciela]], wzniesiony w 1843 r., neogotycki [[lkwim:Ratusz w Piszu|ratusz]] z 1900 r., zespół ośmiu niemieckich schronów wojskowych wybudowanych w latach 1939-1944 (kompleks tworzy trasę historyczną "[[Pozycja Piska |Piska Pozycja Ryglowa]]") oraz [[Wieża ciśnień w Piszu|wieżę ciśnień]] z 1907 r.
 

==Zobacz też==
*[[lkwim:Stowarzyszenie Piska Pozycja Ryglowa|Stowarzyszenie Piska Pozycja Ryglowa]]

==Bibliografia==
[http://jezioro.com.pl www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013] 
[http://lesniczowkapranie.art.pl www.lesniczowkapranie.art.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria: Powiat piski]]

Szlak Napoleoński Barkweda - Konradowo

2015-03-19T07:27:43Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak Napoleona
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Barkweda
| przez =
| koniec = Konradowo
| kod =
| numer =
| kolor = niebieski [[Plik:niebieski.gif]]
| długość = 39
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Stowarzyszenie Dom Warmiński
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:Barkweda.jpg|thumb|right|290px|Tablica informacyjna ze szlakiem napoleońskim, Barkweda. Fot. S. Czachorowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Barkweda_szlak_napoleonski.JPG Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:Kapliczka w Gutkowie.jpg|thumb|right|290px|Kapliczka w Gutkowie. Fot. S. Czachorowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kapliczka_w_Gutkowie.JPG Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:Drewniana chałupa w Jonkowie.jpg|thumb|right|290px|Drewniana chałupa w Jonkowie. Fot. S. Czachorowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jonkowo_chalupa_drewniana.JPG Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa szlaku==
'''Szlak Napoleona'''
== Trasa ==
[[Barkweda]] – [[Gutkowo]] – [[Mątki]] – [[Jonkowo]] – [[Łomy]] – [[Pupki]] – [[Gołogóra]] – [[Skolity]] – [[Dąbrówka]] – [[Konradowo]]
 
== Opis ==
Szlak prowadzi trasą przemarszu wojsk napoleońskich podczas wojny z Rosją i Prusami, który miał miejsce w lutym 1807 r. W każdej miejscowości etapowej znajdują się tablice informacyjne przybliżające turyście kolejne posunięcia wrogich sobie armii.
[[Barkweda]] to pierwszy punkt tego szlaku. Osada położona 4 km od [[Brąswałd|Brąswałdu]], w szerokiej doliny [[rzeka Łyna|rzeki Łyny]]. We wsi znajduje się zabytkowy młyn, pozostałości parku dworskiego, dawny cmentarz, zabytkowe aleje przydrożne. W dniach 2–4 lutego 1807 r. w Barkwedzie i okolicy rozegrała się bitwa wojsk napoleońskich z wojskami rosyjskimi i pruskimi, o przeprawę na rzece Łynie. Okazały dąb, rosnący przy cmentarzu i kaplicy, został nazwany przez ludność miejscową "dębem Napoleona". Według tradycji cesarz Napoleon miał pod drzewem swój punkt dowodzenia, a nawet miał nocować w obszernej dziupli. Jako pomnik przyrody przetrwał do 1922 r.

[[Gutkowo]] – wieś leżąca obecnie w granicach administracyjnych Olsztyna, przy drodze prowadzącej na Morąg. Otoczone jest jeziorami: [[Jezioro Krzywe|Krzywe]], [[Jezioro Tyrsko|Tyrsko (Żbik)]] i [[Jezioro Redykajny|Redykajny]]. Znajduje się tu [[lkwim:Kościół pw. św. Wawrzyńca w Olsztynie|kościół pw. św. Wawrzyńca]] z XIV w. i trzy [[Kapliczki|kapliczki przydrożne]]. W lutym 1807 r., kiedy w okolicach wsi rozgrywała się bitwa między wojskami francuskimi i rosyjskimi, [[Napoleon Bonaparte]] obserwował ją z wieży kościelnej.
 

Kolejny punkt szlaku to wieś [[Mątki]], która została założona przez [[Kapituła Warmińska|kapitułę warmińską]] w 1348 r. Tutaj 1 lutego 1887 r. urodził się [[Jan Hanowski |ks. Jan Hanowski]], kanonik honorowy kapituły warmińskiej. Dalej szlak biegnie do [[Jonkowo|Jonkowa]]. Znajduje się tu [[lkwim:Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Jonkowie|kościół pw. św. Jana Chrzciciela]], cmentarz z zabytkowymi nagrobkami, kilka kapliczek.

Kolejny punkt to malowniczo położona nad [[Jezioro Łomy| jeziorem Łomy]] wieś [[Łomy]] z zachowaną typową zabudową warmińską. Znajduje się tu wiele ciekawych obiektów architektury z końca XIX i początków XX w., zbudowanych najczęściej z czerwonej cegły. Należą do nich: budynek dawnej szkoły, świetlicy, zabytkowa remiza strażacka oraz elementy sakralne, kapliczki przydrożne pochodzące z XVIII, XIX, XX w., niektóre budynki mieszkalne. 

[[Rezerwat Kamienna Góra]] – utworzony został w 1995 r. dla zachowania drzewostanu bukowego ze stanowiskami licznych gatunków rzadkich i chronionych. Najwyższe wzniesienie na terenie rezerwatu to [[Kamienna Góra]] 179 m n.p.m. Dalej [[Skolity]] z zabytkowym [[lkwim:Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Skolitach| kościołem pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny]]. Jest to długa budowla jednonawowa z pseudogotyckim chórem i transeptem (1907 r.). Szlak kończy się w [[Konradowo|Konradowie]], gdzie znajduje się kapliczka z dzwonkiem.
 

== Bibliografia ==
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, przewodnik, Białystok 1996. 
Lewicka D., Tomkiewicz R., Gmina Dywity. Teraźniejszość i przeszłość, Olsztyn 1994. 
Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1995. 
[http://studiaperiegetica.pl/pub/1_2_2008.pdf studiaperiegetica.pl] [22.12.2013] 
Syrwid R., Kościoły parafialne gminy Jonkowo, Olsztyn 2005. 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Napoleon na Warmii i Mazurach]][[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Dywity (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Olsztyn]]

Szlak Napoleoński: Kamieniec – Iława

2015-03-19T07:24:08Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak Napoleoński
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Kamieniec
| przez =
| koniec = Iława
| kod =
| numer =
| kolor = zielony [[Grafika:zielony.gif]]
| długość = 38
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:Zamek w Kamieńcu.jpg|thumb|right|290px|Pałac w Kamieńcu. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kamieniec_brama.jpg Commons Wikimedia]]]
[[Plik:Dworzec_Iława_1a.jpg|thumb|right|290px|Noegotycki dworzec kolejowy w Iławie. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dworzec_I%C5%82awa_G%C5%82%C3%B3wna_front.jpg Commons Wikimedia]]]
[[Plik:Szymbark.jpg|thumb|right|290px|Zamek w Szymbarku. Fot. Jerzy Strzelecki. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Szymbark1(js).jpg Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa szlaku==
'''Szlak Napoleoński'''
== Trasa ==
[[Kamieniec]] – [[jezioro Czerwica]] – [[Piotrkowo]] – [[Szymbark]] – [[Iława]]
 
== Opis ==
Wytyczony szlak pieszy przebiega przez dwa województwa, województwo pomorskie i [[województwo warmińsko-mazurskie]] (odcinek [[Kamieniec]]-[[Iława]]). Na trasie szlaku, w miejscowości Kamieniec, znajduje się barokowy [[lkwim:Pałac w Kamieńcu|pałac Finckensteinów]] z XVIII w., gdzie w okresie od 1 kwietnia do 6 czerwca 1807 r. rezydował Napoleon. Obecnie pałac popada w ruinę. Szlak wiedzie również przez [[Rezerwat Czerwica|rezerwat przyrody Czerwica]], położony na terenie [[Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego|Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego]], gdzie od 1934 r. istnieje kolonia kormoranów i czapli siwej.

Jedną z głównych atrakcji turystyczno-krajoznawczych na trasie szlaku są ruiny [[lkwim:Zamek w Szymbarku|zamku w Szymbarku]] (XIV w.). Do dnia dzisiejszego ocalał i został częściowo odrestaurowany zamknięty obwód kamienno-ceglanych murów z basztami, bramą i kamiennym mostem. Szlak kończy się w [[Iława|Iławie]] przy neogotyckim dworcu kolejowym na ul. Dworcowej.

Iława jest ośrodkiem wypoczynkowym, sportowym i turystycznym. Znajduje się na terenie [[Zielone Płuca Polski|Zielonych Płuc Polski]]. Znajdują się tu liczne zabytki. Na pewno warto obejrzeć gotycki [[lkwim:Kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Iławie | kościół Przemienienia Pańskiego]] na starym mieście, [[cerkiew św. Jana Apostoł]], neobarokowy ratusz, liczne kamienice, a także [[Jezioro Jeziorak | jezioro Jeziorak]] – najdłuższe oraz szóste pod względem powierzchni jezioro w Polsce i trzecie, co do wielkości, jezioro w województwie. Ma 27 km długości oraz około 32 km2 powierzchni. Na jeziorze jest 16 wysp, w tym największa [[Wielka Żuława]] i [[Wielki Bukowiec]]. Prawie całe jezioro leży na terenie [[Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego|Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego]] i połączone jest z [[Kanał Elbląski|Kanałem Elbląskim]].
 

== Bibliografia ==
[http://jezioro.com.pl/szlaki/zobacz_szlak.html?id=29 www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Napoleon na Warmii i Mazurach]][[Kategoria:Szlaki piesze]][[Kategoria:Powiat iławski]]

Szlak Mazursko-Kurpiowski: Szczytno - Klon

2015-03-19T07:21:19Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak Mazursko-Kurpiowski
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Szczytno
| przez =
| koniec = Klon
| kod =
| numer = WM-2062-y
| kolor = żółty [[Grafika:zolty.gif]]
| długość = 41 km
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą).
 
[[Plik:szczytno zamek.jpg|thumb|right|290px|Ruiny zamku w Szczytnie. Fot. Piotr Marynowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Szczytno_-_ruiny_zamki_(05).jpg Commons Wikimedia]
]]
==Nazwa==
'''Szlak Mazursko-Kurpiowski'''
 
== Trasa ==
[[Szczytno]] – [[Rudka]] – [[Małdaniec]] – [[Lipowiec]] – [[Radostowo]] – [[Klon]]
 

== Opis ==
Szlak biegnie terenem równinnym, będącym dawniej pograniczem polsko-wschodniopruskim. Na trasie spotyka się unikatowe pomniki przyrody, np. grupę okazałych jałowców czy stare dęby. Rozpoczyna się w [[Szczytno|Szczytnie]] położonym na pograniczu Pojezierza Olsztyńskiego i Równiny Mazurskiej. Miasto ma niewiele obiektów zabytkowych. Na zapleczu Urzędu Miasta stoją zabezpieczone ruiny zamku krzyżackiego. Obiekt, potocznie zwany zamkiem, powstał w 1933 r. i mieści urzędy oraz [[lkwim:Muzeum Mazurskie w Szczytnie|Muzeum Mazurskie]] z rozbudowanym działem etnograficznym. Z wieży tego budynku rozciąga się rozległy widok na okolicę. Do zwiedzenia również barokowy kościół ewangelicko-augsburski z 1718 r.

Dalej szlak biegnie przez [[Rezerwat Aleja Jałowców]] (wzdłuż piaszczystej drogi grupa ponad 20 okazałych jałowców mających kilka metrów wysokości) oraz obrzeżem [[Puszcza Piska|Puszczy Piskiej]]. Kończy się w [[Klon|Klonie]], gdzie zachowała się w dużej mierze zabudowa drewniana z XIX i początku XX w., unikatowa w skali regionu, a także drewniany budynek szkoły, pomnik upamiętniający mieszkańców poległych podczas [[I wojna światowa w Prusach Wschodnich|I wojny światowej]], [[Kościół pw. Znalezienia Krzyża Świętego w Klonie| kościół katolicki pw. Znalezienia Krzyża Świętego]] z 1859 r., dawny [[Kościół ewangelicki w Klonie|kościół ewangelicki]] z XIX w.
 

== Bibliografia ==
Darmochwał T., Rumiński M. J.,Warmia Mazury, Warszawa 2006. 
Kujawski W.,Krutynia. Szlak wodny, Olsztyn 2006. 
[http://jezioro.com.pl www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat szczycieński]]

Szlak Kopernikowski: Majątek Kumiany - Frombork

2015-03-19T07:17:03Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak Kopernikowski cz.2
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie|warmińsko-mazurskie
| początek = Majątek Kumiany
| przez =
| koniec = Frombork
| kod =
| numer = WM-2006
| kolor = czerwony [[Plik:czerwony.gif]]
| długość = 85
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:Kościół w Pieniężnie.jpg|thumb|right|290px|Kościół pw. Świętych Piotra i Pawła w Pieniężnie. Fot. Adam Kliczek, [http://zatrzymujeczas.pl www.zatrzymujeczas.pl], (CC-BY-SA-3.0). Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pieni%C4%99%C5%BCno,_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_PiP,_zewn%C4%85trz_02.jpg Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:Bazylika w Braniewie.jpg|thumb|right|290px|Bazylika mniejsza pw. św. Katarzyny w Braniewie. Fot. Jan Mehlich. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Braniewo_-_Bazylika_mniejsza_pw._%C5%9Bw._Katarzyny.JPG Commons Wikimedia] ]]
[[Plik:Wzgórze Katedralne.jpg|thumb|right|290px|Wzgórze Katedralne we Fromborku. Fot. Jan Mehlich. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Frombork_-_Wzg%C3%B3rze_katedralne.JPG Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa szlaku==
Szlak Kopernikowski cz. 2
=====Zobacz też=====
*[[ Szlak Kopernikowski: Olsztyn – Mingajny|Szlak Kopernikowski cz. 1]]
*[[ Szlak Kopernikowski: Frombork - Kępki|Szlak Kopernikowski cz. 3]]
== Trasa ==
Majątek Kumiany – [[Pieniężno]] – [[Braniewo]] – [[Frombork]]
 
== Opis ==
Szlak rozpoczyna się w [[Majątek Kumiany|Majątku Kumiany]], gdzie kończy się [[Szlak Kopernikowski: Olsztyn – Mingajny|Szlak Kopernikowski cz. 1]]. Idąc wchodzimy do wsi [[Henrykowo]]. Z zachowanych zabytków godnymi uwagi jest gotycki [[lkwim:Kościół pw. św. Katarzyny w Henrykowie|kościół św. Katarzyny i Marii Magdaleny]] z przełomu XIV i XV w. i plebania z drugiej połowy XVIII w., kaplica przydrożna z XVIII w. i XIX w.

Kolejną atrakcją jest miejscowość [[Pieniężno]]. Do zabytków należy tu [[Ratusz Miejski w Pieniężnie|ratusz miejski]] z drugiej połowy XIV w., [[lkwim:Kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Pieniężnie| kościół pw. Świętych Piotra i Pawła]], [[lkwim:Zamek w Pieniężnie|zamek Kapituły Warmińskiej]] z XIV w., wieża ciśnień, most nad [[Rzeka Wałsza | Wałszą]], który jest najwyższym mostem kolejowym w Polsce.

Kolejną miejscowością jest [[Braniewo]], jedno z najstarszych miast w Polsce. Początki powstania miasta wiążą się wybudowaniem przez krzyżaków, około roku 1240, drewnianej warowni. Braniewo było pierwszą stolicą [[Warmia|Warmii]] i do 1370 r. rezydencją biskupów warmińskich i kapituły. Do zabytków miasta należy [[lkwim:Bazylika św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Braniewie|bazylika mniejsza pw. św. Katarzyny]], neogotycki budynek dworca kolejowego, wieża bramna dawnego zamku biskupiego (jedyny ocalały fragmentem zamku), budynek [[lkwim:Kolegium Jezuitów w Braniewie|Collegium Hosianum]], [[lkwim:Cerkiew Świętej Trójcy w Braniewie|cerkiew św. Trójcy]], [[lkwim:Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Braniewie|cerkiew prawosławna pw. Przemienienia Pańskiego]].

Szlak kończy się we [[Frombork|Fromborku]], miejsce wieloletniego pobytu, śmierci i pochówku Kopernika, w który polski uczony spędził 33 lata swojego życia. To tutaj napisał swoje dzieło "O obrotach ciał niebieskich". Od XIV w. Frombork był jednym z ważniejszych miast [[Warmia|Warmii]], siedzibą [[Kapituła warmińska|kapituły warmińskiej]]. Z całą pewnością wart zobaczenia jest zaliczany do najwyższej, zerowej klasy światowych dóbr architektonicznych kompleks zabudowy [[Wzgórze Katedralne we Fromborku|Wzgórza Katedralnego]], w którego skład wchodzi m. in. [[lkwim:Bazylika Archikatedralna pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Andrzeja Apostoła|średniowieczna, gotycka katedra]] zbudowana w latach 1329-1388, dawny pałac biskupi, obecnie [[lkwim:Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku|Muzeum Mikołaja Kopernika]], dzwonnica zwana [[Wieża dzwonna katedry we Fromborku|Wieżą Radziejowskiego]] – najwyższa budowla Wzgórza Katedralnego, gotycko-barokowa (XVI-XVII w.) [[Wieża Mikołaja Kopernika we Fromborku|Wieża Kopernika]]. Poza Wzgórzem Katedralnym warte zobaczenia jest były szpital św. Ducha z kaplicą św. Anny, który istnieje od końca XV w., [[Wieża wodna we Fromborku|Wieża Wodna]] z XVI w.
 

== Bibliografia ==
[http://jezioro.com.pl www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://pieniezno.pl www.pieniezno.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat braniewski]]

Parafia pw. św. Augustyna i św. Anny w Babiaku

2015-03-19T06:55:35Z

Arom:

{{Parafia infobox
|nazwa = Parafia pw. św. Augustyna i św. Anny w Babiaku
|grafika = parafiababiak9.jpg
|podpis grafiki = Kościół pw. św. Augustyna i św. Anny w Babiaku, fot. Mieczysław Kalski
|siedziba = Babiak
|adres = Babiak 17, 11-100 Lidzbark Warmiński
|data powołania = II poł. XIV w.
|data zamknięcia =
|wyznanie = katolickie
|kościół = rzymskokatolicki
|1. jednostka typ = Archidiecezja
|1. jednostka nazwa = warmińska
|2. jednostka typ = Dekanat
|2. jednostka nazwa = Górowo Iławeckie
|obiekt sakralny funkcja = Kościół
|obiekt sakralny = kościół pw. św. Augustyna i Anny w Babiaku
|dzień wspomnienia =
|www =
}}
''' Parafia pw. św. Augustyna i św. Anny w Babiaku ''' — rzymskokatolicka parafia leżąca w dekanacie Górowo Iławeckie należącym do diecezji warmińskiej. [[lkwim:Kościół pw. św. Augustyna i św. Anny w Babiaku|Kościół parafialny pw. św. Augustyna i św. Anny]] znajduje się w [[Babiak|Babiaku]]. Od 2008 r. proboszczem parafii jest ks. mgr [[Sławomir Wiśniewski]]. 
[[Plik:parafiababiak7.jpg|right|thumb|288px|Kapliczka w Babiaku, fot. Mieczysław Kalski]]

== Historia parafii ==
W przywileju lokacyjnym Babiaka w 1342 r. początkowo nie przewidywano założenia parafii, ta jednak wkrótce powstała. Murowany [[lkwim:Kościół pw. św. Augustyna i Anny w Babiaku|kościół pw. św. Augustyna i Anny w Babiaku]], początkowo bez wieży, wzniesiono jeszcze w II połowie XIV wieku. Około 1350 roku jego konsekracji dokonał biskup Herman von Prago. Pod koniec XIV wieku wzniesiono wieżę dzwonniczą w neogotyckim stylu, którą podwyższono w 1844 roku, wykańczając szczytami. Niegdyś na kościelnej wieży znajdowały się cztery dzwony (3 duże i 1 mały sygnaturowy). W 1942 roku duże dzwony zdemontowano i miały być przeznaczone na cele wojenne. [[lkwim:Dzwon z kościoła pw. św. Augustyna i Anny w Babiaku|Dzwon z kościoła w Babiaku]], odlany w Gdańsku w 1624 roku, jakiś czas temu został odnaleziony na terenie Niemiec. W wieku XVI dotychczasowe drewniane elementy budowli zastąpiono murowanymi. Powtórnej konsekracji 29 sierpnia 1580 roku ku czci świętych Anny i Augustyna dokonał biskup [[lkwim:Marcin Kromer|Marcin Kromer]]. 
Ołtarz główny wykonano około 1680 roku. W środkowej jego części znajduje się rzeźbiona grupa św. Anny Samotrzeć, pochodząca z szafy nie zachowanego ołtarza późnogotyckiego (z około 1500 roku). Z przełomu XVII i XVIII wieku pochodzą dwa ołtarze boczne – Jezusa Zmartwychwstałego i św. Józefa, a także ośmiokątna ambona ozdobiona figurami czterech ewangelistów. Obecny wygląd świątynia zawdzięcza pracom restauratorskim z 1864 roku kiedy przedłużono ku wschodowi prezbiterium i dobudowano zakrystię i kruchtę. Wnętrze zdobią ołtarze barokowe pochodzące z przełomu XVII i XVIII w. oraz rzeźba św. Anny z XVI w. Renowację wnętrza przeprowadzono w 1966 roku. Proboszcz parafii, [[Sławomir Wiśniewski]], obejmuje opieką duszpasterską również [[Parafia pw. św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza w Runowie|parafię pw. św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza w Runowie]].

== Kler parafialny ==
'''Proboszczowie:'''
*[[Michał Trendler]] (od 1584)
*[[Jerzy Bernhagen]] (od 1598)
*[[Piotr Hell]] (od 1615)
*[[Bartłomiej Grabowski]] (od 1632)
*[[Mateusz Wolter]] (od 1632)
*[[Piotr Krohn]] (od 1655)
*[[Karol Rey]] (od 1676)
*[[Karol Preiß|Karol Kazimierz Preiß]] (v1677)
*[[Jakub Tuczko]] (od 1709)
*[[Kazimierz Hofmann|Kazimierz Jan Hofmann]] (od 1724)
*[[Jan Schlegel|Jan Andrzej Schlegel]] (od 1734)
*[[Andrzej Tulawski]] (od 1739)
*[[Franciszek Scholasta]] (od 1750)
*[[Piotr Kuhn]] (od 1754)
*[[Antoni Pick|Antoni Ignacy Pick]] (od 1759)
*[[Karol Hatten]] (od 1767)
*[[Franciszek Gaspersohn]] (od 1804)
*[[Tomasz Kardel]] (od 1810)
*[[Mateusz Steffen]] (od 1823)
*[[Jan Gerick]] (od 1834)
*[[Jan Rosenfeld]] (od 1869)
*[[Walenty Grunenberg]] (od 1885)
*[[Franciszek Armborst]] (od 1891)
*[[Józef Kuhn]] (od 1891)
*[[Ferdynand Szulc]] (od 1896)
*[[Franciszek Neumann]] (od 1896)
*[[Andrzej Fahl]] (od 1906)
*[[Paweł Grunenberg]] (od 1918)
*[[Józef Czajka]] (1947–1948)
*[[Roman Przybyłowicz]] (1949–1956)
*[[Bolesław Pętlicki]] (1956–1957)
*[[Zygmunt Chodosowski]] (1957–1959)
*[[Stanisław Wańczyk]] (1959–1981)
*[[Stanisław Karwowski]] (1981)
*[[Tadeusz Hernoga]] (1981–1982)
*[[Józef Rataj]] (1982–1985)
*[[Kazimierz Mikulski]] (1985–2004)
*[[Janusz Samsel]] (2004–2008)
*[[Sławomir Wiśniewski]] (od 2008)
== Filie parafii ==
*kaplica w [[Kaszuny|Kaszunach]].
*kaplica w [[Miejska Wola|Miejskiej Woli]]
== Zobacz też ==
[http://archwarmia.pl/ Archidiecezja Warmińska] 
[[lkwim: Dzwon z kościoła pw. św. Augustyna i św. Anny w Babiaku|Dzwon z kościoła pw. św. Augustyna i św. Anny w Babiaku]] 
[[lkwim:Relikwiarz z kościoła pw. św. Augustyna i Anny w Babiaku|Relikwiarz z kościoła pw. św. Augustyna i Anny w Babiaku]] 
[http://adelamak.blogspot.com/ Włóczęgostwo fotograficzne, adelamak.blogspot.com] [20.09.2014] 

== Bibliografia ==
''Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej'', red. Bronisław Magdziarz, Olsztyn 1999. 
''Katalog duchowieństwa katolickiego diecezji warmińskiej (do 1945 roku)'', Andrzej Kopiczko, Olsztyn 2003. 
''Katalog duchowieństwa katolickiego diecezji warmińskiej (1945–1992)'', Andrzej Kopiczko, Olsztyn 2006. 
[http://olsztyn.gosc.pl/doc/1475903.Jeden-proboszcz-dwie-parafie ''Jeden proboszcz, dwie parafie'', "Posłaniec Warmiński"] [20.09.2014] 
 
[[Kategoria:Kościół]] [[Kategoria: Kościół rzymskokatolicki]][[Kategoria: Parafie rzymskokatolickie]][[Kategoria: Archidiecezja warmińska]]
[[Kategoria: Dekanat Górowo Iławeckie]][[Kategoria: 1301-1400]][[Kategoria: Powiat lidzbarski]][[Kategoria: Lidzbark Warmiński (gmina wiejska)]]

Parafia pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kalinowie

2015-03-19T06:19:40Z

Arom:

{{Parafia infobox
|nazwa = Parafia pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
|grafika = Kościół Kalinowo.jpg
|podpis grafiki = Kościół parafialny. Fot. Adam Kliczek, [http://zatrzymujeczas.pl zatrzymujeczas.pl] (CC-BY-SA-3.0). Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kalinowo,_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_02.jpg Commons Wikimedia] [22.10.2014]
|siedziba = Kalinowo
|adres = Mazurska 1, 19-314 Kalinowo
|data powołania = 1946
|data zamknięcia =
|wyznanie = katolickie
|kościół = rzymskokatolicki
|1. jednostka typ = Diecezja
|1. jednostka nazwa = ełcka
|2. jednostka typ = Dekanat
|2. jednostka nazwa = Ełk
|obiekt sakralny funkcja = Kościół
|obiekt sakralny = kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
|dzień wspomnienia = 15 sierpień
|www = [http://www.parafiakalinowo.pl Parafia w Kalinowie]
}}
''' Parafia pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kalinowie ''' – rzymskokatolicka parafia leżąca w [[dekanat Ełk|dekanacie Ełk]] należącym do [[diecezja ełcka |diecezji ełckiej]]. Erygowana w 1946 r. Kościół parafialny znajduje się przy ul. Mazurskiej 1 w [[Kalinowo|Kalinowie]]. Od 2010 r. proboszczem parafii jest ks. [[Albert Interewicz]].
 

== Historia parafii ==
Już w XV w. istniała tutaj parafia katolicka. Podczas reformacji miejscowa ludność przyjęła luteranizm. Po II wojnie światowej katolicy odzyskali [[lkwim: Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kalinowie|kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny]], a parafia została powierzona [[Kanonicy Regularni w Ełku |kanonikom regularnym w Ełku]]. Parafię erygowano w 1946 r. Jej pierwszym proboszczem był ks. Jan Tomaszewski, który jednocześnie obsługiwał parafię w [[Prawdziska |Prawdziskach]] i [[Pisanica |Pisanicy]].
 
Do parafii należą miejscowości: [[Kalinowo]], [[Długie]], [[Dorsze]], [[Grądzkie Ełckie]], [[Waśki]], [[Krzyżewo]], [[Marcinowo]], [[Maże]], [[Mikołajki (gmina Kalinowo) |Mikołajki]], [[Milewo]], [[Piętki]], [[Skomentno]], [[Wielkie]], [[Zaborowo (gmina Kalinowo) |Zaborowo]], [[Zanie]].
 
W parafii prowadzone są od 1945 r. księgi parafialne. Od 1995 r. regularnie spisywana jest kronika parafialna.
 

== Kler parafialny ==
'''Wykaz proboszczów:'''

* (1946–1951) - ks. Jan Tomaszewski

* (1951–1954) - ks. Jan Majcher

* (1954–1968) - ks. Edward Klejno

* (1968–1982) - ks. Józef Jurgiel

* (1982–1992) - ks. Kazimierz Włodarczyk

* (1992–1995) - ks. Bogusław Kossakowski

* (1995–2010) - ks. Henryk Kondraciuk

== Grupy parafialne działające na terenie parafii ==
* Caritas

* chór parafialny

* Żywy Różaniec

* Apostolat Margaretka

* ministranci

* szafarze

== Zobacz też ==
[http://diecezjaelk.pl Diecezja ełcka]
 
== Bibliografia ==
[http://diecezjaelk.pl/parafie/parafie-alfabetycznie.html?sobi2Task=sobi2Details&catid=3&sobi2Id=49 Diecezja ełcka] [04.01.2014]
''Ełk. Z dziejów miasta i powiatu'', Olsztyn 1970, 327 ss. 
Kopiczko Andrzej, [[Jan Obłąk|Obłąk Jan]], ''Historia Diecezji i Archidiecezji Warmińskiej, Olsztyn 2010, 262 ss. 
[http://www.parafiakalinowo.pl Parafia w Kalinowie] [04.01.2014]
 

[[Kategoria: Kościół rzymskokatolicki]]
[[Kategoria: Parafie rzymskokatolickie]]
[[Kategoria: Diecezja ełcka]]
[[Kategoria: Dekanat Ełk]]
[[Kategoria: Powiat ełcki]]
[[Kategoria: Kalinowo (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: 1945-1989]]
[[Kategoria: 1990-]]

Browar w Biskupcu

2015-03-18T14:19:17Z

Arom: /* Dzieje browaru po 1945 roku */

{{Wieś infobox
|nazwa = Browar w Biskupcu
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Biskupca
|zdjęcie = browar.jpg
|opis zdjęcia = Browar w Biskupcu Fot. Adam Płoski.
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Biskupiec
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności =
|rok =
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 52 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 57 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Browar w Biskupcu''' – browar założony w 1885 r. przez Adolfa Dauma. Budynek produkcyjny wzniesiono prawdopodobnie w 1882 r. Obecnie jest to jeden z najciekawszych zabytków techniki w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]]. Poprzez fakt zachowania historycznego wyposażenia służącego do produkcji piwa, browar wyróżnia się w skali kraju.
 
== Historia ==
===Dzieje browaru przed 1945 rokiem===
Do 1945 r. browar pozostawał we władaniu rodziny Daum. Mieszkała ona w budynku wzniesionym w pobliżu zakładu, przy ówczesnej ul. Browarnej 10 (ob. budynek nie istnieje). W 1887 r. za swe produkty browar zdobył nagrodę na wystawie w [[Królewiec|Królewcu]], kolejną w 1912 r.

W początkowym okresie produkcja wynosiła ok. 10 tys. hl. rocznie. Browar modernizowano i rozbudowywano. W 1914 r. był to zakład nowocześnie wyposażony, posiadł m.in. urządzenia chłodnicze systemu Linde, maszynę do lodu, kompleks wielofunkcyjnych budynków, a teren zakładu oświetlano z wykorzystaniem prądu elektrycznego. Urządzenia napędzała maszyna parowa. Produkcja wynosiła w tym okresie 16 000 hl piwa rocznie. W browarze warzono trzy rodzaje piwa sprzedawanego w beczkach i butelkach. Sprzedawano także nadwyżki słodu, produkowanego we własnej słodowni oraz odpady poprodukcyjne znajdujące nabywców wśród okolicznych rolników jako wartościowa pasza dla zwierząt. Lód na potrzeby browaru pozyskiwano zimą z pobliskiego [[Jezioro Kraksy|jeziora Kraksy]]. Zakład stale unowocześniano; w 1925 produkcja wynosiła 20 000. hl piwa rocznie. W browarze oprócz piwa produkowano także lemoniadę oraz rozlewano wodę mineralną.

Browar uruchomił przedstawicielstwa w [[Mrągowo|Mrągowie]], [[Jeziorany|Jezioranach]] i [[Barczewo|Barczewie]], regularnie dostarczając piwo także do [[Reszel|Reszla]]. Przedsiębiorstwo dysponowało taborem samochodowym (w 1939 r. 10 aut) i specjalnymi platformami; do transportu wykorzystywano także konie. W okresie międzywojennym w browarze zatrudniano kilkadziesiąt pracowników.

W okresie drugiej wojny światowej część produkcji browaru wysyłano na front. W tym czasie w browarze zatrudniano jeńców wojennych (Polaków, Francuzów i Rosjan), których skoszarowano w obozie przyzakładowym. W ostatnim okresie działalności browar wprowadził etykiety na butelki oraz podstawki pod kufle. Do 1945 r. maksymalna produkcja browaru wynosiła około 45 000 hl piwa rocznie. Browar zaliczany był do najnowocześniej wyposażonych tego typu zakładów w [[Prusy Wschodnie|Prusach Wschodnich]].

=== Dzieje browaru po 1945 roku ===
Podczas działań wojennych, zimą 1945 r. browar uległ uszkodzeniu, zachowało się jednak w większości wyposażenie służące do produkcji. Jako pierwszą uruchomiono najmniej zniszczoną słodownię. Od 1950/1951 r. w browarze rozlewano wody. W tym czasie podjęto decyzję o odbudowie browaru. Odbudowę rozpoczęto pięć lat później. Jeszcze przed zakończeniem prac ugotowano pierwszą warkę piwa. Browar w [[Biskupiec|Biskupcu]] razem z browarami w Kętrzynie, Olsztynie, Szczytnie i Braniewie został włączony w struktury Olsztyńskich Zakładów Piwowarskich.

W 1962 r. browar przekształcono w zakład eksperymentalny, oddając do użytku laboratorium, gdzie prowadzono doświadczenia ważne dla przemysłu piwowarsko–słodowniczego. W 1970 r. przy browarze powstała filia Zakładu Piwa i Słodu Instytutu Przemysłu Fermentacyjnego w Warszawie, przez co browar stał się także placówką naukowo–badawczą. Na początku lat 80. XX w. w browarze produkowano do 75 000 hl piwa rocznie, w kolejnych latach notowano spadek; produkcja ponownie wzrosła w latach 90., co związane było z wprowadzeniem beczek aluminiowych typu KEG. Browar w Biskupcu dokonał tego jako pierwszy browar w Polsce. Konfekcjonowanie piwa w ten sposób pozwalało na utrzymanie przez dłuższy okres czasu niskiej temperatury, co gwarantowało wysoką jakoś piwa. W browarze zatrudniano wówczas około 50-60 osób.

Przez cały okres powojennej historii browar w Biskupcu rozlewał piwo wyłącznie do beczek, najpierw tylko drewnianych, później również aluminiowych. W browarze warzono piwa metodami tradycyjnymi, w tym: jasne pełne "Kormoran", "Biskupieckie", "Warmiak" i "Specjal". Produkowano także słód. W wodę browar zaopatrywał się z własnych studni głębinowych.

W 1991 r. powołano spółkę Skarbu Państwa Browary Warmińsko–Mazurskie, która w następnym roku została sprywatyzowana. W jej skład wszedł browar w [[Biskupiec|Biskupcu]], a także zakłady w [[Olsztyn|Olsztynie]] i [[Szczytno|Szczytnie]]. W 1995 r. trzy zakłady zaczęły występować pod wspólną nazwą "Jurand". Łącznie produkowały osiem gatunków piw. Podobnie jak browar olsztyński, także zakład w Biskupcu został przejęty przez firmę Drinks and Food Polska (1997 r.). W tym czasie browar produkował już tylko 10 000 hl piwa rocznie.

31 maja 1998 r. browar zamknięto, a urządzenia do napełniania KEG-ów przewieziono do browaru w Olsztynie. W 2003 r. na podstawie decyzji [[Wojewódzki Konserwator Zabytków|Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków]] browar w Biskupcu wraz z zachowanym historycznym wyposażeniem został wpisany do rejestru zabytków. W kolejnych latach skradziono z browaru zabytkową, miedzianą tacę chłodniczą, wówczas jeden z dwóch zachowanych egzemplarzy w Polsce. Obecnie browar został zakupiony przez właściciela browaru Ciechan.

[[Plik:słodownia z charakterystycznym kominem.jpg|290px|right|thumb|Suszarnia słodu z charakterystycznym kominem. Fot. Adam Płoski.]]

[[Plik:drewniane silosy na słód.jpg|290px|right|thumb|Drewniane silosy na słód. Fot. Adam Płoski.]]
[[Plik:Biskupiec browar kotlownia.jpg|290px|right|thumb|Wnętrze kotłowni. Fot. Adam Płoski.]]

== Zabytkowe wyposażenie ==
Browar składa się z wielofunkcyjnego budynku produkcyjnego oraz leżakowni, z którą połączony jest przejściem podziemnym. Towarzyszą im budynki gospodarcze i garaże. W budynku produkcyjnym mieści się warzelnia i słodownia z suszarnią słodu oraz kotłownia. W browarze zachowało się historyczne wyposażenie techniczne służące do produkcji piwa, tj.:
* wyposażenie dwupoziomowej, siatkowej suszarni słodu (m.in. wały spulchniacza)
* drewniane silosy na słód
* betonowe silosy na jęczmień
* trzy zamaczalniki do jęczmienia browarnianego firmy Burkhard&Ziesler z Chemnitz
* wyposażenie warzelni: dwa kotły warzelne, kadź warzelna, fragment filtra zaciernego (wszystkie firmy Maschinenfabrik F. Weigel Nachf. Aktiengeselschaft Neise-Neuland)
* dwa kotły parowe w kotłowni: z 1912 r. wyprodukowany w Królewcu oraz z 1936 r. wyprodukowany w [[Elbląg|Elblągu]] w zakładach [[Ferdinand Schichau|Ferdinanda Schichaua]]
* wyposażenie fermentowni (kadzie)

== Bibliografia ==
Adam Płoski, ''I w Biskupcu piwo warzono'', [w:] "Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski", Rocznik V, Olsztyn 2003, s. 114-125.

[[Kategoria: Turystyka]] [[Kategoria: Zabytki techniki]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]][[Kategoria: Biskupiec (gmina miejsko-wiejska)]]
[[Kategoria: 1801-1918]] [[Kategoria:1919-1944]] [[Kategoria: 1990-]]

Browar w Biskupcu

2015-03-18T14:18:24Z

Arom: /* Zabytkowe wyposażenie */

{{Wieś infobox
|nazwa = Browar w Biskupcu
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Biskupca
|zdjęcie = browar.jpg
|opis zdjęcia = Browar w Biskupcu Fot. Adam Płoski.
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Biskupiec
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności =
|rok =
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 52 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 57 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Browar w Biskupcu''' – browar założony w 1885 r. przez Adolfa Dauma. Budynek produkcyjny wzniesiono prawdopodobnie w 1882 r. Obecnie jest to jeden z najciekawszych zabytków techniki w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]]. Poprzez fakt zachowania historycznego wyposażenia służącego do produkcji piwa, browar wyróżnia się w skali kraju.
 
== Historia ==
===Dzieje browaru przed 1945 rokiem===
Do 1945 r. browar pozostawał we władaniu rodziny Daum. Mieszkała ona w budynku wzniesionym w pobliżu zakładu, przy ówczesnej ul. Browarnej 10 (ob. budynek nie istnieje). W 1887 r. za swe produkty browar zdobył nagrodę na wystawie w [[Królewiec|Królewcu]], kolejną w 1912 r.

W początkowym okresie produkcja wynosiła ok. 10 tys. hl. rocznie. Browar modernizowano i rozbudowywano. W 1914 r. był to zakład nowocześnie wyposażony, posiadł m.in. urządzenia chłodnicze systemu Linde, maszynę do lodu, kompleks wielofunkcyjnych budynków, a teren zakładu oświetlano z wykorzystaniem prądu elektrycznego. Urządzenia napędzała maszyna parowa. Produkcja wynosiła w tym okresie 16 000 hl piwa rocznie. W browarze warzono trzy rodzaje piwa sprzedawanego w beczkach i butelkach. Sprzedawano także nadwyżki słodu, produkowanego we własnej słodowni oraz odpady poprodukcyjne znajdujące nabywców wśród okolicznych rolników jako wartościowa pasza dla zwierząt. Lód na potrzeby browaru pozyskiwano zimą z pobliskiego [[Jezioro Kraksy|jeziora Kraksy]]. Zakład stale unowocześniano; w 1925 produkcja wynosiła 20 000. hl piwa rocznie. W browarze oprócz piwa produkowano także lemoniadę oraz rozlewano wodę mineralną.

Browar uruchomił przedstawicielstwa w [[Mrągowo|Mrągowie]], [[Jeziorany|Jezioranach]] i [[Barczewo|Barczewie]], regularnie dostarczając piwo także do [[Reszel|Reszla]]. Przedsiębiorstwo dysponowało taborem samochodowym (w 1939 r. 10 aut) i specjalnymi platformami; do transportu wykorzystywano także konie. W okresie międzywojennym w browarze zatrudniano kilkadziesiąt pracowników.

W okresie drugiej wojny światowej część produkcji browaru wysyłano na front. W tym czasie w browarze zatrudniano jeńców wojennych (Polaków, Francuzów i Rosjan), których skoszarowano w obozie przyzakładowym. W ostatnim okresie działalności browar wprowadził etykiety na butelki oraz podstawki pod kufle. Do 1945 r. maksymalna produkcja browaru wynosiła około 45 000 hl piwa rocznie. Browar zaliczany był do najnowocześniej wyposażonych tego typu zakładów w [[Prusy Wschodnie|Prusach Wschodnich]].

=== Dzieje browaru po 1945 roku ===
Podczas działań wojennych, zimą 1945 r. browar uległ uszkodzeniu, zachowało się jednak w większości wyposażenie służące do produkcji. Jako pierwszą uruchomiono najmniej zniszczoną słodownię. Od 1950/1951 r. w browarze rozlewano wody. W tym czasie podjęto decyzję o odbudowie browaru. Odbudowę rozpoczęto pięć lat później. Jeszcze przed zakończeniem prac ugotowano pierwszą warkę piwa. Browar w [[Biskupcu]] razem z browarami w Kętrzynie, Olsztynie, Szczytnie i Braniewie został włączony w struktury Olsztyńskich Zakładów Piwowarskich.

W 1962 r. browar przekształcono w zakład eksperymentalny, oddając do użytku laboratorium, gdzie prowadzono doświadczenia ważne dla przemysłu piwowarsko–słodowniczego. W 1970 r. przy browarze powstała filia Zakładu Piwa i Słodu Instytutu Przemysłu Fermentacyjnego w Warszawie, przez co browar stał się także placówką naukowo–badawczą. Na początku lat 80. XX w. w browarze produkowano do 75 000 hl piwa rocznie, w kolejnych latach notowano spadek; produkcja ponownie wzrosła w latach 90., co związane było z wprowadzeniem beczek aluminiowych typu KEG. Browar w Biskupcu dokonał tego jako pierwszy browar w Polsce. Konfekcjonowanie piwa w ten sposób pozwalało na utrzymanie przez dłuższy okres czasu niskiej temperatury, co gwarantowało wysoką jakoś piwa. W browarze zatrudniano wówczas około 50-60 osób.

Przez cały okres powojennej historii browar w Biskupcu rozlewał piwo wyłącznie do beczek, najpierw tylko drewnianych, później również aluminiowych. W browarze warzono piwa metodami tradycyjnymi, w tym: jasne pełne "Kormoran", "Biskupieckie", "Warmiak" i "Specjal". Produkowano także słód. W wodę browar zaopatrywał się z własnych studni głębinowych.

W 1991 r. powołano spółkę Skarbu Państwa Browary Warmińsko–Mazurskie, która w następnym roku została sprywatyzowana. W jej skład wszedł browar w [[Biskupcu]], a także zakłady w [[Olsztynie]] i [[Szczytnie]]. W 1995 r. trzy zakłady zaczęły występować pod wspólną nazwą "Jurand". Łącznie produkowały osiem gatunków piw. Podobnie jak browar olsztyński, także zakład w Biskupcu został przejęty przez firmę Drinks and Food Polska (1997 r.). W tym czasie browar produkował już tylko 10 000 hl piwa rocznie.

31 maja 1998 r. browar zamknięto, a urządzenia do napełniania KEG-ów przewieziono do browaru w [[Olsztynie]]. W 2003 r. na podstawie decyzji [[Wojewódzki Konserwator Zabytków|Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków]] browar w Biskupcu wraz z zachowanym historycznym wyposażeniem został wpisany do rejestru zabytków. W kolejnych latach skradziono z browaru zabytkową, miedzianą tacę chłodniczą, wówczas jeden z dwóch zachowanych egzemplarzy w Polsce. Obecnie browar został zakupiony przez właściciela browaru Ciechan.

[[Plik:słodownia z charakterystycznym kominem.jpg|290px|right|thumb|Suszarnia słodu z charakterystycznym kominem. Fot. Adam Płoski.]]

[[Plik:drewniane silosy na słód.jpg|290px|right|thumb|Drewniane silosy na słód. Fot. Adam Płoski.]]
[[Plik:Biskupiec browar kotlownia.jpg|290px|right|thumb|Wnętrze kotłowni. Fot. Adam Płoski.]]

== Zabytkowe wyposażenie ==
Browar składa się z wielofunkcyjnego budynku produkcyjnego oraz leżakowni, z którą połączony jest przejściem podziemnym. Towarzyszą im budynki gospodarcze i garaże. W budynku produkcyjnym mieści się warzelnia i słodownia z suszarnią słodu oraz kotłownia. W browarze zachowało się historyczne wyposażenie techniczne służące do produkcji piwa, tj.:
* wyposażenie dwupoziomowej, siatkowej suszarni słodu (m.in. wały spulchniacza)
* drewniane silosy na słód
* betonowe silosy na jęczmień
* trzy zamaczalniki do jęczmienia browarnianego firmy Burkhard&Ziesler z Chemnitz
* wyposażenie warzelni: dwa kotły warzelne, kadź warzelna, fragment filtra zaciernego (wszystkie firmy Maschinenfabrik F. Weigel Nachf. Aktiengeselschaft Neise-Neuland)
* dwa kotły parowe w kotłowni: z 1912 r. wyprodukowany w Królewcu oraz z 1936 r. wyprodukowany w [[Elbląg|Elblągu]] w zakładach [[Ferdinand Schichau|Ferdinanda Schichaua]]
* wyposażenie fermentowni (kadzie)

== Bibliografia ==
Adam Płoski, ''I w Biskupcu piwo warzono'', [w:] "Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski", Rocznik V, Olsztyn 2003, s. 114-125.

[[Kategoria: Turystyka]] [[Kategoria: Zabytki techniki]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]][[Kategoria: Biskupiec (gmina miejsko-wiejska)]]
[[Kategoria: 1801-1918]] [[Kategoria:1919-1944]] [[Kategoria: 1990-]]

Ewa Malewicka

2015-03-18T14:17:39Z

Arom: /* Przebieg kariery sportowej */

{{Ludzie sportu infobox
|nazwa = Ewa Malewicka
|grafika = Ewa Malewicka.jpeg
|podpis grafiki = Ewa Malewicka Źródło: [http://lyzwyszybkie.republika.pl/olimpijczycy.htm www.lyzwyszybkie.republika.pl]
|Imię i Nazwisko = Ewa Malewicka
|Data i miejsce urodzenia = 8 maja 1955 r.
|Data śmierci = 23 lipca 1995 r. w Radziechowych koło Żywca
|Dyscyplina = łyżwiarstwo szybkie
|Największy sukces = wicemistrzyni świata juniorek
}}
'''Ewa Malewicka''' (ur. 8 maja 1955 r., zm. 23 lipca 1995 r. w Radziechowych koło Żywca) – łyżwiarka szybka Orła-Olimpii Elbląg, srebrna medalistka mistrzostw świata juniorów, uczestniczka Igrzysk Olimpijskich w Innsbrucku w 1976 r.
 
==Przebieg kariery sportowej==
Była absolwentką liceum ogólnokształcącego w [[Elbląg|Elblągu]]. Jej kariera była bardzo krótka, ale intensywna i obfitująca w duże sukcesy.

Przygodę ze sportem rozpoczęła w 1969 r. w grupie Włodzimierza Koźlickiego. Jej niewątpliwy talent szlifował trener [[Cezary Mancewicz]]. Bardzo szybko znalazła się w kadrze narodowej juniorek. W 1974 roku zdobyła srebrny medal w mistrzostwach świata juniorów; to był wstęp do kariery.

W tym samym roku została 2-krotną wicemistrzynią Polski na 1500 m i 3000 m, uczestniczyła w mistrzostwach świata w wieloboju (bez sukcesów), została międzynarodową mistrzynią Szwajcarii (1976) i brała udział w Igrzyskach Olimpijskich w Innsbrucku w 1976 r. (bez miejsca w czołowej dziesiątce).

Po zakończeniu kariery została przy sporcie, ale w innej roli. Przeniosła się w góry i pomagała mężowi Edwardowi Dudkowi, biegaczowi narciarskiemu, w organizacji imprez masowych.

Zmarła po urodzeniu trzeciego dziecka.

==Bibliografia==
[http://www.olimpijski.pl/pl/bio/1389,malewicka-dudek-ewa.html olimpijski.pl] [19.12.2014] 

[[Kategoria:Sport|Malewicka, Ewa]][[Kategoria:Zawodnicy|Malewicka, Ewa]][[Kategoria:Olimpijczycy|Malewicka, Ewa]][[Kategoria:1945-1989|Malewicka, Ewa]] [[Kategoria:Elbląg|Malewicka, Ewa]]

Wojewódzki Inspektor Inspekcji Handlowej w Olsztynie

2015-03-18T14:17:14Z

Arom: /* Delegatury */

{{EWIM Bezpieczeństwo JARZ infobox
|nazwa = Wojewódzki Inspektor Inspekcji Handlowej w Olsztynie
|grafika =
|podpis grafiki =
|siedziba = ul. Dąbrowszczaków 10, 10-540 Olsztyn
|kierownik = Maria Gizińska
|kontakt = e-mail: olsztyn@ih.olsztyn.pl
}}

''' Wojewódzki Inspektor Inspekcji Handlowej w Olsztynie''' – jednostka organizacyjna podległa Wojewodzie Warmińsko-Mazurskiemu. Organ zespolonej administracji rządowej w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]] powołany w celu ochrony interesów i praw konsumentów oraz interesów gospodarczych państwa. Inspektor kieruje Wojewódzkim Inspektoratem Inspekcji Handlowej, który w swojej pracy uwzględnia plany i działania Wojewody Warmińsko-Mazurskiego oraz Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Wojewódzki Inspektor Inspekcji Handlowej powoływany jest przez Wojewodę Warmińsko-Mazurskiego za zgodą Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. 
== Zadania ==
Zgodnie z Ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej do zadań wojewódzkiej inspekcji handlowej należy w szczególności kontrola zgodności działalności przedsiębiorców z następującymi przepisami:
* art. 41 pkt 2 i 3 Ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym
* art. 8, art. 9, art. 10 ust. 1, art. 11, art. 31 ust. 3, art. 48–50, art. 53 oraz art. 54 ust. 1 i 2 Ustawy z dnia 24 kwietnia 2009 r. o bateriach i akumulatorach (Dz. U., nr 79, poz. 666)
* art. 6 ust. 1, 2 i 5 Ustawy z dnia 30 czerwca 2011 r. o wdrożeniu naziemnej telewizji cyfrowej (Dz. U., nr 153, poz. 903)<ref name="test">[http://www.poznan.wiih.gov.pl/cms/files/Ustawa-o-Inspekcji-Handlowej.pdf Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej ] [05.06.2014]</ref>
Dodatkowo do zadań WIIH należy:
* prowadzenie poradnictwa konsumenckiego
* podejmowanie mediacji w celu ochrony praw i interesów konsumentów
* organizowanie i prowadzenie stałych i polubownych sądów konsumenckich
* prowadzenie listy rzeczoznawców do spraw jakości produktów i usług
* współdziałanie z powiatowym rzecznikiem konsumentów, organami administracji rządowej, samorządowej oraz organami kontroli i organizacjami pozarządowymi reprezentującymi interesy konsumentów

== Struktura ==
W skład Warmińsko-Mazurskiego Inspektoratu Inspekcji Handlowej wchodzą:
* Wojewódzki Inspektor
* zastępca Wojewódzkiego Inspektora
* delegatury w Elblągu i Ełku
* Wydział Prawno-Organizacyjny i Ochrony Konsumentów
* Wydział Budżetowo-Administracyjny
* Wydział Kontroli Produktów Żywnościowych
* Wydział Kontroli Produktów Nieżywnościowych i Usług

== Kierownictwo ==
Funkcję Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Inspekcji Handlowej pełni [[Maria Gizińska]], zastępcą Inspektora jest [[Krystyna Procyk]].

== Delegatury ==
Delegatury Warmińsko-Mazurskiego Inspektoratu Inspekcji Handlowej znajdują się w:
* [[Ełk|Ełku]] – delegatura obejmująca miasto Elbląg oraz powiaty: [[Powiat braniewski|braniewski]], [[Powiat bartoszycki|bartoszycki]], [[Powiat elbląski|elbląski]], [[Powiat lidzbarski|lidzbarski]]
* [[Elbląg|Elblągu]] – delegatura obejmująca powiaty: [[Powiat ełcki|ełcki]], [[Powiat giżycki|giżycki]], [[Powiat gołdapski|gołdapski]], [[Powiat piski|piski]], [[Powiat olecki|olecki]], [[Powiat węgorzewski|węgorzewski]]
Dyrektorem delegatury w Elblągu jest Hanna Piwowarczyk.
Dyrektorem delegatury w Ełku jest Ewa Sobociak.
 

== Przypisy ==
<references/>
==Bibliografia==
[http://www.ih.olsztyn.pl/bip/ Wojewódzki Inspektorat Inspekcji Handlowej w Olsztynie] [05.06.2014]

[http://www.poznan.wiih.gov.pl/cms/files/Ustawa-o-Inspekcji-Handlowej.pdf Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej ] [05.06.2014] 

[[Kategoria: Bezpieczeństwo]]

[[Kategoria: Administracja państwowa]]
[[Kategoria:Urzędy i instytucje rządowe]]
[[Kategoria: Olsztyn]]
[[Kategoria: 1990-]]

Jeżewo

2015-03-18T14:15:58Z

Arom: /* Położenie */

{{Wieś infobox
|nazwa = Jeżewo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Jeżewa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = kętrzyński
|gmina = Kętrzyn
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 78
|rok = 2010
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 54 |minutN = 06 |sekundN = 00
|stopniE = 21 |minutE = 17 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Jeżewo''' (niem. ''Jessau'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat kętrzyński|powiecie kętrzyńskim]], w [[Kętrzyn (gmina wiejska)|gminie Kętrzyn]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Miejscowość w 2010 roku liczyła 78 mieszkańców. Funkcję sołtysa obecnie sprawuje [[Renata Mrozowska]]<ref>[http://bip.warmia.mazury.pl/ketrzyn_gmina_wiejska/152/Jednostki_pomocnicze/ bip.warmia.mazury.pl] [05.03.2014]</ref>.
 

== Położenie ==
Miejscowość leży w odległości 8 km na północny zachód od [[Kętrzyn|Kętrzyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Data powstania wsi nie jest znana. W XVI wieku miejscowość należała do rodziny von der Groebenów. Ród pochodził ze Starej Marchii w Brandenburgii, skąd przybył na teren [[Warmia|Warmii]] na początku XV stulecia.

W XVIII wieku okolice Jeżewa zasłynęły za sprawą występowania tu znacznej liczby niedźwiedzi siejących postrach w pobliskich lasach. W 1785 roku miejscowość składała się z 17 budynków mieszkalnych. W 1817 roku liczba domostw zmniejszyła się do 10. Mieszkały w nich łącznie 122 osoby. W 1871 roku majątek w Jeżewie stanowił własność rodu von der Groeben. Kolejnym właścicielem była rodzina Knoop. Pod koniec XIX stulecia Otto Knoop zbudował w Jeżewie nowy dwór utrzymany w stylu neogotyckim. W 1907 roku Jeżewo wykupił Joachim Wendorff, który był hodowcą owiec, koni oraz bydła rasy holenderskiej.

W czasie II wojny światowej, w związku z budową kwatery Hitlera w [[Gierłoż|Gierłoży]], w miejscowości wybudowano lotnisko. Przy budowie wykorzystywano bezlitośnie polskich, rosyjskich i włoskich jeńców przebywających w miejscowym obozie.

W 1973 roku wieś wchodziła w skład sołectwa [[Gromki (gmina Kętrzyn)|Gromki]]. W 1973 roku w Jeżewie działał czteroklasowa szkoła podstawowa i punkt biblioteczny. Miejscowość liczyła wówczas 138 mieszkańców.
 
== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Otto von der Groeben]] (1567–1644) – urodzony w Jeżewie syn starosty [[Pisz|Pisza]], przywódca opozycji stanów w [[Prusy Książęce| Prusach Książęcych]]. Dążył do jak najsilniejszego związania Prus z Polską. W 1617 roku, będąc właścicielem [[Święta Lipka| Świętej Lipki]], odstąpił część ziemi pod budowę kościoła.
== Zabytki ==
*zdewastowany cmentarz ewangelicki
{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
''Kętrzyn. Z dziejów miasta i okolic'', przewodniczący komitetu redakcyjnego Andrzej Wakar, Olsztyn 1978. 
Licharewa Zofia, ''Kętrzyn. Z dziejów miasta i powiatu'', Olsztyn 1962. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims| Bank Danych Lokalnych GUS] [15.03.2014] 
[http://www.jerzysikorski.pl/historia-miejscowo%C5%9Bci-na-obszarze-gminy-k%C4%99trzyn| Historia wsi Jeżewo] [15.03.2014]
 

 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat kętrzyński]] [[Kategoria: Kętrzyn (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]

Jankowice (gmina Srokowo)

2015-03-18T14:15:27Z

Arom: /* Położenie */

{{Wieś infobox
|nazwa = Jankowice
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = kętrzyński
|gmina = Srokowo
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 73<ref>Łącznie: Jankowice i Niedziały.</ref>
|rok = 2010
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 54 |minutN = 12 |sekundN = 00
|stopniE = 21 |minutE = 27 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Jankowice''' (niem. ''Jankenwalde'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat kętrzyński|powiecie kętrzyńskim]], w [[Srokowo (gmina wiejska)|gminie Srokowo]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Miejscowość w 2010 roku liczyła 73 mieszkańców (łącznie z [[Niedziały|Niedziałami]]). W skład sołectwa wchodzą wsie Jankowice i Niedziały. Funkcję sołtysa obecnie sprawuje [[Stanisław Żyrka]]<ref>[http://bip.warmia.mazury.pl/srokowo_gmina_wiejska/128/Solectwa_i_Soltysi/ bip.warmia.mazury.pl] [05.03.2014]</ref>.
 

== Położenie ==
Miejscowość jest położona przy drodze z [[Kętrzyn|Kętrzyna]] do [[Srokowo|Srokowa]], w odległości 5 km od Srokowa.
 

== Dzieje miejscowości ==
Dokładna data powstania wsi nie jest znana. Najstarsza wzmianka dotycząca miejscowości pochodzi z 1409 roku. W tym właśnie roku sołtys Jankowic otrzymał w [[Barciany|Barcianach]] jałmużnę z rąk [[Ulrich von Jungingen|Ulricha von Jungingena]]. Może to wskazywać, że lokacja wsi nie powiodła się, a sołtys został zmuszony do szukania wsparcia. Okres wojen polsko-krzyżackich prawdopodobnie wpłynął równie niekorzystnie na proces obsadzania wolnej ziemi przez osadników.

W XVIII wieku na terenie wsi istniał folwark oraz młyn wodny będący własnością królewską. Do Jankowic z pewnością dotarła [[epidemia dżumy 1709-1711|epidemia dżumy]] pustosząca Prusy na początku XVIII stulecia. Liczba ofiar nie jest jednak znana. Wieś prawdopodobnie nie została opuszczona, jednak skutki epidemii bez wątpienia zatrzymały proces rozwoju miejscowości.

W 1785 roku Jankowice składały się z 10 budynków mieszkalnych. W 1817 roku w miejscowości żyło 181 osób zajmujących 10 domów. W tym okresie właścicielem majątku był von Elditt. Kolejnym właścicielem Jankowic był baron von Mirbach, który wkrótce oddał majątek w dzierżawę. Obejmował on wówczas powierzchnię 559 ha. W tym czasie działał we wsi zarówno młyn jak i wiatrak typu holenderskiego. W 1925 roku dobra zostały wykupione przez spółkę, która podzieliła obszar majątku na 17 gospodarstw. Ostatecznie powstały 23 gospodarstwa chłopskie, działała również cegielnia. W 1935 roku ukończono budowę jednoklasowej szkoły, w której nauczał Gerhard Pawłowski.

Po zakończeniu II wojny światowej Jankowice uzyskały status wsi sołeckiej. W 1973 roku sołectwo Jankowice wchodziło w skład gminy Srokowo. W 1970 roku wieś była zamieszkana przez 147 osób. W tym czasie funkcjonowała czteroklasowa szkoła podstawowa. Miejscowość ma charakter typowej wsi rolniczej. W Jankowicach działa świetlica wiejska.
{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
''Kętrzyn. Z dziejów miasta i okolic'', przewodniczący komitetu redakcyjnego Andrzej Wakar, Olsztyn 1978. 
[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims| Bank Danych Lokalnych GUS] [10.03.2014] 
[http://www.jerzysikorski.pl/historia-miejscowo%C5%9Bci-na-obszarze-gminy-srokowo| jerzysikorski.pl] [10.03.2014] 
[http://www.srokowo.iaw.pl/pl/47609/0/Historia_miejscowosci_polozonych_na_terenie_Gminy_Srokowo.html| Gmina Srokowo] [10.03.2014] 
 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat kętrzyński]] [[Kategoria: Srokowo (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]] [[Kategoria: 1401-1500]]

Boża Wólka

2015-03-18T14:14:54Z

Arom: /* Położenie */

{{Wieś infobox
|nazwa = Boża Wólka
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Bożej Wólki
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = mrągowski
|gmina = Mrągowo
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo = Boża Wólka
|wysokość =
|liczba ludności = 79
|rok = 2010
|strefa numeracyjna = (+48) 89
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne = NMR
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 58 |sekundN = 06
|stopniE = 21 |minutE = 20 |sekundE = 55
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}} 
'''Boża Wólka''' (niem. ''Bosem Wolka'' , od 1938 r. ''Dreissighuben'') – wieś sołecka w [[Województwo warmińsko-mazurskie |województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat mrągowski| powiecie mrągowskim]], w [[Mrągowo (gmina wiejska)|gminie Mrągowo]]. W latach 1975–1998 miejscowość [[Podział administracyjny| administracyjnie]] należała do [[Województwo olsztyńskie|województwa olsztyńskiego]]. W 2010 roku wieś liczyła 79 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa pełni [[Kazimierz Więcko]]<ref>[http://www.bip.warmia.mazury.pl/ Wrota Warmii i Mazur] [16.07.2014]</ref>.
 

== Położenie ==
Wieś znajduje się nad [[Jezioro Boskie| Jeziorem Boskim]] (inna nazwa – [[Jezioro Łąkowe]]). Miejscowość położona jest z dala od głównych szlaków komunikacyjnych, w odległości około 12 km od [[Kętrzyn| Kętrzyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Pierwsze informacje o wsi pochodzą z XV w. Uważa się, że miejscowość istniała wcześniej i stanowiła wieś o charakterze lennym. W 1467 r. lennik [[Zakon Krzyżacki |krzyżacki]] sprzedał 7,5 łana [[Erazm Konopacki |Erazmowi Konopackiemu]] (Compaschke). Powstał wówczas tutaj folwark szlachecki oraz wieś pańszczyźniana. Folwark i wieś rozciągały się na 30 łanów. Kolejnymi właścicielami byli: [[Rodzina Schlubhut|Schlubhutowie]], [[Rodzina Komorowskich |Komorowscy]], [[Rodzina Suchodolskich |Suchodolscy]], [[Rodzina Rogalla-Bieberstein |Rogala-Biebersteinowie]] (właściciele [[Baranowo (gmina Mikołajki) | Baranowa]]. Wiadomo, że w 1785 r. na terenie Bożej Wólki wraz z obszarem gajówki było 11 [[Dym|dymów]]. W XIX w. liczba ludności sukcesywnie rosła.
W 1897 r. rozpoczęła funkcjonowanie w miejscowości kolej wąskotorowa na trasie [[Mrągowo]] – Kętrzyn. Po [[I wojna światowa na Warmii i Mazurach|I wojnie światowej]] powstała we wsi szkoła, a w 1920 r. majątek Bożej Wólki podzielono na gospodarstwa chłopskie. W 1938 r. nazwa wsi została zmieniona na ''Dreissighuben''. Był to wynik działań władzy hitlerowskiej w większości miejscowości na [[Warmia |Warmii]] i [[Mazury| Mazurach]].

W 1973 r. do sołectwa Boża Wólka należała także osada [[Witomin]].

Liczba mieszkańców w poszczególnych latach:

*1815 r. – 72 osoby

*1838 r. – 98 osób

*1937 r. – 174 osoby

==Gospodarka==
We wsi istnieje stadnina koni i gospodarstwo [[Agroturystyka |agroturystyczne]].
 

== Bibliografia ==
''Mrągowo. Z dziejów miasta i okolic'', pod red. Andrzeja Wakara, Olsztyn 1975. 
''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', pod red. Bronisława Chlebowskiego, Filipa Sulimierskiego, Władysława Walewskiego, t. XIII, Warszawa 1893. 
[http://www.bip.warmia.mazury.pl/ Wrota Warmii i Mazur] [16.07.2014] 
[http://www.stat.gov.pl/ Bank Danych Lokalnych GUS] [16.07.2014]

{{Przypisy}}
<references/>

 

[[Kategoria: Powiat mrągowski]]
[[Kategoria: Mrągowo (gmina wiejska)]]
[[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1401-1500]]

Komenda Wojewódzka Policji w Olsztynie

2015-03-18T11:51:20Z

Arom: /* Kierownictwo */

-----
{{EWIM Bezpieczeństwo JARZ infobox
|nazwa = Komenda Wojewódzka Policji w Olsztynie
|grafika = koM POLi OL.jpg
|podpis grafiki = budynek Komendy Policji w Olsztynie, źródło: [http://ro.com.pl/sad-sprawdzi-czy-policjanci-sfalszowali-wyniki/0173139 www.ro.com.pl] [17.11.2014]
|siedziba = Olsztyn, ul. Partyzantów 6/8
|kierownik = nadinsp. Józef GDAŃSKI
|kontakt = tel. 89/ 522 39 00
}}
''' Komenda Wojewódzka Policji w Olsztynie''' – jednostka organizacyjna Policji stanowiąca urząd, na czele którego stoi [[Komendant Wojewódzki Policji w Olsztynie|Komendant Wojewódzki Policji w Olsztynie]], działający w imieniu Wojewody Warmińsko–Mazurskiego albo własnym, realizuje zadania Policji, określone w ustawach i przepisach wykonawczych wydanych na ich podstawie w zakresie ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymania bezpieczeństwa i porządku publicznego na obszarze [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]].
 
==Zadania==
Działalność Komendy Wojewódzkiej podlega:
*nadzorowi Komendanta Głównego Policji w zakresie wynikającym z ustawowych funkcji przełożonego wszystkich policjantów oraz centralnego organu administracji rządowej, właściwego w sprawach ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymania bezpieczeństwa i porządku publicznego;
*zwierzchnictwu Wojewody Warmińsko–Mazurskiego sprawowanemu nad funkcjonowaniem zespolonych służb, inspekcji i straży wojewódzkich, z wyjątkiem praw dotyczących wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych, dochodzeniowo–śledczych i czynności z zakresu ścigania wykroczeń oraz spraw w postępowaniu administracyjnym, w których organem wyższego stopnia na mocy ustaw jest Komendant Główny Policji.

Zakres działania Komendy Wojewódzkiej Policji szczegółowo określa:
*Zarządzenie nr 1041 Komendanta Głównego Policji z dnia 28 września 2007 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji i zakresu działania komend, komisariatów i innych jednostek organizacyjnych Policji<ref name="test"> [http://bip.olsztyn.kwp.policja.gov.pl/KPO/status-prawny/281,Status-prawny.html Status prawny KWP w Olsztynie] [17.11.2014]</ref>
*Regulamin Komendy Wojewódzkiej Policji w Olsztynie z dnia 13 września 2012r.<ref name="test2"> [http://bip.olsztyn.kwp.policja.gov.pl/KPO/status-prawny/281,Status-prawny.html Regulamin KWP w Olsztynie] [17.11.2014]</ref>
== Struktura ==
W skład Komendy Wojewódzkiej Policji w Olsztynie kierowanej przez Komendanta Wojewódzkiego wchodzą:
* Wydziały: Kontroli, Ochrony Informacji Niejawnych, Kadr i Szkolenia, Komunikacji Społecznej, Finansów, Łączności i Informatyki, Transportu, Zaopatrzenia, Postępowań Administracyjnych, Prewencji, Ruchu Drogowego, Walki z Przestępczością Gospodarczą, Walki z Korupcją, Kryminalny
* Wydział Wywiadu Kryminalnego
* Wydział Konwojowy
* Sekcja Psychologów
* Laboratorium Kryminalistyczne
* Zespół Prawny
* Sekcja Zamówień Publicznych
* Zespół Audytu Wewnętrznego
* Oddział Prewencji Policji
* Wydział Inwestycji i Remontów
* samodzielne stanowisko ds. ochrony praw człowieka

Jednostkami podległymi Komendantowi Wojewódzkiemu Policji w Olsztynie są:
* Komendy Miejskie Policji w: Olsztynie i [[Elbląg|Elblągu]]
* Komendy Powiatowe Policji w: [[Bartoszyce|Bartoszycach]], [[Braniewo|Braniewie]], [[Działdowo|Działdowie]], [[Ełk|Ełku]], [[Giżycko|Giżycku]], [[Gołdap|Gołdapi]], [[Iława|Iławie]], [[Kętrzyn|Kętrzynie]], [[Lidzbark Warmiński|Lidzbarku Warmińskim]], [[Mrągowo|Mrągowie]], [[Nidzica|Nidzicy]], [[Nowe Miasto Lubawskie|Nowym Mieście Lubawskim]], [[Olecko|Olecku]], [[Ostróda|Ostródzie]], [[Pisz|Piszu]], [[Szczytno|Szczytnie]], [[Węgorzewo|Węgorzewie]]<ref name="test3"> [http://www.warminsko-mazurska.policja.gov.pl/index.php?id_category=4 Komenda Wojewódzka Policji w Olsztynie] [17.11.2014]</ref>
== Kierownictwo ==
*Komendant Wojewódzki Policji w Olsztynie – nadinsp. [[Józef Gdański ]]
*I Zastępca Komendanta Wojewódzkiego Policji – insp. [[Adam Kołodziejski]]
*Zastępca Komendanta Wojewódzkiego Policji – mł. insp. [[Andrzej Zielonka]]
*Zastępca Komendanta Wojewódzkiego Policji – mł. insp. [[Adam Kall]]

== Jednostki ==
Jednostkami podległymi Komendantowi Wojewódzkiemu Policji w Olsztynie są:
* Komendy Miejskie Policji w: Olsztynie i [[Elbląg|Elblągu]]
* Komendy Powiatowe Policji w: [[Bartoszyce|Bartoszycach]], [[Braniewo|Braniewie]], [[Działdowo|Działdowie]], [[Ełk|Ełku]], [[Giżycko|Giżycku]], [[Gołdap|Gołdapi]], [[Iława|Iławie]], [[Kętrzyn|Kętrzynie]], [[Lidzbark Warmiński|Lidzbarku Warmińskim]], [[Mrągowo|Mrągowie]], [[Nidzica|Nidzicy]], [[Nowe Miasto Lubawskie|Nowym Mieście Lubawskim]], [[Olecko|Olecku]], [[Ostróda|Ostródzie]], [[Pisz|Piszu]], [[Szczytno|Szczytnie]], [[Węgorzewo|Węgorzewie]]<ref name="test4"> [http://www.warminsko-mazurska.policja.gov.pl/index.php?id_category=4 Komenda Wojewódzka Policji w Olsztynie] [17.11.2014]</ref>
== Przypisy ==
<references/>
==Bibliografia==
[http://bip.olsztyn.kwp.policja.gov.pl BIP Komendy Wojewódzkiej Policji w Olsztynie][17.11.2014]
[[Kategoria: Bezpieczeństwo]] [[Kategoria: Olsztyn]] [[Kategoria: 1990-]] [[Kategoria: Instytucje]]

Szlak Grunwaldzki: Waplewo - Samborowo

2015-03-18T11:48:30Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak Grunwaldzki
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Waplewo
| przez =
| koniec = Samborowo
| kod =
| numer =
| kolor = niebieski [[Grafika:niebieski.gif]]
| długość = 60
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W [[Polska|Polsce]] ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
==Nazwa szlaku==
'''Szlak Grunwaldzki'''
== Trasa ==
Waplewo dworzec PKP – Sitno – Ulonowo – Grunwald pole bitwy – Samin – Marcinkowo – Dylewo – Jezioro Francuskie (rezerwat) – Pietrzwałd – Naprom – Samborowo dworzec PKP
 
== Opis ==
Początek szlaku we wsi [[Waplewo]]. Najstarsze znane wzmianki o miejscowości pochodzą z 1384 r. We wsi znajduje się wpisany do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa eklektyczny, dawniej ewangelicki dziś [[Kościół rzymskokatolicki pw. św. Stanisława w Waplewie|kościół rzymskokatolicki pw. św. Stanisława]] z 1872 r. Świątynia pierwotnie gotycka, murowana, przebudowana w latach 1870-72 (fragmenty gotyckie odsłonięte). Wewnątrz niej znajduje się stara misa chrzcielna granitowa. We wsi [[Cmentarz z I wojny światowej w Waplewie|cmentarz z I wojny światowej]]. Inne zabytki: pozostałości cmentarza ewangelickiego z drugiej połowy XIX w.

Szlak wiedzie przez [[Grunwald]] i pobliskie pole bitwy, gdzie znajduje się węzeł szlaków pieszych. Oprócz szlaku niebieskiego, swój początek mają tutaj: [[ Szlak pieszy Grunwald - Olsztynek|szlak zielony]], czarny do [[Kurzętnik|Kurzętnika]] oraz [[Szlak pieszy grunwladzki: Grunwald - Bądzyn|szlak czerwony]]. Na polach grunwaldzkich doszło do bitwy pomiędzy połączonymi siłami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego a elitą wojsk zakonu krzyżackiego wspartą przez ciężkozbrojne rycerstwo z całej Europy Zachodniej. Miażdżące zwycięstwo wojsk polsko-litewskich złamało potęgę zakonu i przeszło do historii jako jedno z najwspanialszych zwycięstw oręża polskiego. W 550. rocznicę bitwy odsłonięto Grunwaldzki Pomnik {[[lkwim:Pomnik Grunwaldzki|Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego)]], składający się z granitowego obelisku, jedenastu 30-metrowych masztów symbolizujących sztandary polskich i litewsko-ruskich chorągwi. Obok znajduje się amfiteatr z pomieszczeniami [[lkwim:Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w Stębarku |Muzeum Bitwy pod Grunwaldem]], salą kinową i mapą plastyczną z kolorowych kamieni, pokazującą ustawienie wojsk przed bitwą. Na polu bitwy znajdują się również ruiny kaplicy pobitewnej, pozostałości Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie zburzonego przez hitlerowców w 1939 r., [[Kamień Jungingena]], [[Kopiec Jagiełły]] usypany przez harcerzy z ZHP w 1959 r.

Ponadto szlak biegnie również przez [[Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich]], w którym znajduje się objęte ochroną [[Jezioro Francuskie]] – najwyżej położone jezioro północno-wschodniej Polski.

Trasa kończy się w [[Samborowo|Samborowie]].

== Bibliografia ==
Bałdowski J., Grunwald i okolice – przewodnik turystyczny, Warszawa 1986. 
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, przewodnik, Białystok 1996. 
[http://jezioro.com.pl jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat olsztyński]]

Szlak Kopernikowski: Frombork - Kępki

2015-03-18T11:45:08Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak Kopernikowski cz.3
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Frombork
| przez =
| koniec = Kępki
| kod =
| numer = WM-2006
| kolor = czerwony [[Plik:czerwony.gif]]
| długość = 61
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział "Ziemi Elbląskiej" PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:Katedra.jpg|thumb|right|290px|Bazylika archikatedralna Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja we Fromborku, widok z Wieży Radziejowskiego. Fot. Jan Mehlich. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Frombork_-_Katedra_01.jpg Commons Wikimedia]]]
[[Plik:Folwark Kadyny_1.jpg|thumb|right|290px|Zespół cegielni w Kadynach. Fot. Polimerek. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kadyny_Fabryka_majoliki.jpg Commons Wikimedia]
]]
==Nazwa szlaku==
Szlak Kopernikowski cz. 3
=====Zobacz też=====
*[[Szlak Kopernikowski: Olsztyn – Mingajny|Szlak Kopernikowski cz. 1]]
*[[Szlak Kopernikowski: Majątek Kumiany - Frombork|Szlak Kopernikowski cz. 2]]

== Trasa ==
[[Frombork]] – [[Tolkmicko]] – [[Kadyny]] – [[Elbląg]] – [[Kępki]]
 
== Opis ==
Jest to trzecia i ostatnia część szlaku Kopernikowskiego, biegnącego głównie przez miejsca związane z pobytem i pracą [[lkwim:Mikołaj Kopernik|Mikołaja Kopernika]]. Rozpoczyna się we [[Frombork|Fromborku]], gdzie kończy się [[Szlak Kopernikowski: Majątek Kumiany - Frombork|szlak Kopernikowski cz. 2]].

Kolejnym punktem na szlaku jest miasto [[Tolkmicko]]. Łączą się tu w jedno krajobraz górski, lesisty i morski, roztaczając niezwykle piękne widoki. Znajdują się tu trzy rezerwaty leśne: [[Rezerwat Kadyński Las|Kadyński Las]], [[Rezerwat Buki Wysoczyzny Elbląskiej|Buki Wysoczyzny Elbląskiej]] i [[Rezerwat Pióropusznikowy Jar|Pióropusznikowy Jar]]. Znajdują się zabytki: [[lkwim:Kościół pw. św. Jakuba w Tolkmicku|kościół parafialny pw. św. Jakuba]] z XIV w., baszta gotycka, domy mieszczańskie z XVII-XVIII w., kaplica barokowa z XVIII w. We wsi [[Łęcze]] można zobaczyć zespół [[dom podcieniowy|domów podcieniowych]] z końca XVIII i początku XIX w., kościół barokowy z 1746 r. We wsi [[Nadbrzeże-Połoniny]] dawny dom zdrojowy z 1842 r. W [[Pogrodzie | Podgrodziu]] kościół pseudogotycki z 1885 r.
Kolejną miejscowością na szlaku są [[Kadyny]], jedna z najciekawszych miejscowości na [[Wysoczyzna Elbląska|Wysoczyźnie Elbląskiej]]. Na miejscu staropruskiego grodu [[Zakon krzyżacki|Krzyżacy]] postawili w XIII w. obronny dwór. W 1340 r. majątek Kadyny przeszedł w ręce rycerza z okolic [[Ostróda|Ostródy]] [[Jan Bażyński|Jana Bażyńskiego]]. Jeden z kolejnych właścicieli podarował w 1898 r. majątek niemieckiemu cesarzowi [[Wilhelm II|Wilhelmowi II]], który przebudował cała wieś zatrudniając do tego najlepszych architektów. Zobaczyć tu można zespół budowli dworskich z barokowym pałacem, dawnym spichlerzem i oranżerią, malowniczo położony klasztor franciszkański z XVIII w. oraz pieczołowicie odrestaurowany budynek dawnej szkoły zaprojektowany przez słynnego architekta [[Konrad Steinbrecht|Konrada Steinbrechta]].

Kolejne ciekawe miejsce na szlaku to [[Suchacz]], wieś w pobliżu której, na wodach Zalewu Wiślanego, doszło w roku 1463 do bitwy morskiej, w której połączone siły polskie, elbląskie i gdańskie rozgromiły flotę krzyżacką dowodzoną przez wielkiego mistrza Ludwika van Erlichsausena. Wydarzenia te upamiętnia głaz pamiątkowy usytuowany w centrum wsi, na skwerku.

Mijamy kolejne miejscowości i docieramy do [[Elbląg|Elbląga]], drugiego co do wielkości i najstarszego miasta w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]]. Zobaczyć tu można: [[lkwim:Kościół pw. Bożego Ciała w Elblągu|kościoła pw. Bożego Ciała]], zabytkową XIV-wieczną [[lkwim:Brama Targowa w Elblągu|Bramę Targową]], [[lkwim:katedra pw. Św. Mikołaja w Elblągu|katedrę pw. św. Mikołaja]] z XIV w., dawny kościół dominikanów pw. NP Marii z XIII-XIV w., [[lkwim:Zamek w Elblągu|zamek krzyżacki]]. Z Elbląga szlak wiedzie do [[Kępki|Kępek]] – dużej wsi położonej malowniczo nad [[Nogat|Nogatem]]. Jej geneza sięga 1295 r. Tutaj, wraz z przepłynięciem promem na druga stronę Nogatu, kończy się warmiński odcinek Szlaku Kopernikowskiego, wiodącego przez [[Olsztyn]] – [[Lidzbark Warmiński]] – [[Braniewo]] – [[Frombork]] – [[Elbląg]] – [[Kępki]].

Utrzymując czerwony kolor znaków bierze natomiast swój początek odcinek szlaku pomorskiego o przebiegu Kępki – Solnica – Malbork – Biała Góra – Bemowo – Tychnowy – Kwidzyn – Sadlinki – Gardeja, o długości 118,1 km.
 

== Bibliografia ==
[http://frombork.pl/strona-23-Atrakcje_turystyczne+Atrakcje_turystyczne.html www.frombork.pl] [22.12.2013] 
[http://jezioro.com.pl/szlaki/zobacz_szlak.html?id=29 www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl Szlaki Mazur] [22.12.2013] 
[http://tolkmicko.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=142&Itemid=53&lang=pl www.tolkmicko.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat elbląski]] [[Kategoria: Elbląg]]

Szlak Grunwaldzki: Waplewo - Samborowo

2015-03-18T11:39:31Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak Grunwaldzki
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Waplewo
| przez =
| koniec = Samborowo
| kod =
| numer =
| kolor = niebieski [[Grafika:niebieski.gif]]
| długość = 60
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W [[Polska|Polsce]] ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
==Nazwa szlaku==
'''Szlak Grunwaldzki'''
== Trasa ==
Waplewo dworzec PKP – Sitno – Ulonowo – Grunwald pole bitwy – Samin – Marcinkowo – Dylewo – Jezioro Francuskie (rezerwat) – Pietrzwałd – Naprom – Samborowo dworzec PKP
 
== Opis ==
Początek szlaku we wsi [[Waplewo]]. Najstarsze znane wzmianki o miejscowości pochodzą z 1384 r. We wsi znajduje się wpisany do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa eklektyczny, dawniej ewangelicki dziś [[Kościół rzymskokatolicki pw. św. Stanisława w Waplewie|kościół rzymskokatolicki pw. św. Stanisława]] z 1872 r. Świątynia pierwotnie gotycka, murowana, przebudowana w latach 1870-72 (fragmenty gotyckie odsłonięte). Wewnątrz niej znajduje się stara misa chrzcielna granitowa. We wsi [[Cmentarz z I wojny światowej w Waplewie|cmentarz z I wojny światowej]]. Inne zabytki: pozostałości cmentarza ewangelickiego z drugiej połowy XIX w.

Szlak wiedzie przez [[Grunwald]] i pobliskie pole bitwy, gdzie znajduje się węzeł szlaków pieszych. Oprócz szlaku niebieskiego, swój początek mają tutaj: [[Szlak pieszy Grunwald-Olsztynek|szlak zielony]], czarny do [[Kurzętnik|Kurzętnika]] oraz [[Szlak pieszy grunwaldzki Grunwald-Bądzyn|szlak czerwony]]. Na polach grunwaldzkich doszło do bitwy pomiędzy połączonymi siłami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego a elitą wojsk zakonu krzyżackiego wspartą przez ciężkozbrojne rycerstwo z całej Europy Zachodniej. Miażdżące zwycięstwo wojsk polsko-litewskich złamało potęgę zakonu i przeszło do historii jako jedno z najwspanialszych zwycięstw oręża polskiego. W 550. rocznicę bitwy odsłonięto Grunwaldzki Pomnik {[[lkwim:Pomnik Grunwaldzki|Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego)]], składający się z granitowego obelisku, jedenastu 30-metrowych masztów symbolizujących sztandary polskich i litewsko-ruskich chorągwi. Obok znajduje się amfiteatr z pomieszczeniami [[lkwim:Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w Stębarku |Muzeum Bitwy pod Grunwaldem]], salą kinową i mapą plastyczną z kolorowych kamieni, pokazującą ustawienie wojsk przed bitwą. Na polu bitwy znajdują się również ruiny kaplicy pobitewnej, pozostałości Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie zburzonego przez hitlerowców w 1939 r., [[Kamień Jungingena]], [[Kopiec Jagiełły]] usypany przez harcerzy z ZHP w 1959 r.

Ponadto szlak biegnie również przez [[Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich]], w którym znajduje się objęte ochroną [[Jezioro Francuskie]] – najwyżej położone jezioro północno-wschodniej Polski.

Trasa kończy się w [[Samborowo|Samborowie]].

== Bibliografia ==
Bałdowski J., Grunwald i okolice – przewodnik turystyczny, Warszawa 1986. 
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, przewodnik, Białystok 1996. 
[http://jezioro.com.pl jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat olsztyński]]

Szlak św. Wojciecha: Elbląg - Święty Gaj

2015-03-18T11:20:18Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak św. Wojciecha
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Elbląg
| przez =
| koniec = Święty Gaj
| kod =
| numer = WM-2004-n
| kolor = niebieski [[Plik:niebieski.gif]]
| długość = 42
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

==Nazwa szlaku==
'''Szlak św. Wojciecha'''
 
== Trasa ==
Elbląg Zdrój – Elbląg (port) – Tropy – Węgle – Żukowo – Żółwiniec – Dzierzgonka – Stare Dolno – Kwietniewo – Święty Gaj
 
== Opis ==
Szlak rozpoczyna się przy dworcu PKP [[Elbląg|Elbląg Zdrój]] i dalej prowadzi na stare miasto. Po drodze mijamy zabytkowy [[Kościół pw. św. Wojciecha w Elblągu|kościół pw. św. Wojciecha]], dalej położony w otoczeniu zieleni dawnego cmentarza, a obecnie parku [[lkwim:Kościół pw. Bożego Ciała w Elblągu|kościoła pw. Bożego Ciała]]. Szlak prowadzi przez zabytkową XIV-wieczną [[lkwim:Brama Targowa w Elblągu|Bramę Targową]] na uliczki Starego Miasta.

Dalej trasa biegnie wałem przeciwpowodziowym wzdłuż [[rzeka Elbląg|rzeki Elbląg]] i wiedzie do ujścia [[rzeka Tyna|rzeki Tyny]] (Tejny) do rzeki Elbląg, zbierającej wody z całej południowo-zachodniej części [[Żuławy|Żuław]]. Wchodzimy tutaj na koronę wału wspomnianej rzeki. Mijamy kolejne wsie z typową zabudową żuławską, [[Dom szachulcowy|domy szachulcowe]] i zabudowania typu holenderskiego. Docieramy do końca szlaku we wsi [[Święty Gaj]], do kościoła zbudowanego w 1865 r., który z chwilą sprowadzenia z Gniezna w 1989 r. relikwii [[Święty Wojciech|św. Wojciecha]] został uznany jako [[Sanktuarium św. Wojciecha w Świętym Gaju|sanktuarium]]. W tej niewielkiej wiosce miał zginąć męczeńską śmiercią jeden z głównych patronów Polski, św. Wojciech.
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=300px heights=300px class="left">
Plik:Brama Targowa.jpg|<center>Brama Targowa w Elblągu, na drugim planie wieża katedry św. Mikołaja. Fot. M. Minderhoud. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Elblag1.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Kościół św. Wojciecha w Elblągu.jpg|<center>Kościół pw. św. Wojciecha w Elblągu. Fot. Bartezoo. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw_Wojciecha_w_Elbl%C4%85gu.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Żuławy.jpg|<center>Żuławy. Fot. Bogdan Groth. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:%C5%BBu%C5%82awy_Gda%C5%84skie_okolice_Steblewa.jpg Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
Iwiński A., Szlak turystyczny świętego Wojciecha, Elbląg 1995. 
Szlak świętego Wojciecha, red. J. Zaskiewicz, Elbląg 1996. 
Hochleitner J., Czciciel św. Wojciecha i inicjator szlaku turystycznego do Świętego Gaju, [w:] Stanisław Leszczyc – Grabianka lider elbląskiego środowiska świeckich katolików, red. J. Hochleitner, Elbląg 2005. 
[http://krodo.pl/atrakcja/szczegoly/480/Sanktuarium_Pw__sw__Wojciecha_W_Swietym_Gaju 2 www.krodo.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat elbląski]] [[Kategoria:Elbląg]]

Szlak św. Wojciecha: Elbląg - Święty Gaj

2015-03-18T11:17:34Z

Arom: /* Galeria zdjęć */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak św. Wojciecha
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Elbląg
| przez =
| koniec = Święty Gaj
| kod =
| numer = WM-2004-n
| kolor = niebieski [[Plik:niebieski.gif]]
| długość = 42
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

==Nazwa szlaku==
'''Szlak św. Wojciecha'''
 
== Trasa ==
Elbląg Zdrój – Elbląg (port) – Tropy – Węgle – Żukowo – Żółwiniec – Dzierzgonka – Stare Dolno – Kwietniewo – Święty Gaj
 
== Opis ==
Szlak rozpoczyna się przy dworcu PKP [[Elbląg|Elbląg Zdrój]] i dalej prowadzi na stare miasto. Po drodze mijamy zabytkowy [[Kościół pw. św. Wojciecha w Elblągu|kościół pw. św. Wojciecha]], dalej położony w otoczeniu zieleni dawnego cmentarza, a obecnie parku [[Kościół pw. Bożego Ciała w Elblągu|kościoła pw. Bożego Ciała]]. Szlak prowadzi przez zabytkową XIV-wieczną [[Brama Targowa w Elblągu|Bramę Targową]] na uliczki Starego Miasta.

Dalej trasa biegnie wałem przeciwpowodziowym wzdłuż [[rzeka Elbląg|rzeki Elbląg]] i wiedzie do ujścia [[rzeka Tyna|rzeki Tyny]] (Tejny) do rzeki Elbląg, zbierającej wody z całej południowo-zachodniej części [[Żuławy|Żuław]]. Wchodzimy tutaj na koronę wału wspomnianej rzeki. Mijamy kolejne wsie z typową zabudową żuławską, [[Dom szachulcowy|domy szachulcowe]] i zabudowania typu holenderskiego. Docieramy do końca szlaku we wsi [[Święty Gaj]], do kościoła zbudowanego w 1865 r., który z chwilą sprowadzenia z Gniezna w 1989 r. relikwii [[Święty Wojciech|św. Wojciecha]] został uznany jako [[Sanktuarium św. Wojciecha w Świętym Gaju|sanktuarium]]. W tej niewielkiej wiosce miał zginąć męczeńską śmiercią jeden z głównych patronów Polski, św. Wojciech.
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=300px heights=300px class="left">
Plik:Brama Targowa.jpg|<center>Brama Targowa w Elblągu, na drugim planie wieża katedry św. Mikołaja. Fot. M. Minderhoud. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Elblag1.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Kościół św. Wojciecha w Elblągu.jpg|<center>Kościół pw. św. Wojciecha w Elblągu. Fot. Bartezoo. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw_Wojciecha_w_Elbl%C4%85gu.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Żuławy.jpg|<center>Żuławy. Fot. Bogdan Groth. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:%C5%BBu%C5%82awy_Gda%C5%84skie_okolice_Steblewa.jpg Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
Iwiński A., Szlak turystyczny świętego Wojciecha, Elbląg 1995. 
Szlak świętego Wojciecha, red. J. Zaskiewicz, Elbląg 1996. 
Hochleitner J., Czciciel św. Wojciecha i inicjator szlaku turystycznego do Świętego Gaju, [w:] Stanisław Leszczyc – Grabianka lider elbląskiego środowiska świeckich katolików, red. J. Hochleitner, Elbląg 2005. 
[http://krodo.pl/atrakcja/szczegoly/480/Sanktuarium_Pw__sw__Wojciecha_W_Swietym_Gaju 2 www.krodo.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat elbląski]] [[Kategoria:Elbląg]]

Szlak św. Wojciecha: Elbląg - Święty Gaj

2015-03-18T11:16:13Z

Arom: /* Galeria zdjęć */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak św. Wojciecha
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Elbląg
| przez =
| koniec = Święty Gaj
| kod =
| numer = WM-2004-n
| kolor = niebieski [[Plik:niebieski.gif]]
| długość = 42
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

==Nazwa szlaku==
'''Szlak św. Wojciecha'''
 
== Trasa ==
Elbląg Zdrój – Elbląg (port) – Tropy – Węgle – Żukowo – Żółwiniec – Dzierzgonka – Stare Dolno – Kwietniewo – Święty Gaj
 
== Opis ==
Szlak rozpoczyna się przy dworcu PKP [[Elbląg|Elbląg Zdrój]] i dalej prowadzi na stare miasto. Po drodze mijamy zabytkowy [[Kościół pw. św. Wojciecha w Elblągu|kościół pw. św. Wojciecha]], dalej położony w otoczeniu zieleni dawnego cmentarza, a obecnie parku [[Kościół pw. Bożego Ciała w Elblągu|kościoła pw. Bożego Ciała]]. Szlak prowadzi przez zabytkową XIV-wieczną [[Brama Targowa w Elblągu|Bramę Targową]] na uliczki Starego Miasta.

Dalej trasa biegnie wałem przeciwpowodziowym wzdłuż [[rzeka Elbląg|rzeki Elbląg]] i wiedzie do ujścia [[rzeka Tyna|rzeki Tyny]] (Tejny) do rzeki Elbląg, zbierającej wody z całej południowo-zachodniej części [[Żuławy|Żuław]]. Wchodzimy tutaj na koronę wału wspomnianej rzeki. Mijamy kolejne wsie z typową zabudową żuławską, [[Dom szachulcowy|domy szachulcowe]] i zabudowania typu holenderskiego. Docieramy do końca szlaku we wsi [[Święty Gaj]], do kościoła zbudowanego w 1865 r., który z chwilą sprowadzenia z Gniezna w 1989 r. relikwii [[Święty Wojciech|św. Wojciecha]] został uznany jako [[Sanktuarium św. Wojciecha w Świętym Gaju|sanktuarium]]. W tej niewielkiej wiosce miał zginąć męczeńską śmiercią jeden z głównych patronów Polski, św. Wojciech.
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=300px heights=300px class="left">
Plik:Brama Targowa.jpg|<center>Brama Targowa w Elblągu, na drugim planie wieża katedry św. Mikołaja. Fot. M.Minderhoud. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Elblag1.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Kościół św. Wojciecha w Elblągu.jpg|<center>Kościół pw. św. Wojciecha w Elblągu. Fot. Bartezoo. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw_Wojciecha_w_Elbl%C4%85gu.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Żuławy.jpg|<center>Żuławy. Fot. Bogdan Groth. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:%C5%BBu%C5%82awy_Gda%C5%84skie_okolice_Steblewa.jpg Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
Iwiński A., Szlak turystyczny świętego Wojciecha, Elbląg 1995. 
Szlak świętego Wojciecha, red. J. Zaskiewicz, Elbląg 1996. 
Hochleitner J., Czciciel św. Wojciecha i inicjator szlaku turystycznego do Świętego Gaju, [w:] Stanisław Leszczyc – Grabianka lider elbląskiego środowiska świeckich katolików, red. J. Hochleitner, Elbląg 2005. 
[http://krodo.pl/atrakcja/szczegoly/480/Sanktuarium_Pw__sw__Wojciecha_W_Swietym_Gaju 2 www.krodo.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat elbląski]] [[Kategoria:Elbląg]]

Szlak św. Jakuba: Kętrzyn - Olsztyn

2015-03-18T11:13:54Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak św. Jakuba
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Kętrzyn
| przez =
| koniec = Olsztyn
| kod =
| numer =
| kolor = żółta muszla św. Jakuba [[Plik:muszla.jpg]]
| długość = 95
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W [[Polska|Polsce]] ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
==Nazwa szlaku==
'''Szlak św. Jakuba (odcinek Kętrzyn-Olsztyn)'''
== Trasa ==
Kętrzyn – Święta Lipka – Reszel – Lutry – Wipsowo – Barczewo – Olsztyn
 
== Opis ==
Droga św. Jakuba, po hiszpańsku Camino de Santiago, jest jednym z najbardziej znanych szlaków pielgrzymkowym w Europie. Szlak ten prowadzi m.in. przez Polskę, Niemcy i Francję, aż do Santiago de Compostela w Hiszpanii. Tam według legendy znajduje się cudownie odnaleziony grób jednego z apostołów, św. Jakuba Starszego. Od 1993 r. Droga św. Jakuba znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Opisany szlak to odcinek polskiej trasy, która prowadzi od granicy z Litwą przez miejscowości: [[Wigry]], [[Suwałki]], [[Olecko]], [[Giżycko]], [[Kętrzyn]], [[Olsztyn]], [[Iława|Iławę]], a następnie przez Toruń, Poznań, aż do południowej granicy Polski.

Odcinek ten rozpoczyna się w Kętrzynie przy [[lkwim:Bazylika Świętego Jerzego w Kętrzynie|bazylice mniejszej pw. św. Jerzego]]. Kolejny punkt jakubowego szlaku to [[Święta Lipka]]. Znajduje się tutaj jedno z najbardziej znanych w Polsce [[Bazylika Mniejsza Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Świętej Lipce | sanktuariów maryjnych]].

Traktem pielgrzymkowy o długości 6 km, którym już od XV w. szli pątnicy w [[łosiery|łosierach]] do sanktuarium maryjnego, idziemy do [[Reszel|Reszla]]. Po hołdzie pruskim trakt ten łączył katolicką [[Warmia|Warmię]] z protestanckimi [[Mazury|Mazurami]]. W czasach biskupa [[Krzysztof Szembek|Krzysztofa Andrzeja Szembeka]], w latach 1733-1735, zostały wybudowane po obu stronach traktu barokowe [[Kapliczki różańcowe przy drodze z Reszla do Świętej Lipki | kapliczki]]. Wzdłuż alei rosną lipy.

Kolejną większą miejscowością na szlaku św. Jakuba jest [[Barczewo]]. W mieście jest 14 mostów, zaś w centrum miasta znajduje się staw młyński (zwany więziennym) z amfiteatrem. Z Barczewem związany był znany kompozytor i dyrygent [[Feliks Nowowiejski]].

Ten docinek szlaku św. Jakuba kończy swój bieg przy Wysokiej Bramie w [[Olsztyn|Olsztynie]].
 

== Bibliografia ==
Korowaj T., Rastenburg/Kętrzyn: Przewodnik historyczny po mieście, Kętrzyn 2005. 
Obłąk J., Święta Lipka, Olsztyn 1975. 
Paszenda J., Święta Lipka, Olsztyn 1996. 
Sikorski J., Historia miasta Reszla, [http://jerzysikorski.pl/historia-miasta-reszel www.jerzysikorski.pl] [22.12.2013] 
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1993. 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat olsztyński]] [[Kategoria:Powiat kętrzyński]] [[Kategoria:Olsztyn]]

Szlak św. Jakuba Olecko - Kętrzyn

2015-03-18T11:11:54Z

Arom: /* Galeria zdjęć */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak św. Jakuba
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Olecko
| przez =
| koniec = Kętrzyn
| kod =
| numer =
| kolor = żółta muszla św. Jakuba [[Plik:muszla.jpg]]
| długość = 128
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

==Nazwa szlaku==
'''Szlak św. Jakuba (odcinek Olecko-Kętrzyn)'''
== Trasa ==
Olecko – Kruklanki – Giżycko – Kętrzyn
 
== Opis ==
Droga św. Jakuba, po hiszpańsku Camino de Santiago, jest jednym z najbardziej znanych szlaków pielgrzymkowym w Europie. Szlak ten prowadzi m.in. przez Polskę, Niemcy i Francję aż do Santiago de Compostela w Hiszpanii. Tam według legendy znajduje się cudownie odnaleziony grób jednego z apostołów, św. Jakuba Starszego. Od 1993 r. Droga św. Jakuba znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Opisany szlak to odcinek polskiej trasy, która prowadzi od granicy z Litwą przez miejscowości: [[Wigry]], [[Suwałki]], [[Olecko]], [[Giżycko]], [[Kętrzyn]], [[Olsztyn]], [[Iława|Iławę]], a następnie przez Toruń, Poznań, aż do południowej granicy Polski.

Odcinek [[Olecko]]-[[Kętrzyn]] przecina [[Kraina Wielkich Jezior Mazurskich|Krainę Wielkich Jezior Mazurskich]] oraz [[Puszcza Borecka|Puszczę Borecką]], a rozpoczyna się w [[Bakałarzewo|Bakałarzewie]].

Idąc drogą jakubową mijamy liczne jeziora i docieramy do [[Rezerwat Borki|rezerwatu przyrody Borki]]. To leśny rezerwat przyrody w gminie [[Kruklanki]] w centralnej części [[Puszcza Borecka|Puszczy Boreckiej]]. Mijamy Kurklanki i docieramy do [[Giżycko|Giżycka]] stolicy żeglarstwa w Polsce. Dalej szlak prowadzi do [[Gierłż|Gierłoży]] i [[Wilczy Szaniec|Wilczego Szańca]] (niem. Wolfsschanze), byłej kwatery głównej Adolfa Hitlera oraz Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych w latach 1941-1944.

Opisywany fragment drogi św. Jakuba kończy się w Kętrzynie przy [[lkwim:Bazylika Świętego Jerzego w Kętrzynie|bazylice mniejszej pw. św. Jerzego]].

Kolejny odcinek [[Szlak św. Jakuba: Kętrzyn - Olsztyn|szlaku św. Jakuba]] wiedzie z Kętrzyna do Olsztyna.
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=200px heights=200px class="left">
Plik:Olecko zamek.jpg|<center>Olecko - starostwo wraz z terenem dawnego zamku (obecnie szkoła). Fot. S. Czachorowski. Źródło:[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Olecko_Castle.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Zamek w Giżycku.jpg|<center>Dawny zamek krzyżacki Giżycku, na pierwszym planie most obrotowy. Fot. Bazie. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gi%C5%BCycko,_zamek_(ob._hotel_St._Bruno)_01.JPG Commons Wikimedia]
Plik:Wilczy szamiec.jpg|<center>Wilczy Szaniec. Fot. Alfista33. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wilczy_Szaniec_32.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Kętrzyn bazylika.jpg|<center>Bazylika Mniejsza pw. św. Jerzego w Kętrzynie. Fot. Ralf Lotys. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:2005-09_-_K%C4%99trzyn_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82.JPG Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, Białystok 1996. 
Demby R., Olecko. Czasy, ludzie, zdarzenia, Olecko 2000. 
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1993. 
Jantar J., Wilczy Szaniec – dawna kwatera Hitlera, Olsztyn 1963. 
Siemiński S., Wilczy Szaniec. Przewodnik, Kętrzyn 1993. 
Fedczak A., Zduniak J., Wilczy Szaniec, przewodnik po byłej kwaterze Hitlera, Kętrzyn 2004. 
Korowaj T., Rastenburg/Kętrzyn: Przewodnik historyczny po mieście, Kętrzyn 2005. 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat giżycki]] [[Kategoria:Powiat kętrzyński]] [[Kategoria:Powiat olecki]]

Szlak św. Jakuba Olecko - Kętrzyn

2015-03-18T11:10:36Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak św. Jakuba
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Olecko
| przez =
| koniec = Kętrzyn
| kod =
| numer =
| kolor = żółta muszla św. Jakuba [[Plik:muszla.jpg]]
| długość = 128
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

==Nazwa szlaku==
'''Szlak św. Jakuba (odcinek Olecko-Kętrzyn)'''
== Trasa ==
Olecko – Kruklanki – Giżycko – Kętrzyn
 
== Opis ==
Droga św. Jakuba, po hiszpańsku Camino de Santiago, jest jednym z najbardziej znanych szlaków pielgrzymkowym w Europie. Szlak ten prowadzi m.in. przez Polskę, Niemcy i Francję aż do Santiago de Compostela w Hiszpanii. Tam według legendy znajduje się cudownie odnaleziony grób jednego z apostołów, św. Jakuba Starszego. Od 1993 r. Droga św. Jakuba znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Opisany szlak to odcinek polskiej trasy, która prowadzi od granicy z Litwą przez miejscowości: [[Wigry]], [[Suwałki]], [[Olecko]], [[Giżycko]], [[Kętrzyn]], [[Olsztyn]], [[Iława|Iławę]], a następnie przez Toruń, Poznań, aż do południowej granicy Polski.

Odcinek [[Olecko]]-[[Kętrzyn]] przecina [[Kraina Wielkich Jezior Mazurskich|Krainę Wielkich Jezior Mazurskich]] oraz [[Puszcza Borecka|Puszczę Borecką]], a rozpoczyna się w [[Bakałarzewo|Bakałarzewie]].

Idąc drogą jakubową mijamy liczne jeziora i docieramy do [[Rezerwat Borki|rezerwatu przyrody Borki]]. To leśny rezerwat przyrody w gminie [[Kruklanki]] w centralnej części [[Puszcza Borecka|Puszczy Boreckiej]]. Mijamy Kurklanki i docieramy do [[Giżycko|Giżycka]] stolicy żeglarstwa w Polsce. Dalej szlak prowadzi do [[Gierłż|Gierłoży]] i [[Wilczy Szaniec|Wilczego Szańca]] (niem. Wolfsschanze), byłej kwatery głównej Adolfa Hitlera oraz Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych w latach 1941-1944.

Opisywany fragment drogi św. Jakuba kończy się w Kętrzynie przy [[lkwim:Bazylika Świętego Jerzego w Kętrzynie|bazylice mniejszej pw. św. Jerzego]].

Kolejny odcinek [[Szlak św. Jakuba: Kętrzyn - Olsztyn|szlaku św. Jakuba]] wiedzie z Kętrzyna do Olsztyna.
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=200px heights=200px class="left">
Plik:Olecko zamek.jpg|<center>Olecko - starostwo wraz z terenem dawnego zamku (obecnie szkoła). Fot. S. Czachorowski. Źródło:[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Olecko_Castle.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Zamek w Giżycku.jpg|<center>Dawny zamek krzyżacki Giżycku, na pierwszym planie most obrotowy. Fot. Bazie. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gi%C5%BCycko,_zamek_(ob._hotel_St._Bruno)_01.JPG Commons Wikimedia]
Plik:Wilczy szamiec.jpg|<center>Wilczy Szaniec. Fot. Alfista33. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wilczy_Szaniec_32.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Kętrzyn bazylika.jpg|<center>Bazylika Mniejsza pw. św. Jerzego w Kętrzynie. Fot. Ralf Lotys. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:2005-09_-_K%C4%99trzyn_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82.JPG Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, Białystok 1996. 
Demby R., Olecko. Czasy, ludzie, zdarzenia, Olecko 2000. 
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1993. 
Jantar J., Wilczy Szaniec – dawna kwatera Hitlera, Olsztyn 1963. 
Siemiński S., Wilczy Szaniec. Przewodnik, Kętrzyn 1993. 
Fedczak A., Zduniak J., Wilczy Szaniec, przewodnik po byłej kwaterze Hitlera, Kętrzyn 2004. 
Korowaj T., Rastenburg/Kętrzyn: Przewodnik historyczny po mieście, Kętrzyn 2005. 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat giżycki]] [[Kategoria:Powiat kętrzyński]] [[Kategoria:Powiat olecki]]

Szlak św. Jakuba Olecko - Kętrzyn

2015-03-18T11:09:50Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak św. Jakuba
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Olecko
| przez =
| koniec = Kętrzyn
| kod =
| numer =
| kolor = żółta muszla św. Jakuba [[Plik:muszla.jpg]]
| długość = 128
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

==Nazwa szlaku==
'''Szlak św. Jakuba (odcinek Olecko-Kętrzyn)'''
== Trasa ==
Olecko – Kruklanki – Giżycko – Kętrzyn
 
== Opis ==
Droga św. Jakuba, po hiszpańsku Camino de Santiago, jest jednym z najbardziej znanych szlaków pielgrzymkowym w Europie. Szlak ten prowadzi m.in. przez Polskę, Niemcy i Francję aż do Santiago de Compostela w Hiszpanii. Tam według legendy znajduje się cudownie odnaleziony grób jednego z apostołów, św. Jakuba Starszego. Od 1993 r. Droga św. Jakuba znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Opisany szlak to odcinek polskiej trasy, która prowadzi od granicy z Litwą przez miejscowości: [[Wigry]], [[Suwałki]], [[Olecko]], [[Giżycko]], [[Kętrzyn]], [[Olsztyn]], [[Iława|Iławę]], a następnie przez Toruń, Poznań, aż do południowej granicy Polski.

Odcinek [[Olecko]]-[[Kętrzyn]] przecina [[Kraina Wielkich Jezior Mazurskich|Krainę Wielkich Jezior Mazurskich]] oraz [[Puszcza Borecka|Puszczę Borecką]], a rozpoczyna się w [[Bakałarzewo|Bakałarzewie]].

Idąc drogą jakubową mijamy liczne jeziora i docieramy do [[Rezerwat przyrody Borki|rezerwatu przyrody Borki]]. To leśny rezerwat przyrody w gminie [[Kruklanki]] w centralnej części [[Puszcza Borecka|Puszczy Boreckiej]]. Mijamy Kurklanki i docieramy do [[Giżycko|Giżycka]] stolicy żeglarstwa w Polsce. Dalej szlak prowadzi do [[Gierłż|Gierłoży]] i [[Wilczy Szaniec|Wilczego Szańca]] (niem. Wolfsschanze), byłej kwatery głównej Adolfa Hitlera oraz Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych w latach 1941-1944.

Opisywany fragment drogi św. Jakuba kończy się w Kętrzynie przy [[lkwim:Bazylika Świętego Jerzego w Kętrzynie|bazylice mniejszej pw. św. Jerzego]].

Kolejny odcinek [[Szlak św. Jakuba: Kętrzyn - Olsztyn|szlaku św. Jakuba]] wiedzie z Kętrzyna do Olsztyna.
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=200px heights=200px class="left">
Plik:Olecko zamek.jpg|<center>Olecko - starostwo wraz z terenem dawnego zamku (obecnie szkoła). Fot. S. Czachorowski. Źródło:[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Olecko_Castle.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Zamek w Giżycku.jpg|<center>Dawny zamek krzyżacki Giżycku, na pierwszym planie most obrotowy. Fot. Bazie. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gi%C5%BCycko,_zamek_(ob._hotel_St._Bruno)_01.JPG Commons Wikimedia]
Plik:Wilczy szamiec.jpg|<center>Wilczy Szaniec. Fot. Alfista33. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wilczy_Szaniec_32.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Kętrzyn bazylika.jpg|<center>Bazylika Mniejsza pw. św. Jerzego w Kętrzynie. Fot. Ralf Lotys. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:2005-09_-_K%C4%99trzyn_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82.JPG Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, Białystok 1996. 
Demby R., Olecko. Czasy, ludzie, zdarzenia, Olecko 2000. 
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1993. 
Jantar J., Wilczy Szaniec – dawna kwatera Hitlera, Olsztyn 1963. 
Siemiński S., Wilczy Szaniec. Przewodnik, Kętrzyn 1993. 
Fedczak A., Zduniak J., Wilczy Szaniec, przewodnik po byłej kwaterze Hitlera, Kętrzyn 2004. 
Korowaj T., Rastenburg/Kętrzyn: Przewodnik historyczny po mieście, Kętrzyn 2005. 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat giżycki]] [[Kategoria:Powiat kętrzyński]] [[Kategoria:Powiat olecki]]

Szlak św. Jakuba Olecko - Kętrzyn

2015-03-18T11:09:14Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak św. Jakuba
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Olecko
| przez =
| koniec = Kętrzyn
| kod =
| numer =
| kolor = żółta muszla św. Jakuba [[Plik:muszla.jpg]]
| długość = 128
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

==Nazwa szlaku==
'''Szlak św. Jakuba (odcinek Olecko-Kętrzyn)'''
== Trasa ==
Olecko – Kruklanki – Giżycko – Kętrzyn
 
== Opis ==
Droga św. Jakuba, po hiszpańsku Camino de Santiago, jest jednym z najbardziej znanych szlaków pielgrzymkowym w Europie. Szlak ten prowadzi m.in. przez Polskę, Niemcy i Francję aż do Santiago de Compostela w Hiszpanii. Tam według legendy znajduje się cudownie odnaleziony grób jednego z apostołów, św. Jakuba Starszego. Od 1993 r. Droga św. Jakuba znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Opisany szlak to odcinek polskiej trasy, która prowadzi od granicy z Litwą przez miejscowości: [[Wigry]], [[Suwałki]], [[Olecko]], [[Giżycko]], [[Kętrzyn]], [[Olsztyn]], [[Iława|Iławę]], a następnie przez Toruń, Poznań, aż do południowej granicy Polski.

Odcinek [[Olecko]]-[[Kętrzyn]] przecina [[Kraina Wielkich Jezior Mazurskich|Krainę Wielkich Jezior Mazurskich]] oraz [[Puszcza Borecka|Puszczę Borecką]], a rozpoczyna się w [[Bakałarzewo|Bakałarzewie]].

Idąc drogą jakubową mijamy liczne jeziora i docieramy do [[Rezerwat przyrody Borki|rezerwatu przyrody Borki]]. To leśny rezerwat przyrody w gminie [[Kruklanki]] w centralnej części [[Puszcza Borecka|Puszczy Boreckiej]]. Mijamy Kurklanki i docieramy do [[Giżycko|Giżycka]] stolicy żeglarstwa w Polsce. Dalej szlak prowadzi do [[Gierłż|Gierłoży]] i [[Wilczy Szaniec|Wilczego Szańca]] (niem. Wolfsschanze), byłej kwatery głównej Adolfa Hitlera oraz Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych w latach 1941-1944.

Opisywany fragment drogi św. Jakuba kończy się w Kętrzynie przy [[lkwim:Bazylika Świętego Jerzego w Kętrzynie|bazylice mniejszej pw. św. Jerzego]].

Kolejny odcinek [[Kętrzyn - Olsztyn|szlaku św. Jakuba]] wiedzie z Kętrzyna do Olsztyna.
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=200px heights=200px class="left">
Plik:Olecko zamek.jpg|<center>Olecko - starostwo wraz z terenem dawnego zamku (obecnie szkoła). Fot. S. Czachorowski. Źródło:[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Olecko_Castle.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Zamek w Giżycku.jpg|<center>Dawny zamek krzyżacki Giżycku, na pierwszym planie most obrotowy. Fot. Bazie. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gi%C5%BCycko,_zamek_(ob._hotel_St._Bruno)_01.JPG Commons Wikimedia]
Plik:Wilczy szamiec.jpg|<center>Wilczy Szaniec. Fot. Alfista33. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wilczy_Szaniec_32.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Kętrzyn bazylika.jpg|<center>Bazylika Mniejsza pw. św. Jerzego w Kętrzynie. Fot. Ralf Lotys. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:2005-09_-_K%C4%99trzyn_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82.JPG Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, Białystok 1996. 
Demby R., Olecko. Czasy, ludzie, zdarzenia, Olecko 2000. 
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1993. 
Jantar J., Wilczy Szaniec – dawna kwatera Hitlera, Olsztyn 1963. 
Siemiński S., Wilczy Szaniec. Przewodnik, Kętrzyn 1993. 
Fedczak A., Zduniak J., Wilczy Szaniec, przewodnik po byłej kwaterze Hitlera, Kętrzyn 2004. 
Korowaj T., Rastenburg/Kętrzyn: Przewodnik historyczny po mieście, Kętrzyn 2005. 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat giżycki]] [[Kategoria:Powiat kętrzyński]] [[Kategoria:Powiat olecki]]

Szlak św. Jakuba Olecko - Kętrzyn

2015-03-18T11:02:45Z

Arom: /* Galeria zdjęć */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak św. Jakuba
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Olecko
| przez =
| koniec = Kętrzyn
| kod =
| numer =
| kolor = żółta muszla św. Jakuba [[Plik:muszla.jpg]]
| długość = 128
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

==Nazwa szlaku==
'''Szlak św. Jakuba (odcinek Olecko-Kętrzyn)'''
== Trasa ==
Olecko – Kruklanki – Giżycko – Kętrzyn
 
== Opis ==
Droga św. Jakuba, po hiszpańsku Camino de Santiago, jest jednym z najbardziej znanych szlaków pielgrzymkowym w Europie. Szlak ten prowadzi m.in. przez Polskę, Niemcy i Francję aż do Santiago de Compostela w Hiszpanii. Tam według legendy znajduje się cudownie odnaleziony grób jednego z apostołów, św. Jakuba Starszego. Od 1993 r. Droga św. Jakuba znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Opisany szlak to odcinek polskiej trasy, która prowadzi od granicy z Litwą przez miejscowości: [[Wigry]], [[Suwałki]], [[Olecko]], [[Giżycko]], [[Kętrzyn]], [[Olsztyn]], [[Iława|Iławę]], a następnie przez Toruń, Poznań, aż do południowej granicy Polski.

Odcinek [[Olecko]]-[[Kętrzyn]] przecina [[Kraina Wielkich Jezior Mazurskich|Krainę Wielkich Jezior Mazurskich]] oraz [[Puszcza Borecka|Puszczę Borecką]], a rozpoczyna się w [[Bakałarzewo|Bakałarzewie]].

Idąc drogą jakubową mijamy liczne jeziora i docieramy do [[Rezerwat przyrody Borki|rezerwatu przyrody Borki]]. To leśny rezerwat przyrody w gminie [[Kruklanki]] w centralnej części [[Puszcza Borecka|Puszczy Boreckiej]]. Mijamy Kurklanki i docieramy do [[Giżycko|Giżycka]] stolicy żeglarstwa w Polsce. Dalej szlak prowadzi do [[Gierłż|Gierłoży]] i [[Wilczy Szaniec|Wilczego Szańca]] (niem. Wolfsschanze), byłej kwatery głównej Adolfa Hitlera oraz Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych w latach 1941-1944.

Opisywany fragment drogi św. Jakuba kończy się w Kętrzynie przy [[Kościół pw. św. Jerzego w Kętrzynie|bazylice mniejszej pw. św. Jerzego]].

Kolejny odcinek [[Kętrzyn - Olsztyn|szlaku św. Jakuba]] wiedzie z Kętrzyna do Olsztyna.
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=200px heights=200px class="left">
Plik:Olecko zamek.jpg|<center>Olecko - starostwo wraz z terenem dawnego zamku (obecnie szkoła). Fot. S. Czachorowski. Źródło:[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Olecko_Castle.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Zamek w Giżycku.jpg|<center>Dawny zamek krzyżacki Giżycku, na pierwszym planie most obrotowy. Fot. Bazie. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gi%C5%BCycko,_zamek_(ob._hotel_St._Bruno)_01.JPG Commons Wikimedia]
Plik:Wilczy szamiec.jpg|<center>Wilczy Szaniec. Fot. Alfista33. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wilczy_Szaniec_32.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Kętrzyn bazylika.jpg|<center>Bazylika Mniejsza pw. św. Jerzego w Kętrzynie. Fot. Ralf Lotys. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:2005-09_-_K%C4%99trzyn_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82.JPG Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, Białystok 1996. 
Demby R., Olecko. Czasy, ludzie, zdarzenia, Olecko 2000. 
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1993. 
Jantar J., Wilczy Szaniec – dawna kwatera Hitlera, Olsztyn 1963. 
Siemiński S., Wilczy Szaniec. Przewodnik, Kętrzyn 1993. 
Fedczak A., Zduniak J., Wilczy Szaniec, przewodnik po byłej kwaterze Hitlera, Kętrzyn 2004. 
Korowaj T., Rastenburg/Kętrzyn: Przewodnik historyczny po mieście, Kętrzyn 2005. 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat giżycki]] [[Kategoria:Powiat kętrzyński]] [[Kategoria:Powiat olecki]]

Szlak pieszy grunwladzki: Grunwald - Bądzyn

2015-03-18T10:57:11Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak Grunwaldzki
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Grunwald
| przez =
| koniec = Bądzyn
| kod =
| numer =
| kolor = czerwony [[Plik:czerwony.gif]]
| długość = 98
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko - Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W [[Polska|Polsce]] ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
==Nazwa szlaku==
'''Szlak Grunwaldzki'''
== Trasa ==
Grunwald – Leszcz – Uzdowo – Myślęta – Turza Wielka – Prioma – Płośnica – Turza Mała – Jeleń – Lidzbark – Bądzyn
 
== Opis ==
Szlak zaczyna się w pobliżu pól [[Grunwald|Grunwaldu]]. Jest to węzeł szlaków pieszych. Oprócz szlaku czerwonego, swój początek ma tu [[Szlak Grunwaldzki: Grunwald - Olsztynek|szlak zielony]] wiodący do [[Olsztynek|Olsztynka]], czarny do [[Kurzętnik|Kurzętnika]] oraz [[Szlak Grunwaldzki: Waplewo - Samborowo|szlak niebieski]].

Na polach grunwaldzkich doszło do bitwy pomiędzy połączonymi siłami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego a elitą wojsk zakonu krzyżackiego wspartą przez ciężkozbrojne rycerstwo z całej Europy Zachodniej. Miażdżące zwycięstwo wojsk polsko-litewskich złamało potęgę zakonu i przeszło do historii jako jedno z najwspanialszych zwycięstw oręża polskiego. W 550. rocznicę bitwy odsłonięto [[lkwim:Pomnik Grunwaldzki|Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego]], składający się z granitowego obelisku, jedenastu 30-metrowych masztów symbolizujących sztandary polskich i litewsko-ruskich chorągwi. Obok znajduje się amfiteatr z pomieszczeniami [[lkwim:Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w Stębarku|Muzeum Bitwy pod Grunwaldem]], salą kinową i mapą plastyczną z kolorowych kamieni, pokazującą ustawienie wojsk przed bitwą. Na polu bitwy znajdują się również ruiny kaplicy pobitewnej, pozostałości Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie zburzonego przez hitlerowców w 1939 r., [[Kamień Jungingena]], [[Kopiec Jagiełły]] usypany przez harcerzy z ZHP w 1959 r.

Z Grunwaldu szlak wiedzie do wsi [[Leszcz]]. Zabytkiem wartym zobaczenia jest gotycki [[Kościół pw. Świętej Trójcy w Leszczu | kościół pw. Świętej Trójcy]] z XIV w. W tym kościele modlił się król [[Władysław Jagiełło]] przed bitwą pod Grunwaldem. Dalej mijamy kolejne wsie i docieramy do miejscowości [[Lidzbark]]. Miasto w powiecie działdowskim nad [[rzeka Wel|rzeką Wel]] i [[Jezioro Lidzbarskie|Jeziorem Lidzbarskim]]. W pobliżu miasta znajdują się dwa parki krajobrazowe: [[Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy]] i [[Welski Park Krajobrazowy]]. Godne zobaczenia jest [[Kościół pw. św. Wojciecha w Lidzbarku|kościół pw. św. Wojciecha]], pozostałości gotyckiej baszty zamkowej z XIV w., kościół ewangelicko-augsburski z 1829 r. W Lidzbarku znajduje się [[Muzeum Pożarnictwa]]. Od wsi [[Konopaty]] do wsi [[Bądzyn]] szlak biegnie już na terenie województwa mazowieckiego.
 

== Bibliografia ==
Bałdowski J., Grunwald i okolice - przewodnik turystyczny, Warszawa 1986 
Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, przewodnik, Białystok 1996. 
[http://gminagrunwald.pl www.gminagrunwald.pl]] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat olsztyński]] [[Kategoria:Powiat działdowski]] [[Kategoria:Powiat ostródzki]]

Szlak pieszy Ruciane Nida - Ruciane Nida

2015-03-18T10:53:33Z

Arom: /* Galeria zdjęć */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak pieszy Ruciane Nida - Ruciane Nida
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Ruciane-Nida
| przez =
| koniec = Ruciane-Nida
| kod =
| numer =
| kolor = zielony [[Plik:zielony.gif]]
| długość = 13.5
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator =
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

== Trasa ==
Ruciane-Nida – Guzianka – Wejsuny Małe – Ruciane-Nida
 
== Opis ==
Szlak jest idealny dla turystów, którzy lubią bliskie spotkania z naturą. Wiedzie bowiem przez najpiękniejsze tereny okolic [[Ruciane-Nida|Rucianego-Nidy]] przez [[Puszcza Piska|Puszczę Piską]]. Można również zwiedzić kompleks fortyfikacji z przełomu XIX/XX w. wchodzących w skład [[Węzeł obronny Ruciane | Węzła obronnego Ruciane]].

W samej miejscowości warto zobaczyć [[kościół pw. Matki Bożej Ostrobramskiej]], budynek, w którym mieszkał [[Jerzy Borejsza]] (tzw. Borejszówka) oraz [[Śluza Guzianka|Śluzę Guzianka]], łączącą [[jezioro Guzianka Mała]] z [[Jezioro Bełdany| jeziorem Bełdany]], wybudowaną w 1879 r.

Na początku szlak biegnie na północ, wzdłuż [[Jezioro Bałdan|jeziora Bełdan]]. Potem odbija w kierunku [[Wejsuny Małe | Wejsun Małych]] i zakręca z powrotem w kierunku Rucianego-Nidy.
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=300px heights=300px class="left">
Plik:Ruciane_Nida_Bunkier.jpg|Kompleks fortyfikacji z przełomu XIX/XX w. - Ruciane-Nida. Fot. Duży Bartek. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ruciane_Nida_-_Bunkier.02.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Ruciane_Nida1.jpg|Jezioro Bełdany. Fot. Schorle. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ruciane-Nida.jpg Commons Wikimedia]
Plik:śluza.jpg|Śluza Guzianka. Fot. Duży Bartek. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sluza_Guzanka.05.jpg Commons Wikimedia]
</gallery>

==Bibliografia==
[http://jezioro.com.pl/szlaki/zobacz_szlak.html?id=29 www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat piski]]

Szlak pieszy Ruciane-Nida - Leśniczówka Pranie

2015-03-18T10:49:28Z

Arom: /* Opis */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak pieszy Ruciane-Nida - Leśniczówka Pranie
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Ruciane Nida
| przez =
| koniec = Leśniczówka Pranie
| kod =
| numer =
| kolor = niebieski [[Grafika:niebieski.gif]]
| długość = 7
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą).
 
[[Plik:Ruciane_Nida2.jpg|thumb|right|290px|Dom Pracy Twórczej i przystań - Ryciane Nida. Fot. Przemysław Wierzbowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wierzba_%28Ruciane-Nida%29.JPG Commons Wikimedia]]]
[[Plik:Ruciane_Nida3.jpg|thumb|right|290px|Kamienica - Ruciane Nida. Fot. Piotr Marynowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ruciane-Nida_-_kamienica.jpg Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa==
'''Niebieski szlak im. K. I. Gałczyńskiego'''
 
== Trasa ==
Ruciane-Nida, dworzec PKP – camping – Leśniczówka Pranie
 
== Opis ==
Szlak jest idealny dla turystów, którzy lubią bliskie spotkania z naturą. Wiedzie bowiem przez najpiękniejsze tereny okolic [[Ruciane Nida|Rucianego-Nidy]], przez [[Puszcza Piska|Puszczę Piską]], która jest największym kompleksem leśnym na [[Mazury | Mazurach]]. Powierzchnia całej puszczy wynosi ok. 100 tys. ha i przylega do [[Mazurski Park Krajobrazowy|Mazurskiego Parku Krajobrazowego]].

W miejscowości warto zobaczyć [[kościół pw. Matki Bożej Ostrobramskiej]]. Szlak wiedzie do [[lkwim:Muzeum Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w Praniu|muzeum K. I. Gałczyńskiego w Praniu]] (Leśniczówka w Praniu).
 

== Bibliografia ==
[http://jezioro.com.pl www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013] 
[http://lesniczowkapranie.art.pl www.lesniczowkapranie.art.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat piski]]

Szlak pieszy Ruciane-Nida - Leśniczówka Pranie

2015-03-18T10:47:12Z

Arom:

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak pieszy Ruciane-Nida - Leśniczówka Pranie
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Ruciane Nida
| przez =
| koniec = Leśniczówka Pranie
| kod =
| numer =
| kolor = niebieski [[Grafika:niebieski.gif]]
| długość = 7
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą).
 
[[Plik:Ruciane_Nida2.jpg|thumb|right|290px|Dom Pracy Twórczej i przystań - Ryciane Nida. Fot. Przemysław Wierzbowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wierzba_%28Ruciane-Nida%29.JPG Commons Wikimedia]]]
[[Plik:Ruciane_Nida3.jpg|thumb|right|290px|Kamienica - Ruciane Nida. Fot. Piotr Marynowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ruciane-Nida_-_kamienica.jpg Commons Wikimedia] ]]
==Nazwa==
'''Niebieski szlak im. K. I. Gałczyńskiego'''
 
== Trasa ==
Ruciane-Nida, dworzec PKP – camping – Leśniczówka Pranie
 
== Opis ==
Szlak jest idealny dla turystów, którzy lubią bliskie spotkania z naturą. Wiedzie bowiem przez najpiękniejsze tereny okolic [[Ruciane Nida|Rucianego-Nidy]], przez [[Puszcza Piska|Puszczę Piską]], która jest największym kompleksem leśnym na [[Mazury | Mazurach]]. Powierzchnia całej puszczy wynosi ok. 100 tys. ha i przylega do [[Mazurski Park Krajobrazowy|Mazurskiego Parku Krajobrazowego]].

W miejscowości warto zobaczyć [[kościół pw. Matki Bożej Ostrobramskiej]]. Szlak wiedzie do [[Muzeum Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w Praniu|muzeum]] [[Konstanty Ildefons Gałczyński|K. I. Gałczyńskiego]] w Praniu (Leśniczówka w Praniu).
 
== Bibliografia ==
[http://jezioro.com.pl www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013] 
[http://lesniczowkapranie.art.pl www.lesniczowkapranie.art.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat piski]]

Szlak pieszy Olsztyn - Dajtki

2015-03-18T10:44:52Z

Arom:

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak im. Alojzego Śliwy
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Olsztyn, Wysoka Brama
| przez =
| koniec = Olsztyn-Dajtki
| kod =
| numer = WM-2023-s
| kolor = czarny [[Plik:czarny.gif]]
| długość = 18.5
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:jezioro_krzywe.jpg|thumb|right|290px|Jezioro Ukiel. Fot. Zbigniew Bosek. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:LOT_%284%29.jpg Commons Wikimedia]]]
==Nazwa szlaku==
'''Czarny szlak im. Alojzego Śliwy'''
== Trasa ==
Olsztyn, Wysoka Brama – ul. Leśna – Rezerwat Redykajny – ul. Hozjusza, ul. Żbicza – jezioro Tyrsko – Gutkowo – Łupsztych – Jezioro Krzywe – Olszytn-Dajtki
 
== Opis ==
Szlak spacerowy niemal w całości biegnący w granicach [[Olsztyn|Olsztyna]]. Rozpoczyna się przy [[Wysoka Brama w Olsztynie|Wysokiej Bramie]], jedynej pozostałej z trzech, które znajdowały się w murach obronnych otaczających miasto. Ze średniowiecznego obwarowania pozostały również resztki murów przy [[Kościół pw. św. Jakuba w Olsztynie|konkatedrze św. Jakuba]], ul. Asnyka, ul. Okopowej i [[Zamek kapituły warmińskiej w Olsztynie|zamku]]. Dalej biegnie fragmentem [[Las Miejski w Olsztynie|Lasu Miejskiego]] równolegle do przełomu rzeki [[rzeka Łyna|Łyny]].

Kolejny punkt trasy to [[Rezerwat Redykajny]] o powierzchni 10,38 ha, obejmujący torfowisko przejściowe z fragmentem torfowisk wysokiego i niskiego. Rosną tu mchy, torfowce, modrzewica północna, rosiczki, wełnianki, bagno zwyczajne, borówka bagienna, turzyca strunowa. W rezerwacie żyje rzekotka drzewna, jedyny w Polsce przedstawiciel płazów bezogonowych prowadzący nadrzewny tryb życia.

Dalej szlak dochodzi do [[Jezioro Tyrsko|jeziora Tyrsko]] i do [[Gutkowo|Gutkowa]]. Warto zwiedzić tu [[Kościół pw. św. Wawrzyńca w Gutkowie|kościół św. Wawrzyńca]] z końca XV w. z ciekawym zdobieniem ścian wewnętrznych. Przed kościołem [[Pomnik ofiar I wojny światowej w Gutkowie|pomnik ofiar I wojny światowej]]. Na tutejszym cmentarzu pochowany jest [[Alojzy Śliwa]] (1885-1969), poeta i pisarz [[Warmia|warmiński]].

[[Łupstych]] (lub Łupsztych – nazwa nieoficjalna) to kolejny punkt na szlaku, część dzielnicy Gutkowo w Olsztynie, będącej niegdyś typową warmińską osadą rybacką, o czym świadczą zachowane tam [[Chata warmińska| warmińskie chaty]]. Z Łupstychu trasa kieruje się ku Olsztynowi, na osiedle domków jednorodzinnych [[Dajtki]]. Ten odcinek trasy biegnie leśną drogą wzdłuż [[Jezioro Ukiel|jeziora Ukiel]]. Szlak kończy się przy [[hotel Omega|hotelu Omega]].
 

== Bibliografia ==
[http://jezioro.com.pl/szlaki/zobacz_szlak.html?id=29 www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Olsztyn]]

Szlak pieszy Marcinkowo - Mrągowo

2015-03-18T10:43:12Z

Arom:

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak pieszy Marcinkowo - Mrągowo
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Marcinkowo
| przez =
| koniec = Mrągowo
| kod =
| numer =
| kolor = czerwony [[Grafika:czerwony.gif]]
| długość = 6,5
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Mrągowskie Centrum Informacji Turystycznej
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 
[[Plik:Mrągowo wieża.jpg|thumb|right|290px|Wieża Bismarcka. Fot. B.N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mr%C4%85gowo_wie%C5%BCa.JPG Commons Wikimedia]]]
[[Plik:Mrągowo ratusz.jpg|thumb|right|290px|Ratusz w Mrągowie. Fot. B.N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mragowo_ratusz2.JPG Commons Wikimedia] ]]

== Trasa ==
Marcinkowo PKS – jezioro Kociołek – Jezioro Głębokie – Jezioro Średnie – jezioro Piecuch – Mrągowo
 

== Opis ==
Pieszy szlak turystyczny, który rozpoczyna się we wsi [[Marcinkowo]] i od zachodu prowadzi między jeziorami okrążając [[Mrągowo]]. Na terenie Marcinkowa znajduje się budynek szkoły z XX w., dwa cmentarze ewangelickie z XIX-XX w., zabudowania przy głównej drodze z XX w., krzyż i dwie kapliczki przydrożne.

Idąc szlakiem mijamy [[Jezioro Marcinkowskie | Jezioro Marcinkowskie]] (9 ha, długość 500 m, szerokość 200 m, maksymalna głębokość 9,9 m), [[Jezioro Kociołek | jezioro Kociołek]] (8 ha, długość 400 m, szerokość 350 m, maksymalna głębokość 36 m), [[Jezioro Głębokie | Jezioro Głębokie]] (długość 750 m, szerokość 600 m, maksymalna głębokość 38,8 m) i [[Jezioro Czarne | Jezioro Czarne]]. W Mrągowie warto zobaczyć ratusz znajdujący się w centralnym punkcie rynku, strażnicę Bośniacką – ryglowy budynek z ok. XVIII w., zabytkowe kamienice, [[Cerkiew prawosławna w Mrągowie|cerkiew prawosławną]], [[Kościół ewangelicki w Mrągowie|kościół ewangelicki]] z XVIII w., [[Kościół pw. św. Wojciecha w Mrągowie | kościół pw. św. Wojciecha]], gmach urzędu miejskiego z 1912 r. oraz Wieżę Bismarcka.
 

== Bibliografia ==
[http://jezioro.com.pl www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013] 
Mrągowo. Z dziejów powiatu i okolic, pod red. Andrzeja Wakara, Olsztyn 1975
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat mrągowski]]

Szlak pieszy Iława - Siemiany

2015-03-18T10:40:40Z

Arom: /* Galeria zdjęć */

{{Szlak_turystyczny infobox
| nazwa_szlaku = Szlak pieszy Iława - Siemiany
| szlak_grafika = 
| opis zdjęcia = 
| państwo = Polska
| województwo = warmińsko-mazurskie
| początek = Iława
| przez =
| koniec = Siemiany
| kod =
| numer =
| kolor = niebieski [[Grafika:niebieski.gif]]
| długość = 24.8
| etapy =
| typ = pieszy
| administrator = Oddział Warmińsko-Mazurski PTTK
}}
'''Szlak pieszy''' – piesza trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki. W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą). 

== Trasa ==
Iława-Dworzec PKP, ul. Dworcowa – Siemiany
 
== Opis ==
Malowniczy szlak pieszy prowadzi z miasta [[Iława]] lasami wzdłuż brzegu [[Jezioro Jeziorak|jeziora Jeziorak]], do wsi letniskowej [[Siemiany]]. W większości przebiega przez [[Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego]].
Szlak zaczyna się przy neogotyckim dworcu kolejowym znajdującym się przy ul. Dworcowej. Początkowo biegnie razem ze szlakiem zielonym [[Szlak Napoleoński: Kamieniec – Iława | Szlakiem Napoleońskim]].

Iława jest ośrodkiem wypoczynkowym, sportowym i turystycznym. Znajduje się na terenie [[Zielone Płuca Polski|Zielonych Płuc Polski]]. Znajdują się tu liczne zabytki. Na pewno warto obejrzeć gotycki [[Kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Iławie | kościół pw. Przemienienia Pańskiego]] na starym mieście, [[Cerkiew św. Jana Apostoła w Iławie | cerkiew św. Jana Apostoła]], neobarokowy ratusz, liczne kamienice.

Z Iławy szlak wiedzie wzdłuż zachodniego brzegu [[Jezioro Jeziorak | Jezioraka]], najdłuższego oraz szóstego pod względem powierzchni jeziora w Polsce i trzeciego co do wielkości jezioro w województwie. Ma 27 km długości oraz około 32 km2 powierzchni. Na jeziorze jest 16 wysp, w tym największa [[Wielka Żuława]] i [[Wielki Bukowiec]]. Prawie całe jezioro leży na terenie [[Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego|Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego]] i połączone jest z [[Kanałem Elbląskim]].

Dochodzimy do zatoki Widłągi, a dalej wędrujemy ścieżkami leśnymi. Szlak kończy się na drugim przystanku PKS we wsi [[Siemiany]]. Miejscowość turystyczna, latem wieś odwiedzają tysiące turystów, którzy mają tu bogate zaplecze noclegowo-rekreacyjne. Siemiany są główną po Iławie przystanią dla żeglarzy. Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z XVIII w. Naprzeciw wsi widoczna wyspa [[Lipowy Ostrów]] i [[Bukowiec]], która jest połączona groblą ze wsią [[Wieprz]].
 

==Galeria zdjęć==
<gallery mode=packed widths=300px heights=300px class="left">
Plik:Kościół Przemienienia Pańskiego w Iławie.jpg|<center>Kościół Przemienienia Pańskiego w Iławie. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Przemienienia_Pa%C5%84skiego_w_I%C5%82awieFASADA.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Dworzec główny w Iławie.jpg|<center>Noegotycki dworzec kolejowy w Iławie. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dworzec_Iława_Główna_front.jpg Commons Wikimedia]
Plik:Jeziorak1.jpg|<center>Jezioro Jeziorak. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Du%C5%BCy_Jeziorak.jpg Commons Wikimedia]
</gallery>

== Bibliografia ==
[http://jezioro.com.pl/szlaki/zobacz_szlak.html?id=29 www.jezioro.com.pl] [22.12.2013] 
[http://szlaki.mazury.pl www.szlaki.mazury.pl] [22.12.2013]
 
[[Kategoria:Turystyka]][[Kategoria:Szlaki turystyczne]] [[Kategoria:Szlaki piesze]] [[Kategoria:Powiat iławski]]