https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Maja+Dzieci%C4%85tek 2026-07-30T17:08:44Z Wkład użytkownika MediaWiki 1.46.0 https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Frombork&diff=158396 2024-11-10T20:58:55Z

<p>Maja Dzieciątek: /* Zabytki */</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Frombork<br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi =<br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = <br /> |zdjęcie = Frombork wzgórze katedralne.jpg<br /> |opis zdjęcia = Frombork wzgórze katedralne, Fot. Mirosław Garniec <br /> |rodzaj miejscowości = miasto <br /> |województwo = warmińsko-mazurskie<br /> |powiat = braniewski<br /> |gmina = gmina miejsko-wiejska<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 2470<br /> |rok = 2013<br /> |strefa numeracyjna =+48 55<br /> |kod pocztowy =14-530<br /> |tablice rejestracyjne = NBR<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 21 |sekundN = 30<br /> |stopniE = 19 |minutE = 40 |sekundE = 59<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> '''Frombork''' (niem. ''Frauenburg'') – miasto w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat braniewski|powiecie Braniewo]], siedziba [[Frombork (gmina miejsko-wiejska)|gminy miejsko-wiejskiej]]. W 2012 roku liczba ludności Fromborka wynosiła niemal 2500. W Wyborach Samorządowych 2024 mandat burmistrza uzyskał [[Damian Krasiński]].<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> ==Nazwa==<br /> Nazwa ''Frauenburg'' oznacza &quot;wzgórze naszej Pani&quot; (łac. ''Castrum Dominae Nostrae'') i jest nawiązaniem do kultu maryjnego, a także do położenia miasta. Posługiwano się także nazwą ''Warmia'' lub ''Miasto Warmińskie'' (łac. ''Civitas Warmienisis''), co potwierdza korespondencja kanoników warmińskich jeszcze z XVII wieku.<br /> <br /> ==Położenie==<br /> Frombork znajduje się w północno-zachodniej części województwa (przed 1998 rokiem leżał w województwie elbląskim). Leży na wzgórzu nad [[Zalew Wiślany|Zalewem Wiślanym]]. Odległość do [[Elbląg|Elbląga]] wynosi 31 km, a do [[Olsztyn|Olsztyna]] – 82 km.<br /> <br /> ==Dzieje==<br /> Na miejscu dzisiejszego Fromborka była osada [[Prusowie|Prusów]], potem warownia o nazwie ''Rozłuki''. U schyłku XIII wieku biskup [[Henryk Fleming]], w związku ze zniszczeniami w [[Braniewo|Braniewie]] po powstaniu pruskim, postanowił wybudować w nowym miejscu katedrę i osadzić kapitułę. Rozpoczęło się zasiedlanie terenu osadnikami z Lubeki, a 8 lipca 1310 roku biskup [[Eberhard z Nysy]] nadał miejski przywilej lokacyjny, czyniąc zasadźcą Gerko Fleminga, być może spokrewnionego z biskupem Flemingiem. Około 1280 roku powstała drewniana katedra pod wezwaniem Najświętszej Panny Maryi, którą przyjęto za patronkę miasta. Zespół katedralny na wzgórzu, który stał się siedzibą kanoników, i miasto nad Zalewem Wiślanym rozwijały się odrębnie i przez stulecia formalnie stanowiły niezależne jednostki. Administracyjne scalenie nastąpiło dopiero w 1926 roku.<br /> <br /> Miasto stanowiło początkowo własność biskupów warmińskich, ale w 1320 roku przeszło na własność kapituły. Ze względu na obecność katedry Frombork był stolicą diecezji warmińskiej, niezależnie od faktu rezydowania biskupów na [[lkwim:Zamek w Lidzbarku Warmińskim|zamku lidzbarskim]]. Sam rozwój miasta nie był dynamiczny z uwagi na sąsiedztwo [[Braniewo|Braniewa]] oraz politykę samej kapituły. Nie bez wpływu pozostawały klęski żywiołowe i wojny: zniszczeń dokonywały m.in. wojska polskie Władysława Jagiełły (1414 rok), dwukrotnie padał też Frombork ofiarą wojny trzynastoletniej, a w XVII wieku najazdów szwedzkich.<br /> <br /> Mieszkańcy zajmowali się głównie rybołówstwem, rolnictwem, rzemiosłem, browarnictwem, realizując w znacznym stopniu potrzeby kanoników. Od XV wieku istniał port, funkcjonowała gildia rybacka. W połowie XVI wieku uruchomiono pod miastem hutę szkła. Po zniszczeniach wojennych z czasów wojen szwedzkich znaczenie gospodarcze miasta uległo dalszemu zmniejszeniu. w 1772 roku Frombork wraz z [[Warmia|Warmią]] znalazł się w granicach państwa pruskiego. Mieszkały wówczas we Fromborku 1042 osoby.<br /> <br /> W drugiej połowie XIX wieku miasteczko zyskało na znaczeniu jako ośrodek turystyczny. W 1899 roku Frombork połączono linią kolejową z Braniewem i Elblągiem, co zapewniało miejscowości dalszy rozwój. W 1939 roku liczba mieszkańców zbliżała się już do trzech tysięcy. II wojna światowa przyniosła jednak wielkie zniszczenia (rzędu 70% zabudowy), w efekcie czego w Polsce Ludowej Frombork utracił początkowo prawa miejskie. Duże tradycje historyczne, w tym osoba słynnego mieszkańca, kanonika [[lkwim:Mikołaj Kopernik|Mikołaja Kopernika]], przesądziły jednak o decyzjach na rzecz odbudowy Fromborka, czego dokonano dużym nakładem starań, szczególnie ze strony konserwatorów zabytków i harcerzy, na przełomie lat 60. i 70. XX wieku (operacja &quot;1001-Frombork&quot;). Pozwoliło to świętować 500-lecie urodzin Kopernika w 1973 roku w odbudowanym Fromborku, cieszącym się również od 1959 roku ponownie statusem miasta. <br /> <br /> Warunki naturalne i tradycje historyczne zapewniają współczesnemu Fromborkowi rolę ośrodka turystycznego, obecnie trwają starania o nadanie miastu statusu uzdrowiska.<br /> <br /> ==Zabytki==<br /> Najcenniejszym zabytkiem Fromborka jest zespół katedralny na wzgórzu, zawierający m.in. [[lkwim: Bazylika Archikatedralna pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Andrzeja we Fromborku|bazylikę archikatedralną Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Andrzeja]] z [[lkwim: Kaplica pw. Zbawiciela w Bazylice Archikatedralnej we Fromborku| kaplicą pw. Zbawiciela]] oraz szereg kanonii i tzw. Wieżę Kopernika (miejsce zamieszkania astronoma) wraz z [[lkwim: Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku|muzeum]] mu poświęconym.<br /> <br /> Na uwagę zasługują m.in.:<br /> * [[Cmentarz kanonicki we Fromborku|cmentarz kanoników]]<br /> * pałac biskupi<br /> *[[kapliczka we Fromborku]]<br /> *[[grota we Fromborku]]<br /> * [[lkwim:Kościół pw. św. Mikołaja we Fromborku|kościół św. Mikołaja]]<br /> * zespół poszpitalny Ducha św.<br /> * kościół poewangelicki (obecnie pogrzebowy)<br /> * Baszta Żeglarska z XV wieku<br /> * wieża wodociągowa z XVI wieku<br /> <br /> [https://youtu.be/cN937wYJ6O4?si=_kSD8bQbw-xxOkK8 Frombork]<br /> <br /> ==Transport==<br /> Frombork leży na trasie dróg wojewódzkich nr 504 (Elbląg-Braniewo) i 505 (Pasłęk-Frombork).<br /> <br /> ==Sport==<br /> Klub Zalew Frombork występuje w rozgrywkach piłkarskiej klasy okręgowej.<br /> <br /> ==Kultura==<br /> W Wieży Kopernika działa Muzeum Mikołaja Kopernika z tradycjami sięgającymi 1912 roku, kiedy założył je kanonik [[Eugen Brachvogel]]. Wznowiło działalność w 1948 roku, a jednym z kierowników była znana tkaczka [[lkwim: Barbara Hulanicka|Barbara Hulanicka]]. Od 1973 roku przy muzeum funkcjonuje planetarium, placówka współtworzy też Muzeum Historii Medycyny w dawnym zespole szpitalnym Świętego Ducha.<br /> <br /> Od 1967 w katedrze fromborskiej odbywa się coroczny [[lkwim:Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej we Fromborku 2010| Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej]]. W ramach festiwalu na zabytkowych organach katedralnych grali m.in. Józef Chwedczuk, Leon Bator, Jan Jargoń, Feliks Rączkowski, Jacek Kulig, Mirosław Pietkiewicz, a także liczni artyści zagraniczni.<br /> <br /> Zbigniew Nienacki upamiętnił miasto w jednej z powieści cyklu o przygodach Pana Samochodzika – ''Pan Samochodzik i zagadki Fromborka''.<br /> <br /> ==Edukacja==<br /> Tradycje szkolnictwa w mieście sięgają co najmniej XIV wieku, kiedy to przy katedrze fromborskiej istniała szkoła kapitulna i konwikt. W 1565 utworzona została szkoła parafialna. Od 1928 działała szkoła zawodowa.<br /> <br /> ==Religia==<br /> Współcześnie we Fromborku istnieje [[ Parafia pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Fromborku|parafia katolicka przy katedrze]], zbór posiada także Kościół Zielonoświątkowy. Po 1772 roku we Fromborku zaczęli osiedlać się ewangelicy, a świątynia ewangelicka powstała we Fromborku w 1862 roku. W XIX wieku istniała ponadto gmina żydowska.<br /> <br /> ==Współpraca z innymi miastami==<br /> Frombork ma trzy miasta partnerskie – Suchą Beskidzką, litewską Kozłową Rudę oraz rosyjski Swietłyj.<br /> <br /> ==Ludzie związani z Fromborkiem==<br /> Wśród wybitnych osobistości związanych z Fromborkiem wymienić należy przede wszystkim rezydujących przy katedrze kanoników kapituły warmińskiej, w tym [[lkwim:Mikołaj Kopernik|Mikołaja Kopernika]]. We Fromborku urodzili się także m.in.:<br /> * [[Jan Plastwich]], kronikarz warmiński<br /> * [[Johannes Frauenburg]], humanista, burmistrz Zgorzelca<br /> * [[Rudolph Borowski]], polityk<br /> * [[Albert Wichert]], matematyk<br /> * [[Julius Pohl]], duchowny katolicki, poeta, redaktor, wydawca kalendarzy warmińskich<br /> * [[Teodor Bornowski]], poeta<br /> * [[Wikbold]], kapelan papieski, kanonik warmiński, prawnik<br /> * [[Karol Woelky]], historyk, bibliotekarz, redaktor i wydawca, duchowny rzymskokatolicki, kanonik warmiński <br /> * [[Paweł Snopek]], sekretarz biskupów warmińskich, kanonik dobromiejski i fromborski, humanista, mecenas<br /> * [[Feliks Reich]], kanonik warmiński, sekretarz biskupów warmińskich<br /> * [[Arnold Lange]], duchowny rzymskokatolicki, współpracownik biskupów warmińskich, kanonik dobromiejski<br /> * [[Fabian Emmerich]], duchowny rzymskokatolicki, kanonik dobromiejski, lekarz kapitulny<br /> * [[Franciszek Schmidt |Franciszek Ksawery Schmidt]], kanonik dobromiejski, doktor teologii<br /> * [[Baltazar Rabe]], duchowny rzymskokatolicki, prawnik biskupi, kanonik warmiński<br /> Frombork może poszczycić się liczbą honorowych obywateli zbliżoną do liczby faktycznych mieszkańców. Zawdzięcza to przywilejowi nadawania tego tytułu uczestnikom akcji odbudowy miasta – operacji &quot;1001-Frombork&quot;.<br /> <br /> ==Zobacz też==<br /> *[[Szlak Kopernikowski: Majątek Kumiany - Frombork]]<br /> *[[lkwim: Towarzystwo Miłośników Fromborka|Towarzystwo Miłośników Fromborka]]<br /> *[[lkwim: Międzynarodowe Biennale Bursztynu we Fromborku „Bursztyn i Astronomia 2007”|Międzynarodowe Biennale Bursztynu we Fromborku]]<br /> * [[lkwim:Lavabo z Bazyliki Archikatedralnej we Fromborku | Lavabo z Bazyliki Archikatedralnej we Fromborku ]]<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> Kurowski E., ''Dzieje Fromborka. Historia miasta do 1998 roku'', Frombork 2000.<br /> Chłosta Jan ''Słownik Warmii (historyczno-geograficzny)'', Olsztyn 2002;<br /> [http://pl.wikipedia.org/wiki/Frombork Frombork w polskojęzycznej pl.wikipedia.org] [08.01.2015]&lt;br/&gt;<br /> [http://frombork.art.pl/pl/ Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku] [08.01.2015]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.frombork.pl/ frombork.pl] [08.01.2015]&lt;br/&gt;<br /> [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/413/ Frombork, ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', Tom II, s. 413.] [08.01.2015]&lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria:Miejscowość]]<br /> [[Kategoria:Miasta]]<br /> [[Kategoria:Powiat braniewski]]<br /> [[Kategoria: Frombork (gmina miejsko-wiejska)]]<br /> [[Kategoria: 1301-1400]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:LidzbarkWarmi%C5%84skiOran%C5%BCeria1.jpg&diff=158394 2024-11-10T20:42:59Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Purda1.jpg&diff=158393 2024-11-10T20:42:22Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Rog%C3%B3%C5%BC1.jpg&diff=158392 2024-11-10T20:33:38Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Butryny1.jpg&diff=158391 2024-11-10T20:31:35Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Ignalin1.jpg&diff=158390 2024-11-10T20:30:36Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Lechowo1.jpg&diff=158389 2024-11-10T20:28:59Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:LidzbarkWarmi%C5%84skiKo%C5%9Bci%C3%B3%C5%821.jpg&diff=158388 2024-11-10T20:27:26Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Barczewo1.jpg&diff=158387 2024-11-10T20:26:42Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Ba%C5%BCyny1.jpg&diff=158386 2024-11-10T20:25:46Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Bisztynek1.jpg&diff=158385 2024-11-10T20:12:35Z

<p>Maja Dzieciątek: Kościół</p> <hr /> <div>== Opis ==<br /> Kościół<br /> == Licencja ==<br /> {{CC-BY-SA}}</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:BisztyneKo%C5%9Bci%C3%B3%C5%821.jpg&diff=158384 2024-11-10T20:11:58Z

<p>Maja Dzieciątek: Kościół</p> <hr /> <div>== Opis ==<br /> Kościół<br /> == Licencja ==<br /> {{CC-BY-SA}}</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Blanki1.jpg&diff=158383 2024-11-10T20:10:55Z

<p>Maja Dzieciątek: Kościół</p> <hr /> <div>Kościół</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Braniewo1.jpg&diff=158382 2024-11-10T20:09:05Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Braniewo_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82.jpeg&diff=158381 2024-11-10T18:38:22Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Cerkiew_pw._%C5%9Bw._Miko%C5%82aja_w_Dobrym_Mie%C5%9Bcie&diff=157949 2024-02-26T18:12:43Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div>''' Cerkiew pw. św. Mikołaja w Dobrym Mieście ''' – zabytek architektury sakralnej wzniesiony w I połowie XVIII wieku.<br /> [[Plik:Dobre Miasto Kosciol Mikolaja1.jpg|thumb|right|400px|Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> [[Plik:cerkiew_dobre_1.jpg|thumb|right|290px|Fot. Mieczysław Kalski]]<br /> [[Plik:cerkiew_dobre_2.jpg|thumb|right|290px|Fot. Mieczysław Kalski]]<br /> <br /> == Położenie ==<br /> Świątynia znajduje się w pobliżu centrum [[Dobre Miasto|Dobrego Miasta]], za mostem na [[Rzeka Łyna|Łynie]], przy ul. Olsztyńskiej 2. <br /> <br /> ==Historia==<br /> Pierwsza świątynia w tym miejscu ufundowana została w 1597 r. przez dziekana kapituły dobromiejskiej [[Walenty Helwig|Walentego Helwiga]]. Została ona jednak zniszczona, a na jej miejscu wzniesiono kolejną w 1660 r. I ona jednak nie przetrwała. Po jej zburzeniu w 1736 r. za zezwoleniem biskupa [[Krzysztof Szembek |Krzysztofa Szembeka]], zaczęto wznosić obecny kościół. W 1741 r. jego konsekracji dokonał biskup [[Michał Łaszewski|Michał Remigiusz Łaszewski]]. <br /> <br /> W latach 1877-1945 kościół pełnił rolę kaplicy szpitalnej. W czasie II wojny światowej odbywały się tu nabożeństwa dla ludności przebywającej na robotach u niemieckich gospodarzy. W 1957 r. świątynię przejęła wspólnota greckokatolicka. Pierwsze nabożeństwo odprawiono tu w 1958 r.<br /> <br /> ==Opis==<br /> Jest to budowla barokowa, murowana z cegły, nieotynkowana. Wzniesiono ją na planie prostokąta, na podmurówce z kamienia polnego. Wolutowe szczyty kryją niski dach dwuspadowy o lekko wygiętych w dolnej części połaciach. Środkowe części ścian szczytowych ujęto w ramy płaskimi pilastrami. W partii szczytowej po stronie zachodniej umieszczono niewielką wieżyczkę dzwonną, nakrytą cebulastym hełmem, natomiast po stronie wschodniej chorągiewkę z datą &quot;1737&quot;. Nad wejściem głównym, pomiędzy dwoma oknami, znajduje się wizerunek Marii z Dzieciątkiem. <br /> <br /> ==Wyposażenie==<br /> W kościele znajdują się barokowe ołtarze z lat 1660-1700 oraz współczesny ikonostas. <br /> <br /> ==Zobacz też==<br /> [http://mojemazury.pl/36845,Cerkiew-sw-Mikolaja-w-Dobrym-Miescie.html#axzz3OzFcWyTh mojemazury.pl] [12.01.2015]&lt;br/&gt;<br /> ==Bibliografia==<br /> Sołłohub Kazimierz, ''Dobre Miasto : przewodnik'', Olsztyn 1999, Pojezierze 1999, s. 12.&lt;br/&gt;<br /> Suchenek Zygmunt, ''Dobre Miasto na starych widokówkach'', Dobre Miasto 2007, ElSet, s. 42.&lt;br/&gt;<br /> Suchenek Zygmunt, ''Dobre Miasto : skrawek uroczej Warmii'', Olsztyn 2011, Pracownia Wydawnicza ElSet, s. 62-63.<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> <br /> [[Kategoria: Turystyka]]<br /> [[Kategoria: Kościoły i kaplice]]<br /> [[Kategoria: Powiat olsztyński]]<br /> [[Kategoria: Dobre Miasto (gmina miejsko-wiejska)]]<br /> [[Kategoria: 1701-1800]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Dobre_Miasto_Kosciol_Mikolaja1.jpg&diff=157948 2024-02-26T17:47:53Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Cerkiew_pw._%C5%9Bw._Miko%C5%82aja_w_Dobrym_Mie%C5%9Bcie&diff=157865 2023-10-18T17:55:02Z

<p>Maja Dzieciątek: dodanie zdjęcia z 2023 roku</p> <hr /> <div>''' Cerkiew pw. św. Mikołaja w Dobrym Mieście ''' – zabytek architektury sakralnej wzniesiony w I połowie XVIII wieku.<br /> [[Plik:Dobre Miasto Kosciol Mikolaja.jpg|thumb|right|400px|Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> [[Plik:cerkiew_dobre_1.jpg|thumb|right|290px|Fot. Mieczysław Kalski]]<br /> [[Plik:cerkiew_dobre_2.jpg|thumb|right|290px|Fot. Mieczysław Kalski]]<br /> <br /> == Położenie ==<br /> Świątynia znajduje się w pobliżu centrum [[Dobre Miasto|Dobrego Miasta]], za mostem na [[Rzeka Łyna|Łynie]], przy ul. Olsztyńskiej 2. <br /> <br /> ==Historia==<br /> Pierwsza świątynia w tym miejscu ufundowana została w 1597 r. przez dziekana kapituły dobromiejskiej [[Walenty Helwig|Walentego Helwiga]]. Została ona jednak zniszczona, a na jej miejscu wzniesiono kolejną w 1660 r. I ona jednak nie przetrwała. Po jej zburzeniu w 1736 r. za zezwoleniem biskupa [[Krzysztof Szembek |Krzysztofa Szembeka]], zaczęto wznosić obecny kościół. W 1741 r. jego konsekracji dokonał biskup [[Michał Łaszewski|Michał Remigiusz Łaszewski]]. <br /> <br /> W latach 1877-1945 kościół pełnił rolę kaplicy szpitalnej. W czasie II wojny światowej odbywały się tu nabożeństwa dla ludności przebywającej na robotach u niemieckich gospodarzy. W 1957 r. świątynię przejęła wspólnota greckokatolicka. Pierwsze nabożeństwo odprawiono tu w 1958 r.<br /> <br /> ==Opis==<br /> Jest to budowla barokowa, murowana z cegły, nieotynkowana. Wzniesiono ją na planie prostokąta, na podmurówce z kamienia polnego. Wolutowe szczyty kryją niski dach dwuspadowy o lekko wygiętych w dolnej części połaciach. Środkowe części ścian szczytowych ujęto w ramy płaskimi pilastrami. W partii szczytowej po stronie zachodniej umieszczono niewielką wieżyczkę dzwonną, nakrytą cebulastym hełmem, natomiast po stronie wschodniej chorągiewkę z datą &quot;1737&quot;. Nad wejściem głównym, pomiędzy dwoma oknami, znajduje się wizerunek Marii z Dzieciątkiem. <br /> <br /> ==Wyposażenie==<br /> W kościele znajdują się barokowe ołtarze z lat 1660-1700 oraz współczesny ikonostas. <br /> <br /> ==Zobacz też==<br /> [http://mojemazury.pl/36845,Cerkiew-sw-Mikolaja-w-Dobrym-Miescie.html#axzz3OzFcWyTh mojemazury.pl] [12.01.2015]&lt;br/&gt;<br /> ==Bibliografia==<br /> Sołłohub Kazimierz, ''Dobre Miasto : przewodnik'', Olsztyn 1999, Pojezierze 1999, s. 12.&lt;br/&gt;<br /> Suchenek Zygmunt, ''Dobre Miasto na starych widokówkach'', Dobre Miasto 2007, ElSet, s. 42.&lt;br/&gt;<br /> Suchenek Zygmunt, ''Dobre Miasto : skrawek uroczej Warmii'', Olsztyn 2011, Pracownia Wydawnicza ElSet, s. 62-63.<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> <br /> [[Kategoria: Turystyka]]<br /> [[Kategoria: Kościoły i kaplice]]<br /> [[Kategoria: Powiat olsztyński]]<br /> [[Kategoria: Dobre Miasto (gmina miejsko-wiejska)]]<br /> [[Kategoria: 1701-1800]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Stoczek_Klasztorny&diff=157516 2022-01-11T19:39:21Z

<p>Maja Dzieciątek: dodanie zdjęcia z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Stoczek Klasztorny <br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Stoczka Klasztornego <br /> |zdjęcie = Stoczekkl.jpg <br /> |opis zdjęcia = Pałac i Ogród Klasztorny.&lt;br&gt;Źródło: [https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Stoczek_Klasztorny_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Pielgrzymkowy_Ogr%C3%B3d_004.jpg Commons Wikimedia]<br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie <br /> |powiat = lidzbarski<br /> |gmina = Kiwity<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 102 (łącznie Stoczek i Stoczek Klasztorny)<br /> |rok = 2010<br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 07 |sekundN = 30<br /> |stopniE = 20 |minutE = 43 |sekundE = 35<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> [[File:stoczekk.jpg|thumb|right|290px|Stoczek Klasztorny w latach 1890-1898.&lt;br&gt;Fot. Adolf Bötticher. &lt;br&gt;Źródło: Ze zbiorów dawnego Urzędu Prowincjonalnego Konserwatora Zabytków Prus Wschodnich w Królewcu. Kolekcja IS PAN]]<br /> [[Image:Stoczek Klasztorny.jpeg|thumb|right|290px|kościół pw. Najświętszej Maryi Panny Matki Pokoju&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg&lt;br&gt; 2021]]<br /> ''' Stoczek Klasztorny''' (niem. ''Springborn'') – część wsi sołeckiej [[Stoczek]] położonej w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat lidzbarski|powiecie lidzbarskim]], w [[Kiwity (gmina wiejska)| gminie Kiwity]].<br /> W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.<br /> W 2010 roku miejscowość była zamieszkana przez 102 osoby (łączna liczba mieszkańców wsi: Stoczek i Stoczek Klasztorny). Obecnie funkcję sołtysa Stoczka sprawuje [[Franciszek Boczkowski]] &lt;ref&gt;[http://bip.warmia.mazury.pl/kiwity_gmina_wiejska/169/SOLTYSI_KADENCJI_2010-2014/ bip.warmia.mazury.pl] [20.03.2014] &lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> <br /> == Położenie ==<br /> Miejscowość jest położona w odległości 11 km na wschód od [[Lidzbark Warmiński|Lidzbarka Warmińskiego]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Wieś została lokowana przez biskupa [[Herman z Pragi| Hermana z Pragi]] w roku 1349. Pierwszy kościół został wzniesiony niedługo po założeniu miejscowości.<br /> <br /> Miejscowość bardzo ucierpiała w okresie wojen polsko-szwedzkich, kiedy to w Stoczku Klasztornym przebywały wojska szwedzkie Gustawa II Adolfa, pustosząc miejscowość i okolice. Pod koniec lat 30. XVII w. ówczesny biskup [[Mikołaj Szyszkowski]] zainicjował budowę kościoła, który powstawał w latach 1639–1641. Świątynia stała się siedzibą sprowadzonych przez Szyszkowskiego braci zakonu Bernardynów. Zabudowania klasztorne powstały już za czasów biskupa [[Jan Stefan Wydżga| Jana Wydżgi]] w latach 1659–1677. W latach 1708–1717 dobudowano wieżę kościelną, nawę oraz krużganki. Wiek XVII i XVII to czas licznych pielgrzymek do Stoczka Klasztornego. Kiedy w 1810 roku doszło do rozwiązania klasztorów w [[Prusy|Prusach]], zespół świątynny trafił pod opiekę kolejnych proboszczów z [[Kiwity| Kiwit]]. W latach 1870–1873 rezydowali tu Księża Misjonarze; później zespół został przekształcony w dom rekolekcyjny oraz dom księży emerytów. Bernardyni powrócili do Stoczka Klasztornego w roku 1926. <br /> <br /> W okresie od października 1953 do października roku następnego w Stoczku przebywał internowany przez władze Polski Ludowej prymas kardynał [[Stefan Wyszyński]]. Od 1957 roku klasztor stał się siedzibą Księży Marian.<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Turystyka ==<br /> *szlak rowerowy o długości 36 km – przebieg trasy: Lidzbark Warmiński – [[Koniewo]] – [[Budniki]] – [[Kotowo]] – [[Morawa]] – [[Napraty]] – Stoczek Klasztorny – [[Kierwiny]] – [[Sarnowo (gmina Lidzbark Warmiński)|Sarnowo]] – Lidzbark Warmiński<br /> == Zabytki ==<br /> *barokowy kościół wzniesiony w latach 1639–1641, rozbudowany w latach 1708–1717; wyposażenie wnętrza pochodzi z XVIII w.<br /> *klasztor barokowy wybudowany w latach 1659–1677, rozbudowany w latach 1716–1717; na parterze w części północno-zachodniej zlokalizowane jest muzeum, w którym zgromadzono liczne zabytki sztuki sakralnej<br /> *[[kapliczki w Stoczku Klasztornym|trzy kapliczki przydrożne]]: dwie barokowe i jedna pochodząca z XIX w., wzniesiona w stylu klasycystycznym<br /> <br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> == Bibliografia ==<br /> Bielawny Krzysztof, ''Najpopularniejszy szlak pielgrzymkowy po sanktuariach Warmii i Mazur'', Olsztyn 2009.&lt;br/&gt;<br /> Chrzanowski Tadeusz, ''Przewodnik po zabytkowych kościołach Północnej Warmii'', Olsztyn 1978.&lt;br/&gt;<br /> Górski Tadeusz, ''Sanktuarium Matki Pokoju w Stoczku Warmińskim'', Olsztyn 1988.&lt;br/&gt;<br /> ''Lidzbark Warmiński'', teksty Edwarda Radtke, Sławomira Skowronka, Władysława Strutyńskiego, Leonarda Szwedowicza, Olsztyn 2000.&lt;br/&gt;<br /> Rzempołuch Andrzej, ''Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich'', Olsztyn 1992.&lt;br/&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#733/pl/i/stoczek_klasztorny_-_zabytkowy_zespol_klasztorny_bernardynow ciekawemazury.pl] [20.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.domwarminski.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=305:jan-chlosta-niezwyklosc-warmii-w-kulturze-polskiej&amp;catid=51:czytelnia&amp;Itemid=190 domwarminski.pl] [20.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/miejsca/koscioly/stoczek_klasztorny Olsztyńska Strona Rowerowa] [20.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.stoczek.pl/ stoczek.pl] [20.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat lidzbarski]] [[Kategoria: Kiwity (gmina wiejska)]] [[Kategoria: 1301-1400]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Orneta&diff=157515 2022-01-11T19:01:42Z

<p>Maja Dzieciątek: dodanie zdjęcia z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Orneta <br /> |herb wsi = Herb Ornety.png <br /> |flaga wsi = Flaga Ornety.png <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Ornety <br /> |zdjęcie = Ratusz w Ornecie.jpg<br /> |opis zdjęcia = Ratusz w Ornecie.&lt;br&gt;Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Poland_Orneta_-_town_hall.jpg Commons Wikimedia] [12.12.2014] <br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie<br /> |powiat = lidzbarski <br /> |gmina = Orneta<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 9 169<br /> |rok = 2012<br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 6 |sekundN = 56 <br /> |stopniE = 20 |minutE = 7 |sekundE = 48<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> ''' Orneta ''' (niem. ''Wormditt'') – miasto położone w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat lidzbarski|powiecie lidzbarskim]], w [[Orneta (gmina miejsko-wiejska)|gminie Orneta]]. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego. Miejscowość jest siedzibą gminy. W 2012 roku liczyła 9169 mieszkańców. Aktualnie funkcję burmistrza sprawuje [[Ireneusz Popiel]] &lt;ref&gt;[http://www.orneta.pl/urzad/ orneta.pl] [12.12.2014]&lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> [[File:Cerkwiew greckokatolicka w Ornecie.jpg|thumb|290 px|right| Cerkiew greckokatolicka w Ornecie. Fot. Loraine. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cerkiew_greckokatolicka_w_Ornecie.JPG Commons Wikimedia] [12.12.2014]]]<br /> [[Image:Orneta, kościół.jpeg|thumb|right|290px|Orneta, kościół pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> [[File:Orneta. Kościół pw. św. Jana Chrzciciela.jpg|thumb|290 px|right|Orneta. Kościół pw. św. Jana Chrzciciela. Fot. Magkrys. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_parafialny_pw._%C5%9Bw._Jana_Chrzciciela_w_Ornecie_%28miasto%29A-185_-Magkrys.JPG Commons Wikimedia] [12.12.2014]]]<br /> == Położenie ==<br /> Miasto jest położone na [[Warmia|Warmii]], na obszarze Równiny Orneckiej, w odległości 34 km od [[Lidzbark Warmiński|Lidzbarka Warmińskiego]]. Orneta leży nad rzeką [[Rzeka Drwęca| Drwęcą]] i jeziorem [[Jezioro Mieczowe|Mieczowym]].<br /> <br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Miejscowość została założona przez biskupa warmińskiego [[Eberhard z Nysy|Eberharda z Nysy]]. Pierwszym sołtysem został krewny biskupa o imieniu Wilhelm. Orneta jako osada obsadzona niemieckimi osadnikami istniała z pewnością przed 1308 rokiem. Biskup warmiński nadał wsi prawa miejskie w roku 1313. Drugi zachowany do dzisiaj przywilej lokacyjny Ornety został wystawiony w roku 1359 przez kolejnego biskupa [[Jan Stryprock|Jana Stryprocka]]. Orneta nosząca wówczas nazwę ''Wormeditten'' otrzymała 68 włók czynszowych oraz 40 włók zwolnionych z uiszczania powinności. <br /> <br /> W 1346 roku Orneta otrzymała od biskupa [[Herman z Pragi|Hermana z Pragi]] las zwany ''Bogenwald'' położony między [[Kaszuny|Kaszunami]], [[Miłkowo|Miłkowem]], [[Jesionwo|Jesionowem]], [[Babiak|Babiakiem]], [[Bugi|Bugami]] i [[Krasny Bór|Krasnym Borem]]. W XVI wieku wybudowano w mieście szpital św. Jerzego, szpital Świętego Ducha oraz ratusz. Przed 1350 roku rozpoczęto budowę [[Kościół pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty| kościoła pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty]]. Zamek biskupi został wzniesiony prawdopodobnie przed 1315 rokiem. W 1341 roku stał się siedzibą biskupa Hermana z Pragi. Po jego śmierci (1350) siedziba biskupia została przeniesiona do [[Lidzbark Warmiński|Lidzbarka Warmińskiego]]. Zamek włączono w obręb wzniesionych murów miejskich.<br /> <br /> [[lkwim: Zamek w Ornecie|Zamek ornecki]] na przestrzeni stuleci był powiększany, remontowany i naprawiany. Po 1772 roku budowla zaczęła popadać w ruinę. W 1806 roku rozebrano zamkowe mury obronne i zabudowania gospodarcze. Po 1890 roku na miejscu zamku wzniesiono budynek szkoły. W 1586 roku biskup warmiński [[lkwim: Marcin Kromer|Marcin Kromer]] sprowadził do Ornety zakon sióstr katarzynek, który zajął miejsce konwentu beginek. W XVI wieku wzniesiono również Kaplicę Jerozolimską. <br /> <br /> W okresie wojen między Polską a [[zakon krzyżacki|zakonem]] wzrósł ucisk fiskalny, który ostatecznie doprowadził do powstania antykrzyżackiej koalicji miast, tj. [[Związek Pruski|Związku Pruskiego]]. Do Związku przystąpiło również Orneta. W mieście odbył się zjazd rycerstwa i miast warmińskich (21-22 stycznia 1454). W lipcu 1460 roku w Ornecie osiadł nowy biskup [[Paweł Legendorf]], który doprowadził do porozumienia między miastem a Zakonem. Orneta została jednak opanowana przez wojska Związku Pruskiego, a biskup przeniósł się do Lidzbarka Warmińskiego. Ostatecznie na mocy traktatu pokojowego z 1466 roku [[Warmia]] została przyłączona do Królestwa Polskiego. <br /> <br /> W czasie kolejnej wojny między Polską a Zakonem Orneta był oblegana przez samego [[Albrecht Hohenzollern|Albrechta Hohenzollerna]] (listopad 1520), który ostatecznie zajął miasto. Konflikt zakończony w 1525 roku wyniszczył i zubożył Ornetę. Kolejne trudne doświadczenia spadły na miasto w okresie wojen polsko-szwedzkich. w 1626 roku władze miejskie postanowiły poddać się bez walki wojsku szwedzkiemu. Na miasto nałożona została ogromna kontrybucja. Jednak w tym samym roku, 17 listopada, miasto odbili Polacy. W 1627 roku Orneta została ponownie zajęta przez Szwedów, którzy nałożyli kolejną kontrybucję, pustosząc jednocześnie całe miasto. Dwa lata później wojska szwedzkie opuściły miejscowość. Nowy cios zadała miastu kolejna wojna polsko-szwedzka, która całkowicie je wyniszczyła. Szwedzi opuścili Warmię dopiero w 1709 roku. Miasto szczęśliwie ominęła [[Epidemia dżumy 1709-1711|wielka epidemia dżumy]], ale sroga zima z 1708 roku zniszczyła plony, doprowadzając do klęski głodu.<br /> <br /> W latach 1757-1764 na Warmii stacjonowali Rosjanie, a Orneta po raz kolejny została skazana została na rekwizycje, kontrybucje i podatkowy ucisk. <br /> <br /> W 1768 roku na Warmii założono stałą pocztę, a w Ornecie utworzono pocztową stację rozdzielczą. W 1772 roku miasto zostało włączone do [[Powiat braniewski|powiatu braniewskiego]]. Utworzono gminę ewangelicką. Od 1773 roku miejscowość nabrała charakteru [[Garnizony wojskowe na Warmii|miasta garnizonowego]]. W Ornecie przebywał przez pewien czas szwadron dragonów, szwadron Bośniaków, kompanie piechoty. Na początku stycznia 1807 roku w mieście pojawili się Francuzi. Ich pobyt wiązał się z przymusem wypłacenia kontrybucji pieniężnej. Na początku lutego przez Ornetę przemaszerowało 16 tys. żołnierzy marszałka Michela Neya. Od tego momentu miasto naprzemiennie nawiedzali Francuzi lub Rosjanie doprowadzający mieszkańców do ruiny. <br /> <br /> Wiek XIX to również okres częstych i dotkliwych pożarów niszczących miejskie zabudowanie gospodarcze i mieszkalne. W 1850 roku pożar pozbawił dachu nad głową 1072 osoby. W 1888 roku utworzono w mieście ochotniczą straż pożarną. <br /> <br /> Szkoła parafialna istniała w Ornecie już w okresie średniowiecza. W 1565 roku do placówki uczęszczało 82 uczniów. Siostry katarzynki prowadziły natomiast szkołę dla dziewcząt. Pod koniec XVIII wieku uczyło się w niej 86 dziewcząt. W 1825 roku obowiązkiem nauczania objęto wszystkie dzieci. W 1867 roku w Ornecie założono gimnazjum. W 1925 roku powstał jego żeński odpowiednik. W tym samym roku obie placówki zostały połączone. W 1889 roku wybudowano nowy gmach szkoły żeńskiej. Dziesięć lat później wzniesiono budynek szkoły dla chłopców. Od 1880 roku w Ornecie wydawano gazetę ''Wormditter Zeitung''.<br /> <br /> W 1800 roku w mieście osiedlili się [[Żydzi na Warmii i Mazurach|Żydzi]]. W 1806 roku założono cmentarz, a w 1848 roku wzniesiono synagogę. W 1871 roku miejscowa diaspora liczyła 174 osoby i z każdym rokiem ulegała zmniejszeniu. W 1933 roku Orneta była zamieszkana przez 45 osób wyznania mojżeszowego. <br /> <br /> W 1828 roku rozpoczęła się budowa szkoły i plebanii ewangelickiej. W 1830 roku wzniesiona została świątynia ewangelicka. <br /> <br /> Miasto w XIX stuleciu było znane z produkcji tytoniu, od 1806 roku produkowanego w firmie C. Grunenberg. W mieście działały trzy młyny i taka sama liczba cegielni. Pod koniec stulecia zaczęto produkować papę, narzędzia i maszyny rolnicze. Około 1830 roku wzniesiono miejscowe koszary. W 1884 roku Orneta uzyskała połączenie kolejowe z [[Olsztyn|Olsztynem]]. W 1890 roku oddano do użytku budynek nowego szpitala. W 1901 roku powstał zakład dla chorych umysłowo i epileptyków. W latach 1872-1875 powstał szpital pw. św. Elżbiety. W 1889 roku w mieście powstało [[Warmińskie Towarzystwo Gospodarcze]]. W 1912 roku Orneta obchodziła 600-lecie powstania.<br /> <br /> Miasto uniknęło zniszczeń w okresie I wojny światowej, ale mieszkańcy odczuli niedobory podstawowych produktów i zapaść niemieckiej gospodarki. W latach 20. pojawiło się widmo bezrobocia oraz wzrost cen. Przed 1939 roku Orneta była miastem rzemieślników. W miejscowości działały wówczas cztery hotele, firma organmistrzowska, browar, młyny, cegielnie, mleczarnia, warsztat i wypożyczalnia samochodów oraz wspomniana fabryk tytoniu, nie wspominając już o sklepach branżowych. W czasie nocy kryształowej została zniszczona miejscowa synagoga. W roku 1938 w mieście na dobre &quot;rozgościli&quot; się zwolennicy Adolfa Hitlera.<br /> <br /> Armia Czerwona wkroczyła do miasta 15 lutego 1945 roku. Szczęśliwie Orneta straciła w wyniku zniszczeń wojennych jedynie 15% budynków mieszkalnych. Pierwsi polscy osadnicy pojawili się w mieście wiosną 1945 roku. Latem 1946 roku rozpoczęła się masowa akcja wysiedlania ludności niemieckiej. Jesienią 1945 roku pracę rozpoczęło Państwowe Przedsiębiorstwo Traktorów i Maszyn Rolniczych. Szkoła zaczęła pracę 15 września 1945 roku. Rok później powstała Państwowa Centrala Handlowa.<br /> <br /> Liczba mieszkańców w poszczególnych okresach wynosiła:<br /> *1772 - 1978 <br /> *1802 - 2251 <br /> *1852 - 2800 <br /> *1875 - 4673 <br /> *1905 - 5593 <br /> *1925 - 6063<br /> *1939 - 7816<br /> *1950 - 4347<br /> *1962 - 8000<br /> ==Gospodarka==<br /> *[[ Metal Produkt Sp. z o.o.]] Centrum Produkcji w Orneci<br /> ==Kultura==<br /> *[[Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Orneta|Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy]]<br /> *[[lkwim:Miejski Dom Kultury w Ornecie|Miejski Dom Kultury]]<br /> *[[lkwim:Zespół Ornecianie|Zespół Ornecianie]]<br /> ==Organizacje i stowarzyszenia==<br /> *[[lkwim:Stowarzyszenie MIASTOWIEŚ w Ornecie|Stowarzyszenie MIASTOWIEŚ]]<br /> *[[LGD &quot;Warmiński Zakątek&quot;]]<br /> *[[Związek Gmin Warmińsko-Mazurskich]]<br /> *[[Stowarzyszenie &quot;Dom Warmiński&quot;]]<br /> *[[Stowarzyszenie na Rzecz Pomocy Osobom Niepełnosprawnym w Ornecie|Stowarzyszenie na Rzecz Pomocy Osobom Niepełnosprawnym]]<br /> *[[Stowarzyszenie Joannici Dzieło Pomocy. Oddział Miejscowy w Ornecie]]<br /> *[[Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Miasta i Gminy Orneta „Ornecianie”]]<br /> *[[Stowarzyszenie Uniwersytet Trzeciego Wieku w Ornecie]]<br /> *[[Stowarzyszenie Orneckie &quot;AGRORELAKS&quot;]]<br /> *[[Stowarzyszenie Miłośników Warmii]]<br /> *[[Stowarzyszenie Lepsze Jutro w Ornecie|Stowarzyszenie Lepsze Jutro]]<br /> ==Religia==<br /> *[[Parafia Prawosławna pw. św. Mikołaja Cudotwórcy w Ornecie]]<br /> *[[Parafia pw. św. Jana Chrzciciela w Ornecie]]<br /> == Ludzie związani z miejscowością ==<br /> *[[Herman z Pragi]]<br /> *[[Jerzy Pranghe]]<br /> *[[Karol Sieniawski]] <br /> *[[Eugeniusz Buchholz]]<br /> *[[Wiktor Steffen]]<br /> *[[Adam Stanisław Grabowski]]<br /> *[[Andrzej Stanisław Von Hatten]]<br /> *[[lkwim: Franciszek Chruściel|Franciszek Chruściel]]<br /> *[[lkwim:Józefa Buchholz|Józefa Buchholz]]<br /> *[[lkwim:Agnes Miegel|Agnes Miegel]]<br /> *[[Szymon Rudnicki]]<br /> *[[Eberhard z Nysy]]<br /> *[[Andrzej Thiel]]<br /> *[[Franz Buchholz]]<br /> *[[Hugo Haase]]<br /> *[[Zygmunt Kamiński]]<br /> *[[Baltazar Rabe]]<br /> ==Sport==<br /> *[[Warmia Mazury Senior Games]]<br /> *Klub Piłkarski [[Błękitni Orneta]]<br /> *[[Stowarzyszenie MOTOKLUB w Ornecie|Stowarzyszenie MOTOKLUB]]<br /> *[[Integracyjny Klub Sportowy &quot;SMOK&quot; w Ornecie|Integracyjny Klub Sportowy &quot;SMOK&quot;]]<br /> *[[Uczniowski Klub Sportowy &quot;Bystry&quot; w Ornecie|Uczniowski Klub Sportowy &quot;Bystry&quot;]]<br /> *[[Ludowy Uczniowski Klub Sportowy w Ornecie|Ludowy Uczniowski Klub Sportowy]]<br /> *[[Uczniowski Integracyjny Klub Sportowy &quot;MIG&quot; w Ornecie|Uczniowski Integracyjny Klub Sportowy &quot;MIG&quot;]]<br /> ==Edukacja==<br /> *[[Przedszkole nr 1 w Ornecie|Przedszkole nr 1]]<br /> *[[Przedszkole nr 2 w Ornecie|Przedszkole nr 2]]<br /> *[[Szkoła Podstawowa nr 1 w Ornecie| Szkoła Podstawowa nr 1]]<br /> *[[Szkoła Podstawowa nr 4 w Ornecie|Szkoła Podstawowa nr 4]]<br /> *[[Zespół Szkół Zawodowych Centrum Kształcenia Ustawicznego im. Stanisława Staszica w Ornecie|Zespół Szkół Zawodowych Centrum Kształcenia Ustawicznego im. Stanisława Staszica]]<br /> *[[Gimnazjum nr 1 w Ornecie|Gimnazjum nr 1]]<br /> *[[Gimnazjum nr 2 w Ornecie im. 29 Pułku Lotnictwa Myśliwskiego]]<br /> *[[Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Bojowników o Polskość Warmii w Ornecie|Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Bojowników o Polskość Warmii]]<br /> ==Turystyka==<br /> *[[Rezerwat Dolina rzeki Wałszy]]<br /> == Zabytki ==<br /> *[[lkwim: Ratusz w Ornecie|Ratusz w Ornecie]]<br /> *[[lkwim:Kaplica Jerozolimska w Ornecie|Kaplica Jerozolimska]]<br /> *[[lkwim:Kościół pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Ornecie|Kościół pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty]]<br /> *[[lkwim:Kielich z kościoła pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Ornecie|Kielich z kościoła pw. św. Jana i św. Jana Ewangelisty]] <br /> *[[lkwim:Ambona w kościele pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Ornecie|Ambona w kościele pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty]]<br /> *[[lkwim:Monstrancja z kościoła pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Ornecie|Monstrancja z kościoła pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty]]<br /> *[[lkwim:Ołtarz główny w kościele pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Ornecie|Ołtarz główny w kościele pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty]]<br /> *[[lkwim:Klasztor sióstr katarzynek w Ornecie|Klasztor sióstr katarzynek]]<br /> *[[lkwim:Zamek w Ornecie|Zamek w Ornecie]]<br /> *[[Synagoga w Ornecie|Synagoga]] wzniesiona w 1890 r.<br /> <br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Zobacz też ==<br /> *[[Referendum w Ornecie 2013]]<br /> == Bibliografia ==<br /> Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. I-II, Olsztyn 2010-2011.&lt;br/&gt;<br /> Achremczyk Stanisław, ''Orneta: dzieje miasta'', Olsztyn 2006.&lt;br/&gt;<br /> ''Małe miasto w zjednoczonej Europie'', red. nauk. Teresa Maria Łaguna, Orneta-Olsztyn 2003.&lt;br/&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br/&gt;<br /> [http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_ludnosc_stan_struktura_30062012.pdf stat.gov.pl, ''Ludność. Stan i struktura''] [14.12.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.ornetamdk.pl Miejski Dom Kultury w Ornecie] [14.12.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://nasza-orneta.pl/ Ornecianka - portal lokalny][14.12.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://orneta.net/historia-ornety orneta.net, historia Ornety] [14.12.2014]&lt;br/&gt;<br /> <br /> [[kategoria: Miasta]]<br /> [[Kategoria: Miejscowość]]<br /> [[Kategoria: Powiat lidzbarski]] <br /> [[Kategoria: Miasta]]<br /> [[Kategoria: Orneta (gmina miejsko-wiejska)]]<br /> [[Kategoria: 1301-1400]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=%C5%81ajsy_(gmina_Pieni%C4%99%C5%BCno)&diff=157514 2022-01-11T18:55:46Z

<p>Maja Dzieciątek: dodanie zdjęcia z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Łajsy<br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Łajsów <br /> |zdjęcie = lajsy.jpg <br /> |opis zdjęcia = Kościół w Łajsach. Źródło: [http://pieniezno.pl/pl/galleries/list/4/28/1/15/ www.pieniezno.pl] [12.11.2013]<br /> |rodzaj miejscowości = wieś sołecka<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie <br /> |powiat = braniewski<br /> |gmina = Pieniężno<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 227<br /> |rok = 2010 <br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne = <br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 16 |sekundN = <br /> |stopniE = 20 |minutE = 10 |sekundE = <br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> [[Image:Łajsy kościól.jpeg |thumb|right|300px|Łajsy, kościół pw. św. Mikołaja&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> &lt;br/&gt;<br /> ''' Łajsy ''' (niem. ''Layss'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat braniewski|powiecie braniewskim]], w [[Pieniężno (gmina miejsko-wiejska)|gminie Pieniężno]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo elbląskie|województwa elbląskiego]].<br /> W 2010 roku liczyła 227 mieszkańców. W skład sołectwa wchodzą wsie: Łajsy i [[Pajtuny]]. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Jan Wołoszyn]]&lt;ref&gt;[http://bip.pieniezno.pl/?cid=91/ Strona Urzędu Miasta i Gminy Pieniężno] [12.11.2013]&lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> <br /> == Położenie ==<br /> Wieś położona jest w północnej części województwa warmińsko–mazurskiego, w południowo–zachodniej części [[Wzniesienia Górowskie|Wzniesień Górowskich]], 2 km na północny wschód od [[Pieniężno|Pieniężna]]; przebiega przez nią droga wojewódzka nr 510 na odcinku Pieniężno - [[Lelkowo]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Wieś została założona na starym [[Prusowie |pruskim]] polu osadniczym zwanym ''Lays''. W 1304 roku biskup [[Eberhard z Nysy]] wystawił dokument lokacyjny na obszar 65 łanów. Jego odbiorcą był Marcin von der Mark. Jednocześnie 4 łany przeznaczono na poczet przyszłej parafii. Kościół pw. św. Mikołaja został wybudowany w XIV stuleciu. Ówczesnym proboszczem był niejaki Gotfriedus. Wieś kilkakrotnie ucierpiała w okresie [[Wojny polsko-krzyżackie| wojen polsko–krzyżackich]]. Po 1521 roku połowa ziemi leżała odłogiem. Zniszczeniu uległ również kościół, który odbudowano w XVI wieku. Konsekracji świątyni dokonał biskup [[lkwim: Stanisław Hozjusz| Stanisław Hozjusz]]. W 1656 roku uprawą ziemi zajmowało się 2 sołtysów i 15 chłopów. W 1783 roku Łajsy składały się z 37 budynków. W 1818 roku wieś liczyła 210 mieszkańców. W 1939 roku Łajsy były zamieszkane przez 500 osób. <br /> <br /> Przed wybuchem [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojny światowej]] większość mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa i leśnictwa, 60 osób pracowało w przemyśle i rzemiośle, a 36 w handlu i komunikacji. Po zakończeniu II wojny światowej miejscowość uzyskała status wsi sołeckiej. W 1958 roku odbudowano kościół, który uległ częściowemu zniszczeniu w czasie działań wojennych w 1945 roku. W 1999 roku Łajsy były zamieszkane przez 256 osób. W miejscowości funkcjonuje świetlica wiejska.<br /> <br /> <br /> Liczba mieszkańców i gospodarstw w poszczególnych latach:<br /> <br /> *1783 r. - 37 gospodarstw rolne<br /> <br /> *1820 r. - 270 osób, 34 gospodarstwa rolne<br /> <br /> *1857 r. - 401 osób<br /> <br /> *1905 r. - 478 osób<br /> <br /> *1933 r. - 576 osób<br /> <br /> *1939 r. - 500 osób, 125 gospodarstw domowych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> We wsi znajduje się [[Galeria Sztuki &quot;Łajskówka&quot;]] utworzona przez [[Stowarzyszenie Agroturystyczne Ziemi Pieniężnieńskiej]]. <br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Zabytki ==<br /> *częściowo zachowany średniowieczny układ ruralistyczny<br /> *[[lkwim:Kościół pw. św. Mikołaja w Łajsach|kościół]] z XIV wieku, przebudowany w XVIII wieku, neogotycki<br /> *cmentarz przykościelny<br /> *pięć kapliczek przydrożnych<br /> <br /> == Ludzie związani z miejscowością ==<br /> *[[lkwim: Jan z Łajs|Jan z Łajs]] (ok. 1310–1388) - pochodzący z miejscowości założyciel [[Olsztyn|Olsztyna]]<br /> *[[Stanisław Chorążyczewski|Stanisław Chorążyczewski]] – urodzony w Łajsach (1953) rzeźbiarz–amator<br /> <br /> ==Ciekawostki==<br /> We wsi, której patronuje św. Jan Napomucen (patron dobrej spowiedzi, mostów, przepraw i życia rodzinnego), znajduje się skansen maszyn rolniczych &quot;Uchronić od zapomnienia&quot; usytuowany na wolnym powietrzu. Zgromadzono tu ponad 50 maszyn sprzed II wojny światowej. Niektóre z nich pochodzą z przedwojennej odlewni żeliwa A. Schirrmachera w Pieniężnie. Wystawione są również maszyny z lat 50. XX wieku polskiej produkcji. Skansen zdobią rzeźby i ule wykonane przez miejscowego artystę Stanisława Chorążyczewskiego&lt;ref&gt;[http://pieniezno.pl/pl/calendar/content/151/1539/ Strona Pieniężna] [21.09.2014]&lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Bibliografia ==<br /> ''Braniewo. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Andrzej Wakar i in., Olsztyn 1973.&lt;br&gt;<br /> ''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857.&lt;br&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br&gt;<br /> [http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka Ewidencja Zabytków] [12.11.2013]&lt;br&gt;<br /> [http://bip.pieniezno.pl/?app=uchwaly&amp;nid=1231| Strona Urz edu Miasta i Gminy Pieniężno] [12.11.2013]&lt;br&gt;<br /> [http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims| Bank Danych Lokalnych GUS] [12.11.2013]&lt;br&gt;<br /> [http://www.verwaltungsgeschichte.de/braunsberg.html| Verwaltungsgeschichte] [12.11.2013]<br /> <br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Powiat braniewski]] <br /> [[Kategoria: Pieniężno (gmina miejsko-wiejska)]] <br /> [[Kategoria: Wsie sołeckie]]<br /> [[Kategoria: 1301-1400]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Krekole&diff=157513 2022-01-11T18:52:12Z

<p>Maja Dzieciątek: dodanie zdjęcia z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Krekole<br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = <br /> |zdjęcie = krekole.jpg<br /> |opis zdjęcia = Kościół w Krekolach.&lt;br&gt;Fot. Mieczysław Kalski<br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie<br /> |powiat = lidzbarski<br /> |gmina = Kiwity <br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 288 <br /> |rok = 2010<br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 09 |sekundN = 49.68 <br /> |stopniE = 20 |minutE = 45 |sekundE = 02.33<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> [[Image:Krekole kościół.jpeg|thumb|right|300px|Krekole, kościół pw. Krzyża Świętego i św. Wawrzyńca&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> ''' Krekole''' (niem. ''Krekollen'') – [[wieś sołecka]] położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat lidzbarski|powiecie lidzbarskim]], w [[Kiwity (gmina wiejska)|gminie Kiwity]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.<br /> W 2010 roku miejscowość liczyła 288 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Anna Grzegrzółka]]&lt;ref&gt;[http://bip.warmia.mazury.pl/kiwity_gmina_wiejska/169/SOLTYSI_KADENCJI_2010-2014/ bip.warmia.mazury.pl] [05.03.2014] &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> We wsi działa [[Stowarzyszenie &quot;Łańcuch Wzajemności&quot;]]. <br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> == Położenie ==<br /> Miejscowość leży w odległości 15,5 km na północny wschód od [[Lidzbark Warmiński| Lidzbarka Warmińskiego]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Miejscowość została założona w roku 1336 roku przez wójta krajowego [[Henryk z Lutr|Henryka z Lutr]]. Nowej osadzie przyznano 53 łany. Lokacja została potwierdzona przez biskupa [[Herman z Pragi| Hermana z Pragi]] w 1346 roku. <br /> <br /> W XIV wieku wybudowany został pierwszy kościół. Rozwój wsi zahamował najazd litewski (1414) oraz wojny polsko-krzyżackie w latach 1519-1521. Jeszcze w XIV wieku doszło do zniszczenia pierwszej świątyni. Nowy [[lkwim:Kościół pw. Krzyża Świętego i św. Wawrzyńca w Krekolach|kościół]] konsekrował w 1424 roku biskup [[Franciszek Kuhschmalz]]. W 1582 roku ponownej konsekracji dokonał biskup [[lkwim:Marcin Kromer|Marcin Kromer]]. <br /> <br /> Najazdy i wojny XIV i XV stulecia doprowadziły do spustoszenia wsi, co bez wątpienia wpłynęło na proces obsadzania ziemi przez osadników. W 1583 roku obszar wsi obejmował łącznie 53 włóki. Jeszcze w XVI stuleciu podjęto zapewne akcję rekolonizacji opuszczonych gospodarstw. W 1638 roku Krekolach było 28 gospodarzy: 2 sołtysów, 20 chłopów oraz 4 zagrodników. W 1783 roku miejscowość składała się z 50 budynków.<br /> <br /> W 1818 roku wieś liczyła 328 mieszkańców. W 1939 roku liczba mieszkańców wzrosła do 627 osób. Po zakończeniu II wojny światowej Krekole uzyskały status wsi sołeckiej, uruchomiono również szkołę. W 1998 roku miejscowość liczyła 320 mieszkańców.<br /> <br /> Od 2004 roku w miejscowości działa [[Stowarzyszenie &quot;Łańcuch Wzajemności&quot;|Stowarzyszenie Łańcuch Wzajemności]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Edukacja ==<br /> *[[Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Krekolach]] (działa od 2004 roku)<br /> == Zabytki ==<br /> *[[lkwim:Kościół pw. Krzyża Świętego i św. Wawrzyńca w Krekolach| gotycki kościół pw. Krzyża Świętego i św. Wawrzyńca]] z przełomu XIV i XV wieku poddany renowacji w XVIII wieku. <br /> Z tego okresu pochodzi dobudowana wówczas wieża kościelna. Wyposażenie wnętrza pochodzi głównie z XVIII stulecia.<br /> *cmentarz przykościelny<br /> *sześć tradycyjnych kapliczek warmińskich<br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> == Bibliografia ==<br /> Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002.&lt;br/&gt;<br /> Chrzanowski Tadeusz, ''Przewodnik po zabytkowych kościołach Północnej Warmii'', Olsztyn 1978.&lt;br/&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims| Bank Danych Lokalnych GUS] [10.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#789/pl/i/krekole_-_zabytkowy_kosciol_par._p.w._swietego_krzyza| CiekaweMazury.pl] [05.03.2014] &lt;br/&gt;<br /> [http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/4330,krekole-kosciol-swietego-krzyza-i-sw--wawrzynca-%28xiv-w-%29.html| Polska Niezwykła] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.swrw.pl/| Stowarzyszenie Łańcuch Wzajemności] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014]<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat lidzbarski]] [[Kategoria: Kiwity (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=T%C5%82okowo&diff=157512 2022-01-11T18:46:44Z

<p>Maja Dzieciątek: dodanie zdjęcia z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Tłokowo <br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Tłokowa <br /> |zdjęcie = Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Tłokowie.jpg<br /> |opis zdjęcia = Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Tłokowie.&lt;br&gt;Fot. Adam Kliczek, [http://zatrzymujeczas.pl www.zatrzymujeczas.pl] (CC-BY-SA-3.0). Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tłokowo,_kościół_św._Jana_01.jpg Commons Wikimedia] <br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie<br /> |powiat = olsztyński<br /> |gmina = Jeziorany<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 289<br /> |rok = 2010<br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 53 |minutN = 59 |sekundN = 41<br /> |stopniE = 20|minutE = 44 |sekundE = 17<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> [[Image:Kramarzewo kościół.jpeg|thumb|right|300px|Tłokowo-Kramarzewo, kościół pw. św. Rocha&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> [[Image:Tłokowo kościół.jpeg |thumb|right|300px|Tłokowo, kościół pw. św. Jana Chrzciciela&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> ''' Tłokowo''' (niem. ''Lokau'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Jeziorany (gmina miejsko-wiejska)|gminie Jeziorany]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.<br /> Miejscowość w 2010 roku liczyła 289 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Piotr Smoleński]]&lt;ref&gt;[http://bip.jeziorany.nowoczesnagmina.pl/?c=92 bip.jeziorany.nowoczesnagmina.pl] &lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> == Charakterystyka fizjograficzna ==<br /> Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], około 1,5 km na północ od [[Jeziorany|Jezioran]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Lokacja Tłokowa nastąpiła w roku 1318. Dokument wystawiony został przez biskupa warmińskiego [[Eberhard z Nysy| Eberharda z Nysy]]. Wieś miała obejmować obszar 67 łanów. Zasadźcą był niejaki Ludwig, proboszczem zaś duchowny o imieniu Jakub. Miejscowość rozwijała się niezwykle intensywnie, co sprawiło, że osiedlił się tu burgrabia, który planował dalsze zasiedlanie okolicy. Wkrótce jednak przeniósł się do Jezioran. <br /> <br /> W czasie wojen polsko-krzyżackich wieś została dotkliwie zniszczona. Doszło do likwidacji parafii, a miejscowa świątynia została przekształcona w kościół filialny parafii w Jezioranach. W 1820 roku miejscowość była zamieszkana przez 210 osób. W 1939 roku liczyła 519 mieszkańców.<br /> <br /> Na miejscu zniszczonego kościoła wybudowano nowy, który zlokalizowano na skraju wsi. Miało to miejsce w roku 1665. Początkowo świątynia był poświęcona Świętemu Sakramentowi. W XVIII stuleciu, po przejściu przez Warmię [[epidemia dżumy 1709-1711|epidemii dżumy]], nowym patronem został św. Roch. W 1866 roku kościół został przebudowany i powiększony: stał się ważnym celem pielgrzymek. <br /> <br /> Po zakończeniu II wojny światowej Tłokowo otrzymało status wsi sołeckiej. W 1999 roku wieś liczyła 281 mieszkańców.<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Ludzie związani z miejscowością ==<br /> *[[Andrzej Thiel]] (1825–1908) – urodzony w Tłokowie duchowny katolicki, biskup warmiński<br /> ==Turystyka==<br /> *szlak rowerowy o długości 23,5 km<br /> Przebieg trasy: Jeziorany – Tłokowo – [[Kramarzewo]] – [[Franknowo]] – [[Ustnik]] – [[Wójtówko]] – Jeziorany<br /> == Zabytki ==<br /> *[[lkwim: Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Tłokowie|kościół pw. św. Jana Chrzciciela]], wybudowany pod koniec XIV stulecia; drewniana wieża, barokowy ołtarz główny (XVIII w.), renesansowy ołtarz boczny (2. poł. XVI w.), renesansowa ambona, barokowa chrzcielnica<br /> *[[lkwim: Kościół pw. św. Rocha w Tłokowie|kościół pw. św. Rocha]], wzniesiony w XVII wieku, rozbudowany w XIX stuleciu; rokokowy ołtarz główny sprzed 1790 roku, klasycystyczna ambona<br /> *centarz rzymskokatolicki<br /> *kapliczka przydrożna, znajdująca się w centrum wioski<br /> *barokowa kapliczka przydrożna zlokalizowana przy kościele pw. św. Rocha<br /> *zabytkowy krucyfiks na cmentarzu z zachowaną datą 1777<br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> == Bibliografia ==<br /> Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002.&lt;br/&gt;<br /> ''Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii'', Olsztyn 1973.&lt;br/&gt;<br /> Rzempołuch Andrzej, ''Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich'', Olsztyn 1992.&lt;br/&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims| Bank Danych Lokalnych GUS] [27.12.2013]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#552/pl/i/tlokowo_-_zabytkowy_kosciol_p.w._sw._jana_chrzciciela| CiekaweMazury.pl] [27.12.2013]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.domwarminski.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=169:gmina-jeziorany-tlokowo&amp;catid=27:wies-warminska&amp;Itemid=125| Dom Warmiński] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/search,1,-1,-1,-1,-1,-1,t%C5%82okowo.html| polskaniezwykla.pl] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków,wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014]<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Jeziorany (gmina miejsko-wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Kiwity&diff=157511 2022-01-11T18:40:05Z

<p>Maja Dzieciątek: dodanie zdjęcia z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Kiwity <br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Kiwit <br /> |zdjęcie = Kiwity. Kościół parafialny.jpg<br /> |opis zdjęcia = Kiwity. Kościół parafialny.&lt;br&gt;Fot. Mieczysław Kalski.<br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie<br /> |powiat = lidzbarski <br /> |gmina = Kiwity<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 429<br /> |rok = 2010 <br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 06 |sekundN = 00<br /> |stopniE = 20 |minutE = 46 |sekundE = 14<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> [[Image:Kiwity kościół.jpeg|thumb|right|300px|Kiwity, kościół pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> ''' Kiwity '''(niem. ''Kiwitten'') – wieś gminna położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat lidzbarski|powiecie lidzbarskim]], w [[Kiwity (gmina wiejska) | gminie Kiwity]], siedziba władz gminy.<br /> W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.<br /> <br /> Miejscowość w 2010 roku liczyła 429 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Czesław Jaksina]]&lt;ref&gt;[http://bip.warmia.mazury.pl/kiwity_gmina_wiejska/389/SOLTYSI_KADENCJI_2015-2019/ bip.warmia.mazury.pl]&lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> <br /> == Położenie ==<br /> Miejscowość leży na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], w odległości 14 km na wschód od [[Lidzbark Warmiński| Lidzbarka Warmińskiego]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Dokładna data założenia wsi nie jest znana. W roku 1308 ówczesny biskup warmiński [[Eberhard z Nysy]] zezwolił na budowę młyna w Kiwitach oraz otwarcie karczmy. Jednak już w 1311 roku osada została zniszczona przez Litwinów, którzy wymordowali mieszkańców. Te wydarzenia wiąże się z genezą powstania powiedzenia &quot;Śmierć od Kiwte&quot;, które umieszczano na murach cmentarnych. Akt lokacyjny został wystawiony przez wspomnianego Eberharda z Nysy w roku 1319. <br /> <br /> W okresie wojen polsko-krzyżackich Kiwity nie uniknęły kolejnej fali zniszczeń. W 1685 roku doszło do odnowienia lokacji przez biskupa [[Michał Radziejowski| Michała Radziejowskiego]]. W 1688 roku we wsi gospodarzyło aż 2 sołtysów, 12 chłopów oraz 1 zagrodnik. W 1818 roku Kiwity były zamieszkane przez 278 osób. <br /> <br /> Pierwszy kościół został wzniesiony przed 1325 rokiem. W 1382 miejscowym duszpasterzem był niejaki ks. Herbardus. Natomiast w 1781 roku funkcję tę pełnił ks. Stanisław Drożyłowski, kapelan i dworzanin biskupa [[lkwim:Ignacy Krasicki|Ignacego Krasickiego]]. [[lkwim: Kościół pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kiwitach|Świątynia]] była wielokrotnie przebudowywana, po raz ostatni miało to miejsce w roku 1862. Budowlę konsekrował biskup [[Filip Krementz]]. <br /> <br /> W pierwszej połowie XIX wieku zbudowano miejscową plebanię i wzniesiono ogrodzenie cmentarne. W 1873 roku w Kiwitach została założona agencja pocztowa. Rok później powstał urząd stanu cywilnego. W 1885 roku w miejscowości został założony telegraf. W 1905 roku w Kiwitach uruchomiono mleczarnię. Po zakończeniu I wojny światowej w Kiwitach działała szkoła, poczta oraz telegraf. Funkcjonowała restauracja, stolarnia, kasa oszczędnościowa, mleczarnia produkująca cenione sery tylżyckie oraz masarnia. Istniały sklepy spożywcze i tekstylne. Swoje usługi oferowali m.in. rymarz, kowal, krawiec, szewc, stelmach. <br /> <br /> W 1939 roku wieś liczyła 434 mieszkańców. Po zakończeniu II wojny światowej w miejscowości uruchomiono gimnazjum, pocztę oraz ośrodek zdrowia. Powstało również gminne centrum handlowo-usługowe ze szkołą. Pierwszym wójtem po 1945 roku został wybrany [[Warmiacy|Warmiak]] ze wsi [[Skajboty]], Otton Sarnowski. W 1998 roku Kiwity liczyły 438 mieszkańców.<br /> <br /> W miejscowości działa ośrodek zdrowia oraz poczta. Funkcjonuje również [[Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Kiwitach|Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej]] i jednostka [[Ochotnicza Straż Pożarna w Kiwitach|Ochotniczej Straży Pożarnej]].<br /> <br /> Liczba mieszkańców i budynków mieszkalnych w następujących latach wynosiła:<br /> *1817 – 278 osób, 43 domy<br /> *1846 – 297 osób, 40 domów<br /> *1858 – 342 osoby, 47 domów<br /> *1905 – 439 osób, 67 domów<br /> *1925 – 505 osób, 72 domy<br /> *1938 – 434 osoby<br /> == Edukacja ==<br /> *[[Zespół Szkół w Kiwitach]]: [[Szkoła Podstawowa w Kiwitach]], [[Gimnazjum w Kiwitach]], [[Szkoła Podstawowa w Kiwitach Filia w Żegotach]]<br /> ==Gospodarka== <br /> Kiwity są bezpośrednio powiązane z przejściem granicznym w [[Bezledy|Bezledach]]. W okolicy zlokalizowane są licznie gospodarstwa rolne o powierzchni 50 ha. Główny problem to brak punktów skupu i dystrybucji płodów rolnych oraz deficyt zakładów przemysłowych i przetwórstwa rolniczego.<br /> &lt;br/&gt;<br /> == Kultura ==<br /> *[[Gminny Ośrodek Kultury w Kiwitach]]<br /> *[[Gminna Biblioteka Publiczna w Kiwitach|Gminna Biblioteka Publiczna]] <br /> *[[Stowarzyszenie Ludzi Aktywnych Plus w Kiwitach|Stowarzyszenie Ludzi Aktywnych Plus]]<br /> *[[lkwim:Zespół Folklorystyczny Kiwitczanki|zespół folklorystyczny Kiwitczanki]] założony przez miejscowe [[Koło Gospodyń Wiejskich w Kiwitach|Koło Gospodyń Wiejskich]]<br /> == Sport ==<br /> W miejscowości od 2004 roku działa [[Gminny Ludowy Uczniowski Klub Sportowy &quot;Delta&quot; Kiwity]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> == Zabytki ==<br /> *[[lkwim:Kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Kiwitach|kościół pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła]], budowla gotycka z XIV-XV wieku, odnawiana w XVII-XVIII stuleciu; gruntowny remont przeszła w 1862 i 1972 roku. We wnętrzu ołtarz późnobarokowy sprzed 1726 roku, późnobarokowa ambona, chór muzyczny z ok. połowy XVIII stulecia, dwa rokokowe konfesjonały, płyta nagrobna biskupa warmińskiego [[Jan Wilde|Jana Wilde]], epitafium Eustachego von Knobelsdorfa zmarłego w 1671 roku<br /> *budynek plebanii z XIX wieku<br /> *cmentarz przykościelny<br /> *cztery zabytkowe kapliczki przydrożne<br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> == Bibliografia ==<br /> Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002.&lt;br/&gt;<br /> Chrzanowski Tadeusz, ''Przewodnik po zabytkowych kościołach Północnej Warmii'', Olsztyn 1978.&lt;br/&gt;<br /> Rzempołuch Andrzej, ''Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich'', Olsztyn 1992.&lt;br/&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims| Bank Danych Lokalnych GUS] [10.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#700/pl/i/kiwity_-_zabytkowy_kosciol_par._p.w._ss._piotra_i_pawla| ciekawemazury.pl] [10.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.domwarminski.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=370:slownik-geograficzny-kywity&amp;catid=52:slownik-geograficzny-krolestwa| Dom Warmiński] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://bip.warmia.mazury.pl/kiwity_gmina_wiejska/198/Plan_Odnowy_Miejscowosci_Kiwity/|bip.warmia.mazury.pl, Plan Odnowy Miejscowości Kiwity] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/4318,kiwity-gotycki-sw--sw--piotra-i-pawla-%28xiv-w-%29.html| polskaniezwykla.pl] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, ewidencja zabytków][05.03.2014]<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat lidzbarski]] [[Kategoria: Kiwity (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie gminne]] [[Kategoria: 1301-1400]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Gry%C5%BAliny_(gmina_Stawiguda)&diff=157510 2022-01-11T18:36:52Z

<p>Maja Dzieciątek: dodanie zdjęcia z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Gryźliny<br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Gryźlin <br /> |zdjęcie = <br /> |opis zdjęcia = <br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie<br /> |powiat = olsztyński<br /> |gmina = Stawiguda<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 552<br /> |rok = 2012 <br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 53 |minutN = 37 |sekundN = 06<br /> |stopniE = 20 |minutE = 20 |sekundE = 26<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> [[Image:Gryźliny kościół.jpeg|thumb|right|300px|Gryźliny, kościół pw. św. Wawrzyńca&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> ''' Gryźliny''' (niem. ''Grieslienen'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)|gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. <br /> W roku 2012 miejscowość była zamieszkana przez 552 osoby. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Adam Walkowiak]]&lt;ref&gt;http://bip.stawiguda.pl/jednostki_pomocnicze/1/solectwa&lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> == Położenie ==<br /> Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad [[Rzeka Pasłęka|Pasłęką]] oraz nad brzegiem [[Jezioro Pluszne|Jeziora Plusznego]], 5,5 km na południowy zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]]; przebiega przez nią droga krajowa nr 51 oraz linia kolejowa na odcinku [[Olsztyn]] – [[Olsztynek]]. <br /> <br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Wieś została lokowana przez kapitułę warmińską w roku 1358. Nadanie obejmowało obszar 60 włók na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]]. Odbiorcą nadania był zasadźca Jan Kogeler. Nazwa wsi ulegała przekształceniom na przestrzeni lat: ''Wisenthal'', ''Greseling'' (1517), ''Krissling'' (1576), ''Griesslinen'' (1755). Gryźliny kilkakrotnie uległy zniszczoniom w czasie wojen polsko-krzyżackich. Miejscowy kościół wzniesiony w XV stuleciu również uległ zniszczeniu. Do jego odbudowy doszło w 1573 roku. Siedem lat później świątynię konsekrował biskup [[lkwim: Marcin Kromer| Marcin Kromer]]. <br /> <br /> W XVII stuleciu miejscowość bezpośrednio odczuła skutki wojen szwedzkich. W 1633 roku do Gryźlin przybyli żołnierze z Korony przygotowujący się do wyprawy na Moskwę. Wieś dotkliwie odczuła okres stacjonowania kozaków bezceremonialnie pustoszących domy i zagrody. Kolejnym nieszczęściem stało się przybycie szwedzkiego wojska rekwirującego niemalże całą dostępną żywność. Na początku XVIII wieku Gryźliny zostały spustoszone przez [[epidemia dżumy 1709-1711| epidemię dżumy]]. <br /> <br /> Po zaborze [[Warmia|Warmii]] w Gryźlinach mieszkały 203 osoby. W 1783 roku wieś składała się z 39 budynków mieszkalnych. Przed 1791 rokiem w miejscowości powstała pierwsza szkoła. Szkołę murowaną wybudowano około 1817 roku. W 1818 roku Gryźliny liczyły 215 mieszkańców. W 1861 roku miejscowość była zamieszkana przez 457 katolików i 2 ewangelików. Wszyscy posługiwali się językiem polskim. W 1881 roku doszło do założenia biblioteczki [[Towarzystwo Czytelni Ludowych| Towarzystwa Czytelni Ludowych]]. Dziesięć lat później powstało polskie kółko rolnicze. W 1887 roku uruchomiono połączenie kolejowe między Olsztynem i [[Olsztynek|Olsztynkiem]], a w Gryźlinach wybudowano dworzec. <br /> <br /> W XIX wieku miejscowość szczególnie mocno związała się z olsztyńskim [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwem Wstrzemięźliwości]], do którego należało około 900 mieszkańców wsi. Po zakończeniu I wojny światowej w Gryźlinach założono kasę pożyczkowo-oszczędnościową (1919). W [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach|plebiscycie 1920 roku]] za Polską oddano 176 głosów. Za Prusami Wschodnimi głosowało 276 osób. <br /> <br /> W latach 1937–1938 w pobliżu Gryźlin zbudowano lotnisko wojskowe Luftwaffe. 1 września 1939 roku z miejscowego lotniska startowały samoloty, które zrzucały bomby na polskie miasta, w tym Warszawę. W czasie wojny szkolono tu niemieckich pilotów, a samo Jezioro Pluszne przekształcono w poligon doświadczalny. W 1939 roku wieś była zamieszkana przez 939 osób.<br /> <br /> Po zakończeniu II wojny światowej Gryźliny stały się wsią sołecką. Uruchomiono szkołę, bibliotekę, kilka sklepów. Od 1948 roku we wsi działał Państwowy Dom Dziecka, którego patronem w 1973 roku został [[lwim: Michał Lengowski|Michał Lengowski]]. Po 1952 roku zamknięto miejscowe lotnisko wykorzystywane po wojnie przez polskie wojsko. W 1998 roku wieś była zamieszkana przez 582 osoby.<br /> <br /> W miejscowości działa obecnie Zajazd Gryźliński. Gryźliny od kilku lat słyną z organizowanego cyklicznie [[lkwim: Rodzinny Piknik Lotniczy – Gryźliny 2009| Rodzinnego Pikniku Lotniczego]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> ==Edukacja==<br /> *[[Szkoła Podstawowa w Gryźlinach| Publiczna Szkoła Podstawowa SPSK im. Jana Baczewskiego w Gryźlinach]].<br /> == Ludzie związani z miejscowością ==<br /> *[[Julius Dinder]] (1830-1890) – duchowny rzymskokatolicki, kanonik warmiński, arcybiskup poznański i gnieźnieński, proboszcz miejscowej [[Parafia pw. św. Wawrzyńca w Gryźlinach|parafii]] (1865 r.). <br /> *[[Jan Baczewski]] (1890–1958) – działacz narodowy, poseł do sejmu pruskiego, autor pamiętnika ''Wspomnienia Warmiaka]''.<br /> *[[Robert Bilitewski]] (1859–1935) – duchowny katolicki, administrator miejscowej parafii, działacz społeczny walczący o zachowanie języka polskiego w szkole i kościele. W wyniku interwencji biskupa [[Andrzej Thiel|Andrzeja Thiela]] w roku 1903 Bilitewski został przeniesiony w niemieckie rejony [[Warmia|Warmii]].<br /> *[[Franciszek Klimek]] (1884–1941) – urodzony w Gryźlinach działacz narodowy i pedagog, wicestarosta grudziądzki, nauczyciel w lubawskim gimnazjum; zginął w Dachau.<br /> *[[Anna Kiwitt-Samulowska]] (1907–1982) – przedszkolanka w polskich ochronkach w byłych Prusach Wschodnich, wychowawczyni przedszkolna na Warmii.<br /> <br /> ==Sport==<br /> *[[KS Strażak Gryźliny]]<br /> == Zabytki ==<br /> *[[lkwim: Kościół pw. św. Wawrzyńca w Gryźlinach|kościół pw. św. Wawrzyńca]] wybudowany w 2. połowie XIV wieku<br /> *cztery zabytkowe drewniane chałupy z XIX wieku<br /> *przydrożne kapliczki warmińskie z początku XX stulecia<br /> *cmentarz przykościelny<br /> *mogiła zbiorowa zlokalizowana na cmentarzu przykościelnym; miejsce spoczynku 48 żołnierzy niemieckich i 132 żołnierzy rosyjskich, poległych w dniach 28–29 sierpnia 1914 roku<br /> <br /> ==Multimedia==<br /> {{#ev:youtube|8Xjl-gY1GJQ|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}<br /> <br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> == Zobacz też ==<br /> *[[Gryźliny (gmina Nowe Miasto Lubawskie)]]<br /> == Bibliografia ==<br /> Chłosta Jan, ''Gryźliny – wieś u źródeł Pasłęki'', Olsztyn 2008.&lt;br/&gt;<br /> Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002.&lt;br/&gt;<br /> ''Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej'', tom I, ''Święta Warmia'', Olsztyn 1999.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www./21/dane-statystyczne| stawiguda.pl] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.domwarminski.pl/index.php?searchword=gry%C5%BAliny&amp;searchphrase=all&amp;Itemid=101&amp;option=com_search| Dom Warmiński] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://parafiagryzliny.hekko.pl/o-parafii/| Parafia pw. św. Wawrzyńca w Gryźlinach] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/?do=search&amp;id=gry%C5%BAliny| rowery.olsztyn.pl] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> [[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=E%C5%82dyty_Wielkie&diff=157509 2022-01-11T18:33:14Z

<p>Maja Dzieciątek: dodano zdjęcie z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Ełdyty Wielkie <br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Ełdyt Wielkich <br /> |zdjęcie = <br /> |opis zdjęcia = <br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie<br /> |powiat = lidzbarski<br /> |gmina = Lubomino<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 345&lt;ref&gt;Łączna liczba mieszkańców miejscowości Ełdyty Wielkie i Zajączki.&lt;/ref&gt;<br /> |rok = 2010 <br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 00 |sekundN = 02<br /> |stopniE = 20 |minutE = 09 |sekundE = 58<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> ''' Ełdyty Wilekie''' (niem. ''Elditten'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat lidzbarski| powiecie lidzbarskim]], w [[Lubomino (gmina wiejska)|gminie Lubomino]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.<br /> Miejscowość w 2010 roku liczyła 345 mieszkańców (łącznie z [[Zajączki|Zajączkami]]). W skład sołectwa wchodzą wsie: Ełdyty Wielkie, [[Ełdyty Małe]], [[Świękity]] i Zajączki. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Wiesław Rosiecki]]&lt;ref&gt;[http://www.lubomino.ug.gov.pl/solectwa/ lubomino.ug.gov.pl] [05.03.2014] &lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> [[Image:Ełdyty Wielkie, kościół.jpeg|thumb|right|300px|Ełdyty Wielkie&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> == Położenie ==<br /> Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], w pobliżu [[Rzeka Pasłęka|Pasłęki]], w odległości 8 km na wschód od [[Miłakowo| Miłakowa]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Wieś została lokowana w roku 1289 przez ówczesnego biskupa warmińskiego [[Henryk Fleming| Henryka Fleminga]]. Miejscowość powstała na dawnym [[Prusowie|pruskim]] polu osadniczym o nazwie &quot;Elditten&quot;. 110 łanów ziemi biskup Fleming podarował swojej siostrze Walpurgis i szwagrowi Konradowi Wendepfaffe. W XIV w. wybudowano [[lkwim:Kościół pw. św. Marcina z Tours w Ełdytach Wielkich|kościół pw. św. Marcina]] – najstarszą świątynię na [[Warmia| Warmii]]. W latach 1667–1908 majątek w Ełdytach Wielkich stanowił własność rodziny Hatyńskich (von Hatten). Obejmował obszar około 650 ha. W 1721 roku właścicielem wsi był Zygmunt Stӧssel. <br /> <br /> W 1747 roku przed sądem w [[Orneta|Ornecie]] stanęła jedna z mieszkanek wsi – Dorota Zeger. Kobieta został oskarżona o konszachty z diabłem i odprawianie czarów. Sędzia skazał Zeger na śmierć – miała zostać spalona na stosie. Jednak właściciel Ełdyt Wielkich – Teodor von Hatten – zmienił wyrok: Zeger ścięto toporem, a ciało spalono. <br /> <br /> W 1783 roku miejscowość składała się z 30 budynków. W tym czasie we wsi działał młyn wodny oraz wiatrak. W 1818 roku Ełdyty Wielkie były zamieszkane przez 133 osoby. Od 1908 do 1945 roku majątek stanowił własność rodziny von Strachowsky. W 1939 roku wieś liczyła 249 mieszkańców. Po zakończeniu II wojny światowej Ełdyty Wielkie uzyskały status wsi sołeckiej. W 1998 roku miejscowość była zamieszkana przez 312 osób.<br /> W miejscowości zlokalizowany jest przystanek PKS, a nad rzeką Pasłęką funkcjonuje mała elektrownia wodna.<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Gospodarka ==<br /> W miejscowości działa firma wspomagająca produkcję roślinną, firma transportu osobowego oraz dwa sklepy.<br /> == Zabytki ==<br /> *kościół gotycki z XIV wieku, restaurowany w 1883 oraz 1903 roku; we wnętrzu zachowała się płyta nagrobna pochodząca z 1. połowy XVIII w., rzeźba w prawym ołtarzu bocznym z 2. połowy XVI w., ludowo-barokowe rzeźby przedstawiające św. Rocha i Józefa z Dzieciątkiem (XVIII w.), regencyjna lampa wieczna z ok. 1730 r.<br /> *cmentarz przykościelny<br /> *kapliczka słupowa, znajdująca się przy dawnej drodze prowadzącej do dworu<br /> *dwie tradycyjne kapliczki przydrożne<br /> *zespół dworsko-parkowy z 2. połowy XIX w.; dwór wzniesiono w stylu klasycystycznym. Nieopodal znajduje się żeliwny obelisk, upamiętniający śmierć w pojedynku syna właściciela majątku<br /> *pozostałości cmentarza rodowego (XIX w.) dawnych właścicieli majątku – rodzin von Hatten i von Strachowsky<br /> *mogiła niemieckiego żołnierza, poległego w 1915 roku, zlokalizowana po południowej stronie miejscowego kościoła<br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Bibliografia ==<br /> Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002.&lt;br/&gt;<br /> Chrzanowski Tadeusz, ''Przewodnik po zabytkowych kościołach Północnej Warmii'', Olsztyn 1978.&lt;br/&gt;<br /> Jackiewicz-Garniec Małgorzata, Garniec Mirosław, ''Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich'', Olsztyn 2001.&lt;br/&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/miejsca/1914/warminsko-mazurskie/eldyty_wielkie Olsztyńska Strona Rowerowa] [10.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/search,1,-1,-1,-1,-1,-1,e%C5%82dyty+wielkie.html polskaniezwykla.pl] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.wuoz.olsztyn.pl/ Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat lidzbarski]] [[Kategoria: Lubomino (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]<br /> [[Kategoria: 1201-1300]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Braniewo&diff=157508 2022-01-11T18:29:45Z

<p>Maja Dzieciątek: dodano zdjęcia z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Braniewo <br /> |herb wsi = braniewo_herbm.png<br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Braniewa <br /> |zdjęcie = <br /> |opis zdjęcia = <br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie <br /> |powiat = braniewski <br /> |gmina = Braniewo <br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 17 299 <br /> |rok = 2013 <br /> |strefa numeracyjna = (+48) 55<br /> |kod pocztowy = 14-500<br /> |tablice rejestracyjne = NBR<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 22 |sekundN = 46<br /> |stopniE = 19 |minutE = 49 |sekundE = 11<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> '''Braniewo''' (''Brunsberga'', niem. ''Braunsberg'') – miasto i gmina w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat braniewski|powiecie braniewskim]]; stolica powiatu. <br /> Jedno z najstarszych miast w Polsce, najstarsze miasto warmińskie, dawna stolica [[Warmia|Warmii]] i [[Diecezja warmińska|diecezji warmińskiej]], określana mianem &quot;Aten Północy&quot;. <br /> W 2014 r. miasto liczyło ponad 17 tysięcy mieszkańców. W latach 2014-2018 burmistrzem Braniewa była [[Monika Trzcińska]], która pokonała w wyborach wieloletniego burmistrza [[Henryk Mroziński|Henryka Mrozińskiego]]. W Wyborach Samorządowych 2018 mandat burmistrza uzyskał Tomasz Sielicki.&lt;ref&gt;https://wspolczesna.pl/wybory-samorzadowe-2018-oficjalne-wyniki-pkw-ii-tura-wyborow-w-w-woj-warminskomazurskim-olsztyn-elblag-ostroda-szczytno-mragowo/ga/13640740/zd/32045284&lt;/ref&gt;<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> [[Plik:Braniewo kościół św. Krzyża.JPG|thumb|290px|right|Braniewo. Kościół św. Krzyża.&lt;br&gt;Fot. Mirosław Garniec]]<br /> [[image:braniewo kdp.jpg|thumb|right|290px|Braniewo na mapie z XIX w.&lt;br&gt;Źródło: Karta dawnéj Polski z przyległémi okolicami krajów sąsiednich, 1:300000, Paryż 1859 r.]]<br /> [[Image:Braniewo.jpeg|thumb|right|300px|Braniewo, kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> [[Image:Braniewo wieża bramna.jpeg|thumb|right|300px|Braniewo, wieża bramna zamku biskupiego&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> <br /> ==Nazwa==<br /> Niemiecka nazwa miasta nawiązuje do [[Prusowie|pruskiego]] grodu ''Brusebergue'', który istniał w tym samym miejscu do połowy XIII wieku. Przez stulecia spolszczona nazwa brzmiała ''Brunsberga''.<br /> <br /> ==Położenie==<br /> Braniewo położone jest w północno-zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, nad rzeką [[Rzeka Pasłęka|Pasłęka]], 7 kilometrów od ujścia tej rzeki do [[Zalew Wiślany|Zalewu Wiślanego]]. Geograficznie jest to rejon Równiny Warmińskiej. Przed 1998 rokiem Braniewo podlegało administracyjnie województwu elbląskiemu.<br /> <br /> ==Dzieje==<br /> Około 1240 roku w miejscu pruskiego grodu ''Brusebergue'' [[Zakon krzyżacki|Krzyżacy]] postawili warownię. W 1254 [[Anzelm|biskup Anzelm]] dokonał lokacji miasta na prawie lubeckim, obierając Braniewo za swoją siedzibę, inicjując budowę kościoła św. Andrzeja oraz powołując [[kapituła warmińska|kapitułę warmińską]]. Po zniszczeniach w okresie II powstania pruskiego (1260) biskup [[Henryk Fleming]] 1 kwietnia 1284 roku wznowił przywilej lokacyjny Braniewa na prawie lubeckim, a zasadźcą uczynił swojego brata Jana Fleminga. <br /> <br /> Pozostając siedzibą biskupią, Braniewo zyskało w XIV wieku mury miejskie i bramy. Powstał także zamek, który przetrwał do schyłku XIX wieku. W 1340 roku stolicę diecezji przeniesiono do [[Orneta|Ornety]], Braniewo pozostało natomiast siedzibą [[dominium warmińskie|komornictwa biskupiego]]. W połowie XIV wieku powstały kolejne ważne budowle: kościoły św. Katarzyny i Maryi Panny, klasztor franciszkanów, ratusz miejski, szpitale św. Ducha i św. Jerzego.<br /> <br /> Od 1342 roku za sprawą biskupa [[Herman z Pragi|Hermana z Pragi]], który na prawym brzegu Pasłęki lokował drugie miasto (Nowe Miasto Braniewo), także na prawie lubeckim, funkcjonowała dwoistość miast, której usiłował zapobiec biskup [[Henryk III Sorbom|Henryk Sorbom]]. Jego starania z lat 1394–1398 wobec protestów mieszczan Starego Braniewa zakończyły się niepowodzeniem, a formalnego połączenia dokonał dopiero dekret pruski z 1773 roku. Nowe Miasto, o charakterze rzemieślniczym i rolniczym, posiadało własny ratusz, ale pozostawało bez murów miejskich; w 1681 roku zakończono budowę kościoła św. Trójcy.<br /> <br /> Dzięki swojemu położeniu Braniewo było portem Warmii i należało do Hanzy, utrzymując kontakty z Europą (handel lnem, zbożem, drewnem). Funkcjonowała tu miejska flota kaperska oraz cech przewoźników (boradynów).<br /> <br /> Braniewo było głównym ośrodkiem życia umysłowego na Warmii. Od 1565 roku rezydowali w mieście jezuici, sprowadzeni przez kardynała [[lkwim:Stanisław Hozjusz|Stanisława Hozjusza]]. Działało [[Collegium Hosianum]] dla młodzieży świeckiej, pierwsze polskie diecezjalne seminarium duchowne, a także od 1578 roku [[Alumnat Papieski w Braniewie|Alumnat Papieski]]. Collegium kontynuowało działalność również w państwie pruskim, kiedy po kasacie jezuitów zostało przemianowane na Gymnasium Academikum. W 1818 roku biskup [[Joseph von Hohenzollern]] utworzył Liceum Hosianum nawiązujące do wcześniejszych tradycji, które prowadziło wydziały filozoficzny i teologiczny oraz seminarium duchowne, by w 1912 roku zostać przemianowanym na Akademię Królewską, a dwanaście lat później na Akademię Państwową. Od 1589 roku działała oficyna wydawnicza pracująca na zlecenie biskupa i kapituły.<br /> <br /> Podobnie jak cała Warmia, Braniewo było wielokrotnie terenem działań wojennych, nie omijały więc miasta zniszczenia wojenne czy inne charakterystyczne dla ówczesnych czasów klęski, jak pożary czy epidemie. W latach 1520-1525 miasto zajmowali Krzyżacy. W 1577 roku Braniewo poniosło porażkę militarną z flotą gdańską skonfliktowaną z królem Stefanem Batorym. W XVII wieku zniszczenia i rabunki w Braniewie były efektem okupacji szwedzkiej.<br /> <br /> W XIX wieku powstały w mieście gminy protestancka i żydowska; kościół protestancki zbudowano w 1837 roku, synagogę w 1851 roku. Braniewo zyskało w tym czasie rangę miasta powiatowego. Nadal znaczącą rolę odgrywał handel żywnością, działały niewielkie zakłady przemysłowe: przetwórnia ryb, garbarnie, młyny, browar. Od 1811 roku na dawnym zamku biskupim działało seminarium dla nauczycieli szkół ludowych, w 1887 roku powstała szkoła rolnicza (pierwsza w [[Prusy Wschodnie|Prusach Wschodnich]]), w 1906 szkoła rzemieślniczo-kupiecka. W 1856 roku powołano w Braniewie [[Warmińskie Towarzystwo Historyczne]], wydawcę cennych materiałów źródłowych do dziejów Warmii. Ukazywały się czasopisma, m.in. organ katolickiej partii Centrum &quot;Ermländischer Volksblätter&quot; (potem &quot;Ermländische Zeitung&quot;). Od 1853 roku miasto dysponowało połączeniem kolejowym z [[Królewiec|Królewcem]], od 1857 roku także z Gdańskiem. Okres ten przyniósł znaczący rozwój demograficzny Braniewa, które w chwili przejścia pod administrację pruską w 1772 roku liczyło 4249 mieszkańców, a w momencie wybuchu II wojny światowej – już 18 876.<br /> <br /> Zniszczenia z 1945 roku, sięgające 85% zabudowy, zmieniły zabytkowy charakter miasta. Po wojnie nie podjęto odbudowy większości zabytków. Przyjęto oficjalnie formę nazwy miasta – Braniewo.<br /> <br /> ==Zabytki==<br /> Mimo wojennych zniszczeń zachowały się (lub zostały odbudowane) m.in.:<br /> * [[lkwim:Bazylika Świętej Katarzyny Aleksandryjskiej w Braniewie|bazylika świętej Katarzyny Aleksandryjskiej]] z XIV wieku, odbudowana po zniszczeniach wojennych w 1984 roku<br /> * wieża bramy [[lkwim: Zamek w Braniewie|zamku biskupiego]], ostatni ocalały fragment zamku<br /> * [[Sanktuarium Podwyższenia Krzyża Świętego w Braniewie|sanktuarium]] z połowy XVIII wieku, zbudowane przez jezuitów<br /> *[[lkwim: kościół pw. Świętego Krzyża w Braniewie|kościół Świętego Krzyża]] (zob. też [[lkwim: Ołtarz główny w kościele pw. Świętego Krzyża w Braniewie| ołtarz główny]]).<br /> * kaplica św. Rocha<br /> * budynek [[Collegium Hosianum]]<br /> * [[Kościół pw. Świętej Trójcy w Braniewie|kościół Świętej Trójcy]], nowomiejski, z XVII wieku, obecnie cerkiew greckokatolicka<br /> * [[Kościół pw. św. Antoniego w Braniewie|kościół parafialny św. Antoniego]] z XIX wieku, przed 1945 rokiem świątynia ewangelicka<br /> * pozostałości obwarowań miejskich<br /> * [[lkwim: Spichlerz Mariacki w Braniewie|Spichlerz Mariacki]] z XVII wieku<br /> * dworzec kolejowy<br /> * budynki stajenne ze schyłku XIX wieku (obecnie przy ul. Moniuszki)<br /> <br /> ==Transport==<br /> Braniewo leży na trasie drogi krajowej nr 54 ([[Gronowo]] – Braniewo) oraz dróg wojewódzkich 504 (Braniewo – [[Elbląg]] przez [[Frombork]]) i 507 (Braniewo – [[Dobre Miasto]] przez [[Orneta|Ornetę]]).<br /> <br /> Transport autobusowy obsługują przedsiębiorstwa PKS z Elbląga i [[Bartoszyce|Bartoszyc]], a także przewoźnicy prywatni, zapewniając bezpośrednie połączenia m.in. z Warszawą, Gdańskiem, Elblągiem, [[Węgorzewo|Węgorzewem]], [[Lidzbark Warmiński|Lidzbarkiem Warmińskim]], [[Pasłęk|Pasłękiem]], [[Frombork|Fromborkiem]], a także Kaliningradem.<br /> <br /> Linie kolejowe łączą miasto m.in. z Tczewem (przez Bogaczewo i Elbląg), [[Olsztyn|Olsztynem]] i Kaliningradem. W 2006 roku zamknięto ruch pasażerski na linii Braniewo-Elbląg przez Frombork.<br /> <br /> ==Sport==<br /> Największym klubem sportowym Braniewa jest [[MKS Zatoka Braniewo|Zatoka]] z sekcjami piłki nożnej, judo, aikido, boksu, brydża. Klub powstał w 1947 roku z inicjatywy m.in. [[Jan Chmiel|Jana Chmiela]], znanego później olsztyńskiego lekarza sportowego. Piłkarze Zatoki sięgali po wojewódzki Puchar Polski (w okręgowych rozgrywkach elbląskich), grali w III lidze, a po mistrzostwie w tej ostatniej klasie rozgrywkowej w 1960 roku bez powodzenia walczyli w barażach o II ligę.<br /> <br /> Działają także kluby Gmina (z sekcją piłkarską) i Sparta (z sekcją siatkarską).<br /> <br /> W 2000 roku Braniewo było miastem startowym 57. edycji wyścigu kolarskiego Tour de Pologne. Kilkakrotnie miasto gościło uczestników samochodowego [[Rajd Kormoran|Rajdu Kormoran]].<br /> <br /> ==Religia==<br /> W Braniewie działają związki wyznaniowe:<br /> * Kościół rzymskokatolicki<br /> ** [[parafia pw. św. Antoniego w Braniewie]]<br /> ** [[parafia pw. św. Katarzyny w Braniewie]]<br /> ** [[parafia pw. Świętego Krzyża w Braniewie]]<br /> ** [[Parafia wojskowo-cywilna pw. św. Wojciecha w Braniewie|parafia pw. św. Wojciecha w Braniewie]]<br /> ** Dom Prowincjonalny Sióstr Katarzynek<br /> * Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego <br /> **[[parafia greckokatolicka pw. Świętej Trójcy w Braniewie]]<br /> * Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny <br /> ** [[parafia prawosławna pw. Przemienienia Pańskiego w Braniewie]]<br /> * [[Zbór Świadków Jehowy w Braniewie]]<br /> <br /> ==Współpraca z innymi miastami==<br /> Braniewo podpisało umowy partnerskie z niemieckim Münster i rosyjskim Zielenogradskiem. Należy m.in. do Związku Miast Polskich, Związku Miast i Gmin Morskich oraz Związku Miast Hanzeatyckich.<br /> <br /> ==Ludzie związani z Braniewem==<br /> W Braniewie urodzili się bądź działali m.in.:<br /> * [[Bernhard Schmeier]] – nauczyciel, dyrektor gimnazjum w [[Reszel |Reszlu]]. <br /> * [[Regina Protmann]] – założycielka zgromadzenia sióstr katarzynek, błogosławiona Kościoła katolickiego<br /> * [[Michael Radau]] – jezuita, teolog<br /> * [[Josef Annegarn]] – teolog, profesor [[Liceum Hosianum]]<br /> * [[Franciszek Grenenberg]] – duchowny rzymskokatolicki, kanonik dobromiejski, sędzia biskupi<br /> * [[August Willich]] – generał wojsk unii w amerykańskiej wojnie secesyjnej<br /> * [[Maria Czygan]] – pisarka<br /> * [[Aloys Marquardt|Alojzy Marquardt]] – duchowny katolicki, administrator diecezji warmińskiej<br /> * [[Arthur Kather]] – duchowny katolicki, wikariusz kapitulny diecezji warmińskiej<br /> * [[Michał Fox]] – duchowny rzymskokatolicki, kanonik dobromiejski, kapelan i bibliotekarz biskupa [[lkwim:Ignacy Krasicki |Ignacego Krasickiego]] <br /> * [[Johann Pfeiffer]] – filozof, teolog, badacz starożytnej kultury greckiej, wykładowca [[Uniwersytet Albertyna |Uniwersytetu w Królewcu]], kanonik dobromiejski<br /> * [[Julius Pohl]] – ksiądz katolicki, poeta, redaktor i wydawca kalendarzy. <br /> * [[Konrad Zuse]] – inżynier, pionier komputeryzacji, mieszkał jako dziecko w Braniewie<br /> * [[Rainer Barzel]] – polityk<br /> * [[Tadeusz Brandys]] – duchowny katolicki, honorowy obywatel Braniewa<br /> * [[Hartmut Bagger]] – wojskowy<br /> * [[Peter Samulski]] – ultramaratończyk, bibliotekarz<br /> * [[Tadeusz Kopacz]] – polityk, samorządowiec, burmistrz Braniewa<br /> * [[Wojciech Penkalski]] – polityk<br /> * [[Tomasz Lisowski]] – piłkarz<br /> * [[Bartosz Białkowski]] – piłkarz, bramkarz<br /> * [[Jerzy Teschner]] – duchowny rzymskokatolicki, kanonik kapituły dobromiejskiej<br /> * [[Arnold Lange]] – duchowny rzymskokatolicki, współpracownik biskupów warmińskich, kanonik dobromiejsk<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> Chłosta Jan, ''Słownik Warmii (historyczno-geograficzny)'', Olsztyn 2002.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.braniewo.pl/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=15&amp;Itemid=31 Historia Braniewa, oprac. Anetta Wileńska, braniewo.pl] [26.12.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://pl.wikipedia.org/wiki/Braniewo pl.wikipedia.org] [26.12.2014)<br /> <br /> [[Kategoria:Miejscowość]][[Kategoria:Miasta]] [[Kategoria: Braniewo]][[Kategoria:Powiat braniewski]] [[Kategoria: 1201-1300]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=D%C5%82ugob%C3%B3r&diff=157507 2022-01-11T18:24:18Z

<p>Maja Dzieciątek: dodanie zdjęcia z 2021 roku</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Długobór<br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Długoboru <br /> |zdjęcie = dlugobork.jpg<br /> |opis zdjęcia = Kościół w Długoborze.&lt;br&gt;Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dlugobor_-_kosciol_pw_narodzenia_npm_i_sw_jana_ewangelisty.jpg Wikimedia Commons]<br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie <br /> |powiat = braniewski<br /> |gmina = Płoskinia <br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 215<br /> |rok = 2010 <br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 14 |sekundN = <br /> |stopniE = 19 |minutE = 59 |sekundE = <br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}&lt;br/&gt;<br /> ''' Długobór ''' (niem. ''Langwalde'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat braniewski|powiecie braniewskim]], w [[Płoskinia (gmina wiejska)|gminie Płoskinia]]. W latach 1975–1998 wieś należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo elbląskie|województwa elbląskiego]]. Miejscowość w 2010 roku liczyła 215 mieszkańców. W skład sołectwa wchodzą wsie: Długobór i [[Długobór–Osada]]. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Łukasz Korneluk]]&lt;ref&gt;[http://ploskinia-ug.bip-wm.pl/ Plan rozwoju lokalnego dla gminy Płoskinia] &lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> == Położenie ==<br /> Wieś położona jest w północnej części województwa warmińsko–mazurskiego, na [[Równina Warmińska|Równinie Warmińskiej]], 11 km na wschód od [[Pieniężno|Pieniężna]] i 7 km na południowy zachód od [[Płoskinia|Płoskini]], w pobliżu granicy z [[Powiat lidzbarski|powiatem lidzbarskim]]. <br /> &lt;br/&gt;<br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Pierwsza wzmianka na temat wsi w źródłach historycznych pochodzi z 1318 roku. Była to wieś założona na [[Prawo chełmińskie|prawie chełmińskim]]; pod koniec XVIII wieku stała się [[Wieś królewska|wsią królewską]]. Działał tu wówczas młyn, a ziemię uprawiało 56. gospodarzy (łącznie z sołtysem). W 1820 roku było tu 48 gospodarstw rolnych, a przed wybuchem [[II wojna światowa na Warmii i mazurach|II wojny światowej]] 42 gospodarstwa rolne; większość mieszkańców utrzymywała się wówczas z rolnictwa i leśnictwa. <br /> <br /> [[lkwim:Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Długoborze|Kościół gotycki]] wzniesiono we wsi już w XIV wieku. Przez następne stulecia kilkakrotnie go odnawiano (w: 1689 r., 1725 r., 1746 r., 1880 r.), w tym gruntownie w 1927 r. i 1931 r. roku. Uszkodzony podczas działań wojennych na początku 1945 roku został raz jeszcze odnowiony w latach 1946–1947, a w latach 1950–1951 dobudowano mu wieżę. Wieś znajduje się także na terenie [[Parafia greckokatolicka pw. św. Michała Archanioła w Pieniężnie |parafii greckokatolickiej pw. św. Michała Archanioła w Pieniężnie]].<br /> <br /> Po II wojnie światowej we wsi utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne.<br /> <br /> Liczba mieszkańców w poszczególnych okresach:<br /> <br /> *1857 r. – 537 osób<br /> <br /> *1933 r. – 598 osób<br /> <br /> *1939 r. – 590 osób<br /> == Zabytki ==<br /> *[[lkwim:Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Długoborze|kościół pw. św. Jana Chrzciciela]]<br /> *cmentarz przykościelny<br /> *wiejska zabudowa mieszkaniowa, zachowana w dobrym stanie w około 80%; najliczniejsza grupa to domy warmińskie, murowane, z XIX wieku; w większości zagród zabudowania gospodarcze, drewniane i murowane<br /> *plebania z XVIII wieku<br /> *dawna karczma z XIX wieku<br /> *dawna szkoła z XIX wieku<br /> *[[Kapliczki w Długoborze|kapliczki]] z przełomu XIX i XX wieku<br /> == Bibliografia ==<br /> ''Braniewo. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Andrzej Wakar i in., Olsztyn 1973.&lt;br&gt;<br /> ''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857.&lt;br&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br&gt;<br /> [http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka Ewidencja Zabytków] [12.11.2013]&lt;br&gt;<br /> [http://ploskinia-ug.bip-wm.pl/| Plan rozwoju lokalnego dla gminy Płoskinia] [12.11.2013]&lt;br&gt;<br /> [http://www.stat.gov.pl/| Bank Danych Lokalnych GUS] [12.11.2013]&lt;br&gt;<br /> [http://www.verwaltungsgeschichte.de/braunsberg.html| Verwaltungsgeschichte] [12.11.2013]&lt;br&gt;<br /> [http://www.ciekawemazury.pl/ Ciekawe Mazury] [02.07.2014] <br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Powiat braniewski]] <br /> [[Kategoria: Płoskinia (gmina wiejska)]] <br /> [[Kategoria: Wsie sołeckie]]<br /> [[Kategoria: 1301-1400]]<br /> <br /> [[Image:Długobór-mały.jpg|thumb|right|300px|Długobór&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Rogiedle&diff=157506 2022-01-11T18:18:00Z

<p>Maja Dzieciątek: dodano zdjęcie poprawiono literówkę</p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Rogiedle<br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Rogiedli <br /> |zdjęcie = rogiedlek.jpg<br /> |opis zdjęcia = Kościół w Rogiedlach.&lt;br&gt;Źródło: [https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Rogiedle_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82.JPG Wikimedia Commons]<br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie<br /> |powiat = lidzbarski <br /> |gmina = Lubomino<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 361<br /> |rok = 2010<br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 02 |sekundN = 56<br /> |stopniE = 20 |minutE = 17 |sekundE = 00<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> ''' Rogiedle''' (niem. ''Regerteln'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat lidzbarski|powiecie lidzbarskim]], w [[Lubomino (gmina wiejska)|gminie Lubomino]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.<br /> W 2010 roku miejscowość liczyła 361 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Elżbieta Szadura]]&lt;ref&gt;[http://www.lubomino.ug.gov.pl/solectwa/ lubomino.ug.gov.pl] &lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> == Położenie==<br /> Miejscowość leży w odległości 11 km od [[Dobre Miasto| Dobrego Miasta]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> W 1297 roku biskup warmiński [[Jan Stryprock]] wystawił akt lokacyjny wsi. Odbiorcą nadania obejmującego 100 łanów ziemi był Aleksander von Lichtenau. Pierwsze wzmianki o miejscowym kościele pochodzą z 1358 roku. Duszpasterzem we wsi był wówczas duchowny o imieniu Ignacy. W wyniku [[wojny polsko-krzyżackie| wojen polsko-krzyżackich]] wieś odniosła duże zniszczenia, opustoszała, a ziemia leżała odłogiem. Kolejny biskup warmiński [[Szymon Rudnicki]] podjął decyzję o odnowieniu lokacji. W tym czasie Rogiedle znajdowały się w rękach 2 braci – Wolfganga i Piotra Oleśnickich. W 1580 roku biskup warmiński [[lkwim: Marcin Kromer| Marcin Kromer]] konsekrował miejscowy kościół pw. św. Małgorzaty. W 1783 roku Rogiedle składające się z 12 budynków miały status wsi królewskiej. <br /> <br /> W 1815 roku władze pruskie próbowały osiedlić w Rogiedlach 150 rodzin protestanckich. Próba ta częściowo się powiodła. W 1885 roku w Rogiedlach było 226 ewangelików i 201 katolików. Trzy lata po podjęciu działań związanych z osiedleniem protestantów miejscowość liczyła 234 mieszkańców. W 1894 roku dzięki poparciu króla pruskiego w miejscowości wzniesiono kościół ewangelicki. W 1850 roku świątyni katolickiej dobudowano wieżę, a sam kościół do 1913 roku pełnił funkcję kościoła filialnego. W 1939 roku Rogiedle były zamieszkane przez 360 osób. Po zakończeniu II wojny światowej miejscowość uzyskała status wsi sołeckiej. We wsi uruchomiona została szkoła. W 1998 roku Rogiedle były zamieszkane przez 349 osób.<br /> <br /> W miejscowości działa [[Stowarzyszenie Lokalnej Grupy Działania &quot;Gal&quot; w Rogiedlach|Stowarzyszenie Lokalnej Grupy Działania &quot;Gal&quot;]]. We wsi cyklicznie organizowany jest [[Kiermas św. Małgorzaty w Rogiedlach|Kiermas św. Małgorzaty]].<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Edukacja ==<br /> *[[Szkoła Podstawowa w Lubominie, Oddział w Rogiedlach]]<br /> == Zabytki ==<br /> *[[lkwim:Kościół pw. św. Małgorzaty w Rogiedlach|kościół gotycki]] z przełomu XIV i XV wieku; w północno-zachodnią ścianę świątyni wbudowano koło młyńskie, natomiast w narożną skarpę – kulę kamienną – pamiątkę z czasów wojen polsko-krzyżackich; we wnętrzu zachował się m.in. barokowy ołtarz główny z 1680 roku, boczne ołtarze regencyjne (1730), wczesnobarokowa ambona<br /> *cmentarz przykościelny<br /> *cmentarz rzymskokatolicki<br /> *kapliczka skrzynkowa, Rogiedle 42<br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> == Bibliografia ==<br /> Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002.<br /> Chrzanowski Tadeusz, ''Przewodnik po zabytkowych kościołach Północnej Warmii'', Olsztyn 1978.&lt;br/&gt;<br /> ''Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej'', redaktor prowadzący Bronisław Magdziarz, t. I, Olsztyn 1999.&lt;br/&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#598/pl/i/rogiedle_-_zabytkowy_kosciol_par._p.w._sw._malgorzaty ciekawemazury.pl] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/miejsca/1914/warminsko-mazurskie/rogiedle Olsztyńska Strona Rowerowa] [05.03.2014]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.wuoz.olsztyn.pl/ Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014]<br /> &lt;br/&gt;<br /> [[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat lidzbarski]] [[Kategoria: Lubomino (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1201-1300]]<br /> [[Image:Rogiedle kosciół.jpeg|thumb|right|300px|Rogiedle&lt;br&gt; Fot. Janusz Gerszberg]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Nowy_pa%C5%82ac_biskupi_we_Fromborku&diff=157431 2021-07-14T20:28:57Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div>Budynek powstał w latach 1844-1845, w okresie rządów biskupa Józefa Ambrożego Geritza. Projekt pałacowego założenia wykonał braniewski inspektor budowlany - August Bertram, zaś samymi pracami kierował mistrz budowlany Dominski.<br /> Pałac wzniesiony z cegły na planie prostokąta, w stylu neogotyckim zyskał oszczędną w detalu elewację od strony zachodniej, dwukondygnacyjną bryłę, wysoką piwnicę i dwuspadowy dach. W centrum usytuowano sień i klatkę schodową wiodącą na piętro mieszczące główne pomieszczenia reprezentacyjne - ozdobione boazerią, dekoracyjnymi piecami i witrażowymi oknami. Na parterze (poza pomieszczeniami mieszkalnymi) umieszczono kaplicę biskupią - o wystroju neogotyckim. Od strony wschodniej zaprojektowano również rozległy park. Projekt ów - autorstwa Hummlera z Elbląga - zrealizowano w roku 1846, komponując założenie ozdobione kwiatami, ozdobnymi krzewami i egzotycznymi gatunkami roślin.<br /> Od roku 1945 Nowy Pałac Biskupi pełni funkcję katedralnej plebani. Obecnie część pomieszczeń pałacowych: Salon Kredensowy, Salon Niebieski, Salon Kominkowy, Biblioteka, Gabinet i Salon Papieża Grzegorza przygotowywana jest do celów muzealnych by zaprezentować zwiedzającym historię pałacu i jego mieszkańców.<br /> Wraz z zagospodarowaniem terenu wokół pałacu na podwórzu wybudowano stajnię, a w roku 1894 przed bramą wjazdową ustawiono neogotycką, kamienną kapliczkę św. Józefa.<br /> W roku 2020 zakończyła się rewitalizacja budynku wozowni, w której urządzono galerię, salę spotkań oraz pracownie.</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Nowy_pa%C5%82ac_biskupi_we_Fromborku&diff=157430 2021-07-14T20:27:50Z

<p>Maja Dzieciątek: Utworzono nową stronę &quot;BPlik:Przykład.jpgudynek powstał w latach 1844-1845, w okresie rządów biskupa Józefa Ambrożego Geritza. Projekt pałacowego założenia wykonał braniewski ins...&quot;</p> <hr /> <div>B[[Plik:Przykład.jpg]]udynek powstał w latach 1844-1845, w okresie rządów biskupa Józefa Ambrożego Geritza. Projekt pałacowego założenia wykonał braniewski inspektor budowlany - August Bertram, zaś samymi pracami kierował mistrz budowlany Dominski.<br /> Pałac wzniesiony z cegły na planie prostokąta, w stylu neogotyckim zyskał oszczędną w detalu elewację od strony zachodniej, dwukondygnacyjną bryłę, wysoką piwnicę i dwuspadowy dach. W centrum usytuowano sień i klatkę schodową wiodącą na piętro mieszczące główne pomieszczenia reprezentacyjne - ozdobione boazerią, dekoracyjnymi piecami i witrażowymi oknami. Na parterze (poza pomieszczeniami mieszkalnymi) umieszczono kaplicę biskupią - o wystroju neogotyckim. Od strony wschodniej zaprojektowano również rozległy park. Projekt ów - autorstwa Hummlera z Elbląga - zrealizowano w roku 1846, komponując założenie ozdobione kwiatami, ozdobnymi krzewami i egzotycznymi gatunkami roślin.<br /> Od roku 1945 Nowy Pałac Biskupi pełni funkcję katedralnej plebani. Obecnie część pomieszczeń pałacowych: Salon Kredensowy, Salon Niebieski, Salon Kominkowy, Biblioteka, Gabinet i Salon Papieża Grzegorza przygotowywana jest do celów muzealnych by zaprezentować zwiedzającym historię pałacu i jego mieszkańców.<br /> Wraz z zagospodarowaniem terenu wokół pałacu na podwórzu wybudowano stajnię, a w roku 1894 przed bramą wjazdową ustawiono neogotycką, kamienną kapliczkę św. Józefa.<br /> W roku 2020 zakończyła się rewitalizacja budynku wozowni, w której urządzono galerię, salę spotkań oraz pracownie.</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Tolkowiec&diff=157339 2021-01-23T22:29:48Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div>[[Plik:Tolkowiec.Kościół pw. św. Marcina.jpg]]{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Tolkowiec<br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Tolkowca <br /> |zdjęcie = <br /> |opis zdjęcia = <br /> |rodzaj miejscowości = wieś sołecka<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie <br /> |powiat = braniewski<br /> |gmina = Płoskinia <br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 103<br /> |rok = 2010 <br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC = <br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 18 |sekundN =<br /> |stopniE = 19 |minutE = 59 |sekundE =<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}&lt;br/&gt;<br /> ''' Tolkowiec ''' (niem. ''Tolksdorf'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko–mazurskim]], w [[Powiat braniewski|powiecie braniewskim]], w [[Płoskinia (gmina wiejska)|gminie Płoskinia]]. W latach 1975–1998 miejscowość należała [[Podział administracyjny|administracyjnie]] do [[Województwo elbląskie|województwa elbląskiego]].<br /> W 2010 roku liczyła 103 mieszkańców. W skład sołectwa wchodzą wsie Tolkowiec i [[Demity]]. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Władysław Błądek]]&lt;ref&gt;[http://ploskinia-ug.bip-wm.pl/public/?id=825/ Strona Urzędu Gminy Płoskinia] [13.11.2014]&lt;/ref&gt;.<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> <br /> == Położenie ==<br /> Wieś położona jest w północnej części województwa warmińsko-mazurskiego, na [[Równina Warmińska|Równinie Warmińskiej]], nad strumykiem [[Strumień Młynówka (powiat braniewski)|Młynówka]], 17 km na południowy wschód od [[Braniewo|Braniewa]] i 4 km na północny wschód od [[Płoskinia|Płoskini]]; na wschód od wsi przebiega linia kolejowa na odcinku Braniewo – [[Pieniężno]] – [[Orneta]]. <br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Dzieje miejscowości ==<br /> Jedna z najstarszych wsi na [[Warmia|Warmii]]. Założona została prawdopodobnie pod koniec XIII wieku; zasadźcą był niejaki Bernhard, a areał wynosił 60 łanów. Kapituła katedralna przywilej lokacyjny wystawiła 10 listopada 1300 roku. Nazwa wsi wywodzi się od pruskiego słowa ''tolke'' - tłumacz, albowiem sołtys wsi, Henryk, był wieloletnim tłumaczem u boku biskupa [[Henryk Fleming|Henryka Fleminga]]. Karczmę założono prawdopodobnie wraz ze wsią. W połowie XVII wieku Tolkowiec obejmował 52 łany czynszowe, sześć łanów należało do kościoła, a jeden do szkoły. Pod koniec XVIII wieku była to [[Wieś królewska| wieś królewska]]. <br /> <br /> Kościół we wsi wybudowało już w połowie XIV wieku; działała przy nim szkoła parafialna. <br /> <br /> Przed wybuchem [[II wojna światowa na Warmii i Mazurach|II wojny światowej]] większość mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa i leśnictwa, 43 osób pracowało w przemyśle i rzemiośle, 12 – w handlu i komunikacji.<br /> <br /> <br /> Liczba mieszkańców i gospodarstw w poszczególnych latach:<br /> <br /> *1783 r. – 40 gospodarstw<br /> <br /> *1820 r. – 284 osoby, 28 gospodarstw<br /> <br /> *1857 r. – 360 osób<br /> <br /> *1905 r. – 409 osób<br /> <br /> *1933 r. – 499 osób<br /> <br /> *1939 r. – 476 osób, 117 gospodarstw<br /> <br /> ==Religia==<br /> We wsi znajduje się siedziba [[Parafia pw. św. Marcina w Tolkowcu |parafii rzymskokatolickiej]]. <br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> == Zabytki ==<br /> *[[lkwim:Kościół pw. św. Marcina w Tolkowcu|kościół]]<br /> *wiejska zabudowa mieszkaniowa, zachowana w około 50%, typowe domy warmińskie – większość z XIX wieku; w każdej zagrodzie budynki gospodarcze z XIX i pierwszej połowy XX w.<br /> *plebania z XVIII w.<br /> *dawna karczma z XVIII w.<br /> *dawna szkoła z XIX w.<br /> *na terenie wsi znajduje się także konstrukcja przypominająca kształtem grotę, która mogła pierwotnie pełnić rolę kaplicy<br /> <br /> == Bibliografia ==<br /> ''Braniewo. Z dziejów miasta i powiatu'', red. Andrzej Wakar i in., Olsztyn 1973.&lt;br/&gt;<br /> ''Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen, Commission bei Wilhelm Koch'', Königsberg 1857.&lt;br/&gt;<br /> ''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka Ewidencja Zabytków] [12.11.2013]&lt;br/&gt;<br /> [http://ploskinia-ug.bip-wm.pl/public/?id=54655| Strona Urzędu Gminy Płoskinia] [12.11.2013]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims| Bank Danych Lokalnych GUS] [12.11.2013]&lt;br/&gt;<br /> [http://www.verwaltungsgeschichte.de/braunsberg.html| Verwaltungsgeschichte] [12.11.2013]<br /> <br /> {{Przypisy}}<br /> &lt;references/&gt;<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Powiat braniewski]] <br /> [[Kategoria: Płoskinia (gmina wiejska)]] <br /> [[Kategoria: Wsie sołeckie]]<br /> [[Kategoria: 1201-1300]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Zesp%C3%B3%C5%82_kurii_kanonicznych_we_Fromborku&diff=157336 2021-01-04T21:10:07Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div>{{Mała architektura2 sakralna infobox<br /> &lt;!-- w trakcie opracowania --&gt;<br /> |nazwa = Zespół kurii kanonicznych we Fromborku<br /> |typ obiektu = kanonie &lt;!-- Parametr obowiązkowy --&gt;<br /> |datacja = XVII-XIX w.<br /> |powiat = braniewski<br /> |gmina = Frombork<br /> |miejscowość = Frombork<br /> }} <br /> ''' Zespół kurii kanonicznych we Fromborku''' – we [[Frombork|Fromborku]], za murami [[Wzgórze Katedralne|Wzgórza Katedralnego]] po jego zachodniej i południowej stronie znajdują się [[kurie kanoniczne]] - domy fromborskich [[kanonik|kanoników]], które są jedynym w swoim rodzaju architektonicznym zespołem w północnej Polsce. <br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> [[Plik:fr13.jpg|thumb|right|290px|Kanonia pw. św. Michała Archanioła we Fromborku. Fot. Stanisław Kuprjaniuk]]<br /> [[Plik:fr16.jpg|thumb|right|290px|Kanonia pw. św. Piotra we Fromborku. Fot. Stanisław Kuprjaniuk]]<br /> [[Plik:fr15.jpg|thumb|right|290px|Kanonia pw. NMP Mniejszej we Fromborku. Fot. Stanisław Kuprjaniuk]]<br /> [[Plik:Frombork. Kanonia pw. św. Ignacego Biskupa.jpg|thumb|right|290px|Kanonia pw. św. Ignacego we Fromborku. Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> [[Plik:Frombork. Kanonia pw. św. Stanisława Kostki.jpg|thumb|right|290px|Kanonia pw. św. Stanisława we Fromborku. &quot;Dom Kopernika&quot; Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> == Opis ==<br /> Pierwsza wiadomość o kanoniach została zawarta w przywileju lokacyjnym Fromborka z 1310 roku. Osiedle kanonickie złożone wówczas z budynków zgrupowanych wokół poszczególnych kurii roztaczało się z trzech stron Wzgórza Katedralnego. Początkowo kanonii było dwanaście i położone były rzędem w liczbie sześciu na wzgórzu zachodnim, cztery były uszeregowane przed fosą południową wzdłuż dzisiejszej ul. Katedralnej, jedna na wzgórzu wschodnim, a ostatnia po stronie północnej poniżej dawnej bramy północnej, w rejonie obecnego [[Pomnik Mikołaja Kopernika|pomnika Mikołaja Kopernika]]. Każdy z kanoników katedralnych w chwili instalacji otrzymywał folwark i parcelę pod budowę kanonii i towarzyszących budynków gospodarczych. Kolejny kanonik był zobowiązany po śmierci poprzednika do wykupienia sobie na własność poszczególnych kanonii, a w razie zniszczenia do jej odbudowy. Liczne wojny w XV i XVII wieku, jakie nawiedziły Frombork, niszczyły i rujnowały kanonie, które później były odbudowywane i przebudowywane. W XVIII wieku liczba kurii wzrosła do siedemnastu, lecz do naszych czasów w obecnym kształcie i wystroju zachowało się jedynie siedem. <br /> <br /> Pierwsza od północy na skraju zachodniego wzgórza stoi [[kanonia pod patronatem św. Stanisława]]. Parcela należąca do tej kurii jest najwyższym punktem miasta i nie ulega wątpliwości, że nieopodal kanonii znajdowała się dostrzegalnia doktora [[lkwim:Mikołaj Kopernik|Mikołaja Kopernika]]. Obecny budynek wzniesiono w 1565 roku częściowo na fundamentach domu Kopernika i później wielokroć przebudowywano. Położona w bliskim sąsiedztwie [[kuria pod patronatem św. Michała Archanioła]] zbudowana została w połowie XV wieku i jest zaliczana do najstarszych kanonii zewnętrznych. [[Kuria pod patronatem św. Piotra|Kurię pod patronatem św. Piotra]] wzniesiono w 1719 roku na miejscu wcześniej zrujnowanej, z której zachowały się średniowieczne gotyckie piwnice. Stojąca samotnie, najdalej na południe wysunięta w zachodnim szeregu kanonii, to [[kuria pod patronatem św. Pawła]]. Zbudowano ją około 1680 roku i w tym kształcie przetrwała do czasów dzisiejszych. Kanonie zachodnie, oprócz kanonii św. Pawła, wykorzystywane są dla potrzeb [[Diecezjalne Centrum Caritas we Fromborku|Diecezjalnego Centrum Caritas]]. <br /> <br /> Kurie kanoniczne usytuowane przy ul. Katedralnej odbiegają kolorystyką elewacji i architekturą od kurii w ciągu zachodnim. Można w ten sposób określić wiek ich powstania. [[Kanonia pod patronatem św. Ludwika]] zniszczona w czasie wojny została odbudowana w nowej formie i jedynie jej piwnice zdradzają średniowieczny charakter. Obok niej, neogotycka [[kuria NMP Mniejszej]] z połowy XIX wieku zasługuję na uwagę ze względu na jej symetryczną fasadę oraz umieszczoną w niszy elewacji zachodniej wykonaną z piaskowca barokową rzeźbę NMP. Dwukondygnacyjny budynek kurii NMP administruje obecnie Diecezjalne Centrum Caritas. Znajdująca się w pobliżu barokowa [[kanonia pod patronatem św. Ignacego]] została wzniesiona w XVIII wieku. Z tego też czasu pochodzą ogrodzenie oraz brama wjazdowa, które harmonizują z kanonią i dają wyobrażenie o pierwotnej zabudowie folwarków kanoników. Rysujący się malowniczo na tle grupy starych drzew budynek kurii jest obecnie własnością [[Kuria Metropolitalna w Olsztynie|Kurii Metropolitalnej w Olsztynie]]. <br /> &lt;br/&gt;<br /> == Ciekawostki ==<br /> Kanonie we Fromborku są integralnie złączone z zabudową Wzgórza Katedralnego. Poszczególne budynki były niegdyś połączone podziemnymi przejściami. <br /> &lt;br/&gt;<br /> == Zobacz też ==<br /> *[[lkwim:Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Andrzeja we Fromborku| Bazylika Archikatedralna we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Kościół pw. św. Mikołaja we Fromborku|Kościół pw. św. Mikołaja we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Kaplica pw. Zbawiciela w Bazylice Archikatedralnej we Fromborku|Kaplica pw. Zbawiciela w Bazylice Archikatedralnej we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Kaplica pw. św. Anny we Fromborku|Kaplica pw. św. Anny we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Kaplica pw. św. Jerzego w Bazylice Archikatedralnej we Fromborku|Kaplica pw. św. Jerzego w Bazylice Archikatedralnej we Fromborku]]<br /> *[[Kaplica pw. św. Jerzego we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Szpital pw. Św. Ducha we Fromborku|Szpital pw. Św. Ducha we Fromborku]]<br /> *[[Wieża dzwonna katedry we Fromborku]]<br /> *[[Wieża Mikołaja Kopernika we Fromborku]]<br /> *[[Grota we Fromborku]]<br /> *[[Cmentarz kanonicki we Fromborku]]<br /> <br /> == Bibliografia ==<br /> Chorostian Bogusława, ''Frombork i okolice'', 1990.&lt;br/&gt;<br /> Kuprjaniuk Stanisław, ''Frombork'', Olsztyn 2011.&lt;br/&gt;<br /> Kurowski Edmund, ''Dzieje Fromborka'', Frombork 2000.&lt;br/&gt;<br /> Piaskowski Tadeusz, Szkop Henryk, ''Zabytki Fromborka'', Frombork 2003.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.frombork.republika.pl frombork.republika.pl] [22.10.2014]<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Powiat braniewski]] <br /> [[Kategoria: Frombork (gmina miejsko-wiejska)]]<br /> [[Kategoria: 1601-1700]]<br /> [[Kategoria: Inne obiekty architektury]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Zesp%C3%B3%C5%82_kurii_kanonicznych_we_Fromborku&diff=157335 2021-01-04T21:06:08Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div>{{Mała architektura2 sakralna infobox<br /> &lt;!-- w trakcie opracowania --&gt;<br /> |nazwa = Zespół kurii kanonicznych we Fromborku<br /> |typ obiektu = kanonie &lt;!-- Parametr obowiązkowy --&gt;<br /> |datacja = XVII-XIX w.<br /> |powiat = braniewski<br /> |gmina = Frombork<br /> |miejscowość = Frombork<br /> }} <br /> ''' Zespół kurii kanonicznych we Fromborku''' – we [[Frombork|Fromborku]], za murami [[Wzgórze Katedralne|Wzgórza Katedralnego]] po jego zachodniej i południowej stronie znajdują się [[kurie kanoniczne]] - domy fromborskich [[kanonik|kanoników]], które są jedynym w swoim rodzaju architektonicznym zespołem w północnej Polsce. <br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> [[Plik:fr13.jpg|thumb|right|290px|Kanonia pw. św. Michała Archanioła we Fromborku. Fot. Stanisław Kuprjaniuk]]<br /> [[Plik:fr16.jpg|thumb|right|290px|Kanonia pw. św. Piotra we Fromborku. Fot. Stanisław Kuprjaniuk]]<br /> [[Plik:fr15.jpg|thumb|right|290px|Kanonia pw. NMP Mniejszej we Fromborku. Fot. Stanisław Kuprjaniuk]]<br /> [[Plik:Frombork. Kanonia pw. św. Ignacego Biskupa.jpg|thumb|right|290px|Kanonia pw. św. Ignacego we Fromborku. Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> <br /> == Opis ==<br /> Pierwsza wiadomość o kanoniach została zawarta w przywileju lokacyjnym Fromborka z 1310 roku. Osiedle kanonickie złożone wówczas z budynków zgrupowanych wokół poszczególnych kurii roztaczało się z trzech stron Wzgórza Katedralnego. Początkowo kanonii było dwanaście i położone były rzędem w liczbie sześciu na wzgórzu zachodnim, cztery były uszeregowane przed fosą południową wzdłuż dzisiejszej ul. Katedralnej, jedna na wzgórzu wschodnim, a ostatnia po stronie północnej poniżej dawnej bramy północnej, w rejonie obecnego [[Pomnik Mikołaja Kopernika|pomnika Mikołaja Kopernika]]. Każdy z kanoników katedralnych w chwili instalacji otrzymywał folwark i parcelę pod budowę kanonii i towarzyszących budynków gospodarczych. Kolejny kanonik był zobowiązany po śmierci poprzednika do wykupienia sobie na własność poszczególnych kanonii, a w razie zniszczenia do jej odbudowy. Liczne wojny w XV i XVII wieku, jakie nawiedziły Frombork, niszczyły i rujnowały kanonie, które później były odbudowywane i przebudowywane. W XVIII wieku liczba kurii wzrosła do siedemnastu, lecz do naszych czasów w obecnym kształcie i wystroju zachowało się jedynie siedem. <br /> <br /> Pierwsza od północy na skraju zachodniego wzgórza stoi [[kanonia pod patronatem św. Stanisława]]. Parcela należąca do tej kurii jest najwyższym punktem miasta i nie ulega wątpliwości, że nieopodal kanonii znajdowała się dostrzegalnia doktora [[lkwim:Mikołaj Kopernik|Mikołaja Kopernika]]. Obecny budynek wzniesiono w 1565 roku częściowo na fundamentach domu Kopernika i później wielokroć przebudowywano. Położona w bliskim sąsiedztwie [[kuria pod patronatem św. Michała Archanioła]] zbudowana została w połowie XV wieku i jest zaliczana do najstarszych kanonii zewnętrznych. [[Kuria pod patronatem św. Piotra|Kurię pod patronatem św. Piotra]] wzniesiono w 1719 roku na miejscu wcześniej zrujnowanej, z której zachowały się średniowieczne gotyckie piwnice. Stojąca samotnie, najdalej na południe wysunięta w zachodnim szeregu kanonii, to [[kuria pod patronatem św. Pawła]]. Zbudowano ją około 1680 roku i w tym kształcie przetrwała do czasów dzisiejszych. Kanonie zachodnie, oprócz kanonii św. Pawła, wykorzystywane są dla potrzeb [[Diecezjalne Centrum Caritas we Fromborku|Diecezjalnego Centrum Caritas]]. <br /> <br /> Kurie kanoniczne usytuowane przy ul. Katedralnej odbiegają kolorystyką elewacji i architekturą od kurii w ciągu zachodnim. Można w ten sposób określić wiek ich powstania. [[Kanonia pod patronatem św. Ludwika]] zniszczona w czasie wojny została odbudowana w nowej formie i jedynie jej piwnice zdradzają średniowieczny charakter. Obok niej, neogotycka [[kuria NMP Mniejszej]] z połowy XIX wieku zasługuję na uwagę ze względu na jej symetryczną fasadę oraz umieszczoną w niszy elewacji zachodniej wykonaną z piaskowca barokową rzeźbę NMP. Dwukondygnacyjny budynek kurii NMP administruje obecnie Diecezjalne Centrum Caritas. Znajdująca się w pobliżu barokowa [[kanonia pod patronatem św. Ignacego]] została wzniesiona w XVIII wieku. Z tego też czasu pochodzą ogrodzenie oraz brama wjazdowa, które harmonizują z kanonią i dają wyobrażenie o pierwotnej zabudowie folwarków kanoników. Rysujący się malowniczo na tle grupy starych drzew budynek kurii jest obecnie własnością [[Kuria Metropolitalna w Olsztynie|Kurii Metropolitalnej w Olsztynie]]. <br /> &lt;br/&gt;<br /> == Ciekawostki ==<br /> Kanonie we Fromborku są integralnie złączone z zabudową Wzgórza Katedralnego. Poszczególne budynki były niegdyś połączone podziemnymi przejściami. <br /> &lt;br/&gt;<br /> == Zobacz też ==<br /> *[[lkwim:Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Andrzeja we Fromborku| Bazylika Archikatedralna we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Kościół pw. św. Mikołaja we Fromborku|Kościół pw. św. Mikołaja we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Kaplica pw. Zbawiciela w Bazylice Archikatedralnej we Fromborku|Kaplica pw. Zbawiciela w Bazylice Archikatedralnej we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Kaplica pw. św. Anny we Fromborku|Kaplica pw. św. Anny we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Kaplica pw. św. Jerzego w Bazylice Archikatedralnej we Fromborku|Kaplica pw. św. Jerzego w Bazylice Archikatedralnej we Fromborku]]<br /> *[[Kaplica pw. św. Jerzego we Fromborku]]<br /> *[[lkwim:Szpital pw. Św. Ducha we Fromborku|Szpital pw. Św. Ducha we Fromborku]]<br /> *[[Wieża dzwonna katedry we Fromborku]]<br /> *[[Wieża Mikołaja Kopernika we Fromborku]]<br /> *[[Grota we Fromborku]]<br /> *[[Cmentarz kanonicki we Fromborku]]<br /> <br /> == Bibliografia ==<br /> Chorostian Bogusława, ''Frombork i okolice'', 1990.&lt;br/&gt;<br /> Kuprjaniuk Stanisław, ''Frombork'', Olsztyn 2011.&lt;br/&gt;<br /> Kurowski Edmund, ''Dzieje Fromborka'', Frombork 2000.&lt;br/&gt;<br /> Piaskowski Tadeusz, Szkop Henryk, ''Zabytki Fromborka'', Frombork 2003.&lt;br/&gt;<br /> [http://www.frombork.republika.pl frombork.republika.pl] [22.10.2014]<br /> &lt;br/&gt;<br /> <br /> [[Kategoria: Powiat braniewski]] <br /> [[Kategoria: Frombork (gmina miejsko-wiejska)]]<br /> [[Kategoria: 1601-1700]]<br /> [[Kategoria: Inne obiekty architektury]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Pieni%C4%99%C5%BCno&diff=157334 2021-01-04T20:47:00Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div>{{Wieś infobox<br /> |nazwa = Pieniężno <br /> |herb wsi = <br /> |flaga wsi = <br /> |herb artykuł =<br /> |dopełniacz wsi = Pieniężna <br /> |zdjęcie = pieniezno-zamek.jpg<br /> |opis zdjęcia = Zamek w Pieniężnie, Fot. Mieczysław Kalski<br /> |rodzaj miejscowości =<br /> |województwo = warmińsko-mazurskie<br /> |powiat = braniewski<br /> |gmina = Pieniężno<br /> |miejscowość podstawowa =<br /> |sołectwo =<br /> |wysokość =<br /> |liczba ludności = 2 956 <br /> |rok = 2012<br /> |strefa numeracyjna =<br /> |kod pocztowy =<br /> |tablice rejestracyjne =<br /> |SIMC =<br /> |mapa wsi =<br /> |kod mapy = PL-WN<br /> |stopniN = 54 |minutN = 14 |sekundN = 11<br /> |stopniE = 20 |minutE = 07 |sekundE = 42<br /> |commons =<br /> |wikipodróże =<br /> |wikisłownik =<br /> |www =<br /> }}<br /> '''Pieniężno''' (niem. ''Mehlsack'') – miasto w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat braniewski|powiecie braniewskim]]. Jest siedzibą [[Pieniężno (gmina miejsko-wiejska)|gminy miejsko-wiejskiej]]. Liczba ludności w 2012 wynosiła niemal trzy tysiące. W 2014 na kolejną kadencje burmistrzowską w Pieniężnie wybrany został [[Kazimierz Kiejdo]].<br /> &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;<br /> [[Plik:Pieniężno. Zamek Kapituły Warmińskiej.jpg|thumb|290px|right|Zamek w Pieniężnie Fot. Janusz Gerszberg]]<br /> [[Plik:r-p.jpg|thumb|290px|right|Ratusz Fot. Mieczysław Kalski]]<br /> [[Plik:m-p1.jpg|thumb|290px|right|Most w Pieniężnie Fot. Mieczysław Kalski]]<br /> [[Plik:m-p2.jpg|thumb|290px|right|Most w Pieniężnie Fot. Mieczysław Kalski]]<br /> ==Nazwa==<br /> Niemiecka nazwa miasta ma swoje podłoże w [[Prusowie|pruskiej]] nazwie ''Malcekuke'' oznaczającej &quot;czarci las&quot;, i została zaadaptowana przez osadników jako zbliżone fonetycznie &quot;Mehlsack&quot; - worek mąki. Osadnictwo mazurskie przyczyniło się do wytworzenia wersji spolszczonej nazwy - Melzak. Bezpośrednio po II wojnie światowej w użyciu była &quot;przetłumaczona&quot; nazwa polska Mąkowory, ale ostatecznie w 1946 miasto przemianowano na Pieniężno, upamiętniając osobę zamordowanego przez hitlerowców wydawcy i redaktora &quot;[[lkwim:Gazeta Olsztyńska|Gazety Olsztyńskiej]]&quot;, [[lkwim: Seweryn Pieniężny (junior)|Seweryna Pieniężnego]]. Pieniężny nie miał z miastem szczególnych powiązań.<br /> <br /> ==Położenie==<br /> Pieniężno leży nad rzeką [[rzeka Wałsza|Wałszą]], w paśmie Wzniesień Górowskich. Przed 1998 znajdowało się na terenie województwa elbląskiego.<br /> <br /> ==Dzieje miejscowości==<br /> W okolicy dzisiejszego Pieniężna istniał staropruski gród ''Malcekuke'' zarządzany u schyłku swojego istnienia prawdopodobnie przez księcia Wewa, który w połowie XIII wieku poniósł klęskę w walkach z [[Zakon krzyżacki|zakonem krzyżackim]]. Po podziałach wpływów na [[Warmia|Warmii]] terytorium trafiło pod zarząd [[kapituła warmińska|kapituły]], której biskup nakazał w 1282 roku założenie parafii i wzniesienie kościoła. Pierwsza wzmianka o miejscowym proboszczu Ekhardzie pochodzi z 1304 roku. W 1312 roku Melzak nazywany jest już w dokumentach miastem. 17 września 1326 kapituła odnowiła chełmiński przywilej lokacyjny miasta.<br /> <br /> W Melzaku znajdowała się siedziba komornictwa, na zamku rezydował wójt mianowany przez kapitułę. Budowę kościoła zrealizowano w pierwszej połowie XIV wieku; został on rozebrany (z wyjątkiem wieży) w 1893, a kolejną świątynię konsekrował cztery lata później biskup [[Andreas Thiel]]. Istniał system murów obronnych, z bramami braniewską i ornecką.<br /> <br /> Mieszczanie zajmowali się produkcją rolną, wyrobem sukna i kapeluszy, wytwórstwem piwa i wódki, handlem zbożem, lnem, skórami. Zachował się wilkierz miejski z 1653 roku. W 1772 roku mieszkało w Melzaku 1930 osób, a najwięcej mieszkańców było w latach 30. XX wieku, kiedy ich liczba przekraczała cztery i pół tysiąca. W 1885 miasto uzyskało połączenie kolejowe z Olsztynem i Braniewem,a niebawem także z Królewcem. Od 1910 działało gimnazjum humanistyczne, a w 1922 roku zostali do Melzaku sprowadzeni werbiści, którzy założyli klasztor i seminarium duchowne.<br /> <br /> Nie omijały miasta klęski wojenne; w 1414 roku Melzak najechali Tatarzy, w 1455 miasto spaliły wojska polskie za opowiedzenie się mieszczan po stronie zakonu, a w 1520 roku zniszczeń dokonały wojska księcia [[Albrecht Hohenzollern|Albrechta Hohenzollerna]]. Zniszczenia i straty pozostawili za sobą także Szwedzi (1627). Około 90% zabudowy miasta nie przetrwało walk u schyłku II wojny światowej, co przyczyniło się do utraty praw miejskich po wojnie. W walkach pod Pieniężnem w 1945 zginął radziecki generał Iwan Czerniachowski, upamiętniony w mieście budzącym po roku 1989 kontrowersje pomnikiem. Dopiero od 1973 Pieniężno jest ponownie miastem.<br /> <br /> ==Zabytki==<br /> Wśród zabytków Pieniężna są:<br /> * [[lkwim:Zamek w Pieniężnie|zamek kapituły warmińskiej z XIV wieku]], wielokrotnie przebudowywany, zachowany w formie szczątkowej<br /> * ratusz z XIV-XV wieku, odbudowywany po zniszczeniach wojennych;<br /> * most kolejowy z 1885<br /> * wieża ciśnień z 1905<br /> * klasztor werbistów wraz z Misyjnym Muzeum Etnograficznym<br /> * [[lkwim:&quot;Kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Pieniężnie|kościół św. Piotra i Pawła z 1897]] [[lkwim:Dzwony z kościoła pw. Apostołów Piotra i Pawła w Pieniężnie| i jego dzwony]]<br /> ==Szkolnictwo==<br /> *[[Szkoła Podstawowa w Pieniężnie]]<br /> *[[Gimnazjum Publiczne im. Jana Pawła II w Pieniężnie]]<br /> *[[Zespół Szkół Licealnych i Zawodowych im. W. Reymonta w Pieniężnie]]<br /> <br /> ==Transport==<br /> Przez miasto przebiegają drogi wojewódzkie:<br /> * nr 507 (z [[Braniewo|Braniewa]] do [[Dobre Miasto|Dobrego Miasta]])<br /> * nr 510 (z Pieniężna do Głębocka)<br /> * nr 512 (z Pieniężna do [[Szczurkowo|Szczurkowa]] przez [[Bartoszyce]]).<br /> <br /> W mieście znajduje się stacja kolejowa obsługująca linię nr 221 ([[Gutkowo]] - Braniewo).<br /> <br /> ==Religia==<br /> Działają w Pieniężnie następujące wspólnoty wyznaniowe:<br /> * Kościół rzymskokatolicki: <br /> **[[parafia pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Pieniężnie]]<br /> ** klasztor i seminarium misyjne księży werbistów;<br /> * Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego:[[parafia greckokatolicka pw. św. Michała Archanioła w Pieniężnie]]<br /> * Świadkowie Jehowy - zbór.<br /> W XIX wieku działała gmina ewangelicka (w 1851 powstała świątynia). Istniała także [[Żydzi na Warmii i Mazurach|gmina żydowska]].<br /> <br /> ==Współpraca z innymi miastami==<br /> Pieniężno ma umowy partnerskie z niemieckim Lichtenau i rosyjskim Gusiewem.<br /> <br /> ==Ludzie związani z Pieniężnem==<br /> W Melzaku (Pieniężnie) urodzili się lub działali m.in.:<br /> * [[Jan Kretzmer]], kanonik warmiński, sekretarz biskupa [[lkwim:Marcin Kromer|Marcina Kromera]]<br /> * [[Fabian Emmerich]], duchowny rzymskokatolicki, kanonik dobromiejski, lekarz kapitulny<br /> * [[Piotr Kolberg]], burmistrz, malarz<br /> * [[Franciszek Strachowski]], kanonik warmiński<br /> * [[Karl Selke]], nadburmistrz [[Elbląg|Elbląga]]<br /> * [[Victor Röhrich]], polityk, deputowany<br /> * [[Georg Matern]], duchowny katolicki, historyk Warmii<br /> * [[Otto Miller]], duchowny katolicki, poeta<br /> * [[Johannes Muntau]], polityk<br /> * [[Georg Fuhg]], rzeźbiarz<br /> * [[Bruno Weichsel]], duchowny katolicki, kandydat do beatyfikacji<br /> * [[Ulrich Fox]], rzeźbiarz i grafik<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> Jan Chłosta, ''Słownik Warmii (historyczno-geograficzny)'', Olsztyn 2002.<br /> [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pieni%C4%99%C5%BCno pl.wikipedia.org, Pieniężno] [28.12.2014]<br /> <br /> [[Kategoria:Miejscowość]][[Kategoria:Miasta]][[Kategoria: Powiat braniewski]][[Kategoria: Pieniężno (gmina miejsko-wiejska)]] [[Kategoria: 1201-1300]]</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Chwal%C4%99cin._Sanktuarium_M%C4%99ki_Pa%C5%84skiej._Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._Podwy%C5%BCszenia_Krzy%C5%BCa_%C5%9Awi%C4%99tego.jpg&diff=157332 2021-01-03T19:00:04Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Frombork._Kanonia_pw._%C5%9Bw._Ignacego_Biskupa.jpg&diff=157331 2021-01-03T18:59:05Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Frombork._Kanonia_pw._%C5%9Bw._Stanis%C5%82awa_Kostki.jpg&diff=157330 2021-01-03T18:57:52Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Frombork._Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Miko%C5%82aja.jpg&diff=157329 2021-01-03T18:56:42Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Frombork._Szpital_%C5%9Bw._Ducha.jpg&diff=157328 2021-01-03T18:55:08Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Gietrzwa%C5%82d._Sanktuarium_Matki_Bo%C5%BCej.jpg&diff=157327 2021-01-03T18:54:22Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Olsztyn._Katedra_pw._%C5%9Bw._Jakuba.jpg&diff=157326 2021-01-03T18:53:30Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Olsztyn._Zamek_Kapitu%C5%82y_Warmi%C5%84skiej.jpg&diff=157325 2021-01-03T18:52:31Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Orzechowo._Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._Niepokalanego_Pocz%C4%99cia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Marii_Panny.jpg&diff=157324 2021-01-03T18:50:55Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Pieni%C4%99%C5%BCno._Zamek_Kapitu%C5%82y_Warmi%C5%84skiej.jpg&diff=157323 2021-01-03T18:49:52Z

<p>Maja Dzieciątek: rok 2020</p> <hr /> <div>rok 2020</div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Pluty.Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Wawrzy%C5%84ca.jpg&diff=157322 2021-01-03T18:48:47Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:P%C5%82oskinia.Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Katarzyny.jpg&diff=157321 2021-01-03T18:47:29Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php?title=Plik:Tolkowiec.Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Marcina.jpg&diff=157320 2021-01-03T18:45:25Z

<p>Maja Dzieciątek: </p> <hr /> <div></div>

Maja Dzieciątek