Encyklopedia Warmii i Mazur - Wkład użytkownika [pl]

Powiat olsztyński

2026-08-08T10:35:40Z

Pgrono: zaktualizowana liczba mieszkańców w oparciu o https://www.polskawliczbach.pl/powiat_olsztynski

{{Powiat infobox
| nazwa_powiatu = olsztyński
| herb_powiat = plik:pow-ol.png
| flaga_powiat =
| mapa_woj_powiat = Plik:powiaty.png
| województwo = warmińsko-mazurskie
| stolica_powiat = Olsztyn
| starosta = Andrzej Abako
| powierzchnia_powiat = 2838,02
| ludność_powiat = 130 299
| rok = 2024
| gęstość_powiat = 45,9
| urbanizacja_powiat = 35,05
| tablice_rejestr = NOL
| TERYT_powiat = 6.28.36.14.00.0
| powiat_mapa_gminy =
| liczba_gm_miejskich =
| liczba_gm_miejsko-wiejskich = 5
| liczba_gm_wiejskich = 7
| adres_starostwa = pl. Józefa Bema 5
| kod_poczt_starostwa = 10-516
| strona_www_powiat = http://www.powiat-olsztynski.pl
| galeria_commons =
}}
'''Powiat olsztyński''' - powiat znajdujący się w centralnej części [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]]. Siedzibą powiatu jest [[Olsztyn]]. Powiat graniczy z powiatami [[powiat ostródzki|ostródzkim]], [[powiat lidzbarski|lidzbarskim]], [[powiat bartoszycki|bartoszyckim]], [[powiat kętrzyński|kętrzyńskim]], [[powiat mrągowski|mrągowskim]], [[powiat szczycieński|szczycieńskim]] i [[powiat nidzicki|nidzickim]].
 
[[Plik:logo powiat olsztynski.jpg|thumb|290px|right|Logo powiatu olsztyńskiego]]
[[Plik:barczwo2.jpg|thumb|290px|right|Strefa ekonomiczna w Barczewie [http://www.wmsse.com.pl/index.php/pl/co-oferujemy/podstrefy/podstrefa-barczewo wmsse.com.pl] [22.10.2014]]]
[[Plik:strefa_biskupiec.jpg|thumb|290px|right|Strefa ekonomiczna w Biskupcu [http://www.wmsse.com.pl/index.php/pl/co-oferujemy/podstrefy/podstrefa-barczewo wmsse.com.pl] [22.10.2014]]]
[[Plik:dobreS.jpg|thumb|290px|right|Strefa ekonomiczna w Dobrym Mieście [http://www.wmsse.com.pl/index.php/pl/co-oferujemy/podstrefy/podstrefa-barczewo wmsse.com.pl] [22.10.2014]]]
[[Plik:olsztynek22.jpg|thumb|290px|right|Strefa ekonomiczna w Olsztynku [http://www.wmsse.com.pl/index.php/pl/co-oferujemy/podstrefy/podstrefa-barczewo wmsse.com.pl] [22.10.2014]]]
[[Plik: Sanktuarium Maryjne w Gietrzwałdzie.jpg|thumb|right|290px|Sanktuarium Maryjne w Gietrzwałdzie Fot. Bogitor. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gietrzwald_01.jpg Commons Wikimedia] ]]
[[image:wiesci.jpg|thumb|right|290px|Pismo wydawane przez Starostwo Powiatowe w Olsztynie Źródło:Archiwum [[lkwim:Andrzej Cieślak|Andrzeja Cieślaka]]]]
== Powierzchnia powiatu ==
Całkowita powierzchnia powiatu wynosi 2838,02 km². Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. powiat zamieszkiwało 130 299 osób, co daje gęstość zaludnienia wynoszącą około 45,9 osoby na km².<ref>[https://www.polskawliczbach.pl/powiat_olsztynski Polska w liczbach – powiat olsztyński], dane GUS, stan na 31 XII 2024.</ref> Pod względem powierzchni i liczby mieszkańców jest to największy powiat w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie]] i jeden z największych w Polsce.

== Demografia ==
== Demografia ==

Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. powiat olsztyński liczył 130 299 mieszkańców. Kobiety stanowiły 50,7% ludności, a mężczyźni 49,3%.<ref>[https://www.polskawliczbach.pl/powiat_olsztynski Polska w liczbach – powiat olsztyński], dane GUS, stan na 31 XII 2024.</ref>

{| class="wikitable"
! Opis !! Ogółem !! Kobiety !! Mężczyźni
|-
| Liczba mieszkańców
| 130 299
| około 66 056
| około 64 243
|-
| Udział w ludności powiatu
| 100%
| 50,7%
| 49,3%
|}

Saldo migracji w powiecie jest dodatnie, a wzrost liczby ludności wynika przede wszystkim z dodatniego salda migracji.

== Miasta i gminy na terenie starostwa ==
W obrębie powiatu mamy 5 miast:
*[[Barczewo]]
*[[Biskupiec]]
*[[Dobre Miasto]]
*[[Jeziorany]]
*[[Olsztynek]].

Jest to powiat ziemski, który dzieli się na 12 gmin:
*[[Barczewo (gmina miejsko-wiejska)|Barczewo]],
*[[Biskupiec (gmina miejsko-wiejska)|Biskupiec]],
*[[Dobre Miasto (gmina miejsko-wiejska)|Dobre Miasto]],
*[[Dywity (gmina wiejska)|Dywity]],
*[[Gietrzwałd (gmina wiejska)|Gietrzwałd]],
*[[Jeziorany (gmina miejsko-wiejska)|Jeziorany]],
*[[Jonkowo (gmina wiejska)|Jonkowo]],
*[[Kolno (gmina wiejska)|Kolno]],
*[[Olsztynek (gmina miejsko-wiejska)|Olsztynek]],
*[[Purda (gmina wiejska)|Purdę]],
*[[Stawiguda (gmina wiejska)|Stawigudę]],
*[[Świątki (gmina wiejska)|Świątki]].

== Władze powiatu ==

===Kadencja 2018-2023===
Rada powiatu:

*[[Lech Nitkowski]]
*[[Krystyna Szter]]
*[[Andrzej Moszczyński]]
*[[Kazimierz Olejarz]]
*[[Janusz Radziszewski]]
*[[Małgorzata Chyziak]]
*[[Waldemar Jodko]]
*[[Andrzej Abako]] - starosta
*[[Stanisław Trzaskowski]]
*[[Jarosław Wolak]]
*[[Jacek Szydło]]
*[[Joanna Michalska]] - wicestarosta
*[[Marcin Frączek]]
*[[Ewa Dutka]]
*[[Zbigniew Czabrycki]]
*[[Grzegorz Drozdowski]]
*[[Jerzy Laskowski]] - przewodniczący rady powiatu
*[[Marian Piwcewicz]]
*[[Jan Dowgielewicz]]
*[[Zbigniew Kukuć]]
*[[Anna Klewiado]]
*[[Iwona Plaskota]]
*[[Artur Wrochna]]
*[[Jerzy Tytz]]
*[[Bogumił Kuźniewski]]

===Kadencja 2014-2018===
'''Zarząd Powiatu w Olsztynie:'''

[[Małgorzata Chyziak]]<ref>Uchwała Nr I/5/2014 Rady Powiatu w Olsztynie z dnia 1 grudnia 2014 r. w sprawie wyboru Starosty Olszyńskiego.</ref> – starosta olsztyński 
[[Joanna Michalska]] – wicestarosta olsztyński<ref>http://olsztyn.wm.pl/338296,Wicestarosta-powiatu-odwolany-na-wniosek-radnych-Platformy-Obywatelskiej.html</ref>

'''Członkowie Zarządu:'''

[[Elżbieta Samorajczyk]] 
[[Janusz Dembiński]] 
[[Wojciech Ruciński]]

'''Rada powiatu'''

[[Andrzej  Abako]] 
[[Teresa  Chrostowska]] 
[[Wacław Dąbrowski]] 
[[Janusz Dembiński]] 
[[Jan Dowgielewicz]] 
[[Urszula Dziąba]] 
[[Grażyna Gałęziewska]] 
[[Henryk Goździcki]] 
[[Jerzy Laskowski]] 
[[Joanna Michalska]] 
[[Mirosław Pampuch]] 
[[Marian Piwcewicz]] 
[[Tadeusz Plawgo]] 
[[Piotr Płoski]] 
[[Janusz Radziszewski]] 
[[Wojciech Ruciński]] 
[[Elżbieta Samorajczyk]] 
[[ Mirosław Stegienko]] 
[[Mirosław Szostek]] 
[[Krystyna Szter]] 
[[Marek Świątek]] 
[[Alicja Wąsik]] 
[[Bożena Wojarska]] 
[[Jarosław Wolak]] 
[[Jan Żemajtys]]

== Historia jako jednostki administracyjnej ==

Obszar powiatu olsztyńskiego odpowiada w dużym stopniu pruskiej Ziemi Bertingen. Po przybyciu [[zakon krzyżacki|zakonu krzyżackiego]] obszar ten przekazano biskupom warmińskim jako część ich domeny i podzielono na komornictwa olsztyńskie, barczewskie, dobromiejskie, jeziorańskie i reszelskie. Podział na komornictwa utrzymał się po wcieleniu [[Warmia|Warmii]] do Polski w 1466 roku i aż do 1772 roku, gdy teren ten wszedł w skład królestwa [[Prusy Wschodnie|Prus]].

W 1818 roku na obszarze dzisiejszego powiatu olsztyńskiego utworzono dwa powiaty: olsztyński i reszelski. Siedzibą powiatu olsztyńskiego był [[Olsztyn]], zaś reszelskiego początkowo [[Bęsia]], na krótki czas [[Reszel]], a następnie, od 1862 roku [[Biskupiec]]. Powiaty znajdowały się w rejencji królewieckiej, a od 1905 roku olsztyńskiej.

Po 1945 roku utrzymano powiaty olsztyński i reszelski - ten drugi istniał do 1958 roku, kiedy to został przemianowany na powiat biskupiecki, który istniał (z drobnymi zmianami terytorialnymi - w tym przeniesieniem [[Reszel|Reszla]] do powiatu kętrzyńskiego w 1972 roku) aż do reformy administracyjnej 1975 roku.

W czasie reformy 1999 roku nie utworzono powiatu reszelskiego i biskupieckiego. Większość obszaru dawnego powiatu biskupieckiego wcielono do powiatu olsztyńskiego, poza [[Reszel|Reszlem]], który pozostał w powiecie kętrzyńskim.

== Gospodarka ==
Na terenie powiatu olsztyńskiego funkcjonują cztery specjalne strefy ekonomiczne. Ulokowane są w gminach [[Barczewo (gmina miejsko-wiejska)|Barczewo]], [[Biskupiec (gmina miejsko-wiejska)|Biskupiec]], [[Dobre Miasto (gmina miejsko-wiejska)|Dobre Miasto]] i [[Olsztynek (gmina miejsko-wiejska)|Olsztynek]]. Przedsiębiorcy działający na terenie Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej w ramach „Zezwolenia na prowadzenie działalności gospodarczej na terenie Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej” mają prawo do korzystania z pomocy publicznej w postaci zwolnienia z podatku dochodowego. W myśl obowiązujących przepisów województwo warmińsko-mazurskie należy do obszaru, na którym przedsiębiorca może otrzymać najwyższą, w skali kraju pomoc publiczną. Całkowity obszar terenów objętych czterema strefami wynosi 103 ha<ref>[http://www.powiat-olsztynski.pl/specjalna-strefa-ekonomiczna-w-powiecie/ powiat-olsztynski.pl] [22.10.2014]</ref>
*W [[Barczewo|Barczewie]] granicami objętych jest 11,6 ha gruntów położonych przy ul. Wojska Polskiego;
* W [[Biskupiec|Biskupcu]] granicami objętych jest 17,3 ha gruntów położonych przy drodze krajowej nr 16;
*W gminie [[Dobre Miasto (gmina miejsko-wiejska)|Dobre Miasto]] granicami objętych jest 43,8 ha gruntów. Na obszar ten składają się następujące kompleksy:
**Kompleks Fabryczna;
**Kompleks Spichrzowa (te dwa o łącznej powierzchni 24,4 ha są zlokalizowane w rejonie drogi wylotowej w kierunku [[Miłakowo|Miłakowa]];
**Kompleks Olsztyńska o powierzchni 19,4 ha (przy drodze wylotowej w kierunku [[Olsztyn|Olsztyna]]).

W 2013 r. dochody gmin na 1 mieszkańca w powiecie wyniosły 3203 zł, przy średniej krajowej wynoszącej 3099 zł. Przy czym stopa bezrobocia to 22,8% ogółu mieszkańców.

W tym samym roku środki na finansowanie lub współfinansowanie projektów unijnych wyniosły 4,9 mln zł.

Według danych GUS, powiat zajmuje 11 miejsce wśród wszystkich powiatów [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]]<ref>[http://olsztyn.stat.gov.pl/vademecum/vademecum_warminsko-mazurskie/portrety_powiatow/powiat_olsztynski.pdf olsztyn.stat.gov.pl] [22.10.2014]</ref>

W obrębie powiatu funkcjonuje lotnisko w Gryźlinach oparte o poniemieckie lądowisko z okresu II wojny światowej.

DANE OPERACYJNE LĄDOWISKA „GRYŹLINY” 

Współrzędne geograficzne punktu odniesienia (WGS – 84): 
Szerokość geograficzna 53°36’29”N. 
Długość geograficzna 20°20’40”E. 

Wyniesienie nad poziomem morza: 
164m AMSL. 

Wymiary i nawierzchnia pasa startowego: 
- długość 800 m, 
- szerokość 60 m, 
- nawierzchnia twarda trawiasta. 

Główny kierunek startu (podejścia): 
kierunki geograficzne pasa startowego: 120° / 300° GEO. 

Urządzenia łączności radiowej: 
Radiostacja korespondencyjna: 
częstotliwość radiowa – „GRYŹLINY RADIO” – 122,300 MHz. 

== Kultura ==
[[lkwim:Wojewódzki Przegląd Kapel i Zespołów Śpiewaczych w Jezioranach 1999|Wojewódzki Przegląd Kapel i Zespołów Śpiewaczych w Jezioranach 1999]] 
[[lkwim:Jesienna impresja z powiatu olsztyńskiego|Jesienna impresja z powiatu olsztyńskiego]] 
[[lkwim:Rodzinny Piknik Lotniczy - Gryźliny 2012|Rodzinny Piknik Lotniczy - Gryźliny 2012]] 
[[lkwim:Olsztyńskie Lato Artystyczne 2010|Olsztyńskie Lato Artystyczne]] 
[[lkwim:Muzeum Budownictwa Ludowego Park Etnograficzny w Olsztynku|Muzeum Budownictwa Ludowego Park Etnograficzny w Olsztynku]]
==Przyroda==
Na terenie powiatu znajdują się następujace rezerwaty przyrody:
*[[Rezerwat Dębowo]]
*[[Rezerwat Jezioro Kośno]]
*[[Rezerwat Kamienna Góra]]
*[[Rezerwat Las Warmiński]]
*[[Rezerwat Mszar]]
*[[Rezerwat Redykajny]]

== Szkolnictwo ==
*Szkoły podstawowe – 59
**w tym specjalne – 3
* Gimnazja – 27
**w tym specjalne – 3
*Szkoły ponadgimnazjalne – 19

'''Palcówki w poszczególnych gminach:'''

[[Barczewo (gmina miejsko-wiejska)#Szkolnictwo|Barczewo]]

*[[Przedszkole Miejskie w Barczewie]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 1 im. Feliksa Nowowiejskiego w Barczewie]]
*[[Gimnazjum nr 1 im. Ziemi Warmińskiej w Barczewie]]
*[[Gimnazjum nr 2 w Barczewie]]
*[[Szkoła Podstawowa w Bartołtach Wielkich]]
*[[Zespół Szkolno-Przedszkolny w Łęgajnach]]: [[Przedszkole Publiczne w Łęgajnach]], [[Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II w Łęgajnach]] oraz [[Szkoła Filialna w Barczewku]]
*[[Niepubliczny Zespół Szkół i Placówek "Edukacja dla Przyszłości"]]: [[Niepubliczne Przedszkole "Warmińska Bajka" w Lamkowie]], [[Niepubliczna Szkoła Podstawowa im. Franciszka Szczepańskiego w Lamkowie]]
*[[Niepubliczny Zespół Szkół i Placówek w Kronowie]]: [[Niepubliczne Przedszkole w Kronowie]], [[Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Kronowie]]
*[[Niepubliczny Zespół Szkół i Placówek w Ramsowie]]: [[Niepubliczne Przedszkole w Ramsowie]], [[Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Ramsowie]], [[Niepubliczne Gimnazjum w Ramsowie]]
*[[Niepubliczny Zespół Szkół i Placówek w Wipsowie]]: [[Niepubliczne Przedszkole w Wipsowie]], [[Niepubliczna Szkoła Podstawowa im. Augustyny Wiewiorry w Wipsowie]], [[Niepubliczne Gimnazjum w Wipsowie]]
*[[Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych]]
W gminie funkcjonuje również [[Zakład Poprawczy w Barczewie|Zakład Poprawczy]].

[[Biskupiec (gmina miejsko-wiejska)#Szkolnictwo|Biskupiec]]

W gminie miejsko-wiejskiej Biskupiec istnieją następujące placówki edukacyjne:
*[[Niepubliczne Przedszkole "Jacek i Agatka" w Biskupcu ]]
*[[Niepubliczne Przedszkole "Bajka" w Biskupcu]]
*[[Przedszkole Samorządowe nr 5 "Piątka" w Biskupcu]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 3 im. Orła Białego w Biskupcu]]
*[[Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Biskupcu]]
*Punkt przedszkolny "Radosne przedszkolaki" w Borkach Wielkich
*[[Społeczna Szkoła Podstawowa w Borkach Wielkich]]
*Punkt Przedszkolny "Słoneczko" w Bredynkach
*[[Społeczna Szkoła w Bredynkach]]
*[[Gimnazjum nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Biskupcu]]
*[[Katolickie Gimnazjum Społeczne im. Jana Pawła II w Biskupcu]]
*[[Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II w Biskupcu]]
*[[Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Biskupcu]]
*[[Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1 Biskupcu]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 2 im. mjr. Henryka Dobrzańskiego Pseud. "HUBAL" w Biskupcu]]
*[[Zespół Szkół w Biskupcu]] – [[Liceum Ogólnokształcące im. Komisja Edukacji Narodowej w Biskupcu]], II Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych, Technikum w Zespole Szkół w Biskupcu, Zasadnicza Szkoła Zawodowa
*[[Zespół Szkół w Czerwonce]] – [[Szkoła Podstawowa w Czerwonce]], [[Gimnazjum w Czerwonce]]
*[[Zespół Szkół w Kobułtach]] – Szkoła Podstawowa w Kobułtach, Zespół wychowania przedszkolnego przy Szkole Podstawowej w Kobułtach, Gimnazjum w Kobułtach
*[[Zespół Szkół Węgojskiego Stowarzyszenia Edukacji Lokalnej CEL]] – Zespół Przedszkolny w Węgoju, Społeczna Szkoła Podstawowa w Węgoju, Społeczne Gimnazjum w Węgoju

[[Dobre Miasto (gmina miejsko-wiejska)#Szkolnictwo|Dobre Miasto]]

W gminie miejsko-wiejskiej Dobre Miasto istnieją następujące placówki edukacyjne:
*[[Przedszkole Samorządowe nr 1 w Dobrym Mieście]]
*[[Przedszkole Samorządowe nr 2 w Dobrym Mieście]]
*[[Przedszkole Niepubliczne "Jaś i Małgosia" w Dobrym Mieście]]
*Punkt Przedszkolny "Marysieńka" w Dobrym Mieście
*[[Szkoła Podstawowa nr 1 im. gen. Józefa Bema w Dobrym Mieście]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Dobrym Mieście]]
*[[Szkoła Podstawowa nr 3 im. Rotmistrza Witolda Pileckiego w Dobrym Mieście]] – Szkoła Filialna w Jesionowie, Szkoła Filialna w Orzechowie
*[[Szkoła Podstawowa im. Marii Zientary-Malewskiej w Barcikowie]]
*[[Niepubliczna Szkoła Podstawowa Stowarzyszenia na Rzecz Oświaty w Dobrym Mieście]]
*[[Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Cerkiewniku]]
*[[Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Głotowie]]
*[[Szkoła Podstawowa Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich w Smolajnach|Szkoła Podstawowa Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Smolajnach]]
*[[Gimnazjum Publiczne im. Jana Pawła II w Dobrym Mieście]]
*[[Gimnazjum Niepubliczne Nasza Jedynka w Dobrym Mieście]]
*[[Gimnazjum Niepubliczne Stowarzyszenia na Rzecz Oświaty w Dobrym Mieście]]
*[[Gimnazjum Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich w Smolajnach]]
*[[Zespół Szkół w Dobrym Mieście]] – [[Liceum Ogólnokształcące w Dobrym Mieście|Liceum Ogólnokształcące]], [[Technikum przy Zespole Szkół w Dobrym Mieście|Technikum]], [[Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Dobrym Mieście|Zasadnicza Szkoła Zawodowa]], Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych, Szkoła Policealna
*Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Dobrym Mieście
*[[Zespół Szkół Rolniczych im. Biskupa Ignacego Błażeja Krasickiego w Smolajnach]] – [[Technikum Rolnicze przy Zespole Szkół Rolniczych im. Biskupa Ignacego Błażeja Krasickiego w Smolajnach|Technikum Rolnicze]], Zasadnicza Szkoła Zawodowa
*Trzyletnie Technikum Uzupełniajace w Smolajnach
*[[Niepubliczna Szkoła Muzyczna I st. im. św. Cecyli w Dobrym Mieście]]

[[Dywity (gmina wiejska)#Szkolnictwo|Dywity]]

W gminie wiejskiej Dywity istnieją następujące placówki edukacyjne:

*[[Przedszkole Samorządowe "Juniorek" w Kieźlinach]]
*[[Przedszkole Samorządowe w Dywitach]]
*[[Przedszkole Samorządowe w Słupach]]
*[[Niepubliczne Przedszkole "Mali odkrywcy" w Różnowie]]
*[[Szkoła Podstawowa w Bukwałdzie]]
*[[Szkoła Podstawowa w Spręcowie]]
*[[Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Słupach]]
*[[Zespół Szkół w Tuławkach]] - [[Szkoła Podstawowa w Tuławkach|szkoła podstawowa]], [[Gimnazjum w Tuławkach|gimnazjum]], Szkoła filialna we Frączkach
*[[Zespół Szkół w Dywitach]] - [[Szkoła Podstawowa im "Gazety Olsztyńskiej" w Dywitach|szkoła podstawowa]], [[Gimnazjum Publiczne im. Marii Zientary Malewskiej w Dywitach|gimnazjum]]
*[[Powiatowa Szkoła Muzyczna I stopnia w Dywitach]]

[[Gietrzwałd (gmina wiejska)#Szkolnictwo|Gietrzwałd]]

W gminie wiejskiej Gietrzwałd istnieją następujące placówki edukacyjne:
*[[Niepubliczne Przedszkole Jaś i Małgosia w Sząbruku]]
*[[Zespół Szkolno-Przedszkolny w Sząbruku]]: [[Przedszkole przy Zespole Szkolno-Przedszkolnym w Sząbruku|przedszkole]], [[Szkoła Podstawowa w Sząbruku|szkoła podstawowa]]
*[[Zespół Szkolno-Przedszkolny w Biesalu]]: [[Przedszkole w Biesalu|przedszkole]], [[Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II w Biesalu|szkoła podstawowa]]
*[[Zespół Szkolno-Przedszkolny w Gietrzwałdzie]]: [[Przedszkole w Gietrzwałdzie|przedszkole]], [[Szkoła Podstawowa im. Andrzeja Samulowskiego w Gietrzwałdzie|szkoła podstawowa]]
*[[Gimnazjum Gminne im. ks. Wojciech Zinka w Gietrzwałdzie]]

[[Jeziorany (gmina miejsko-wiejska)#Szkolnictwo|Jeziorany]]

W gminie miejsko-wiejskiej Jeziorany istnieją następujące placówki edukacyjne:
*Przedszkole Publiczne w Jezioranach
*Niepubliczny Punkt Przedszkolny Klub Maluszka w Jezioranach
*[[Szkoła Podstawowa w Radostowie]]
*[[Szkoła Podstawowa we Franknowie]]
*[[Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Żardenikach]] - [[Szkoła Podstawowa przy Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Żardenikach|Szkoła Podstawowa]], [[Gimnazjum Specjalne przy Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Żardenikach|Gimnazjum]], [[Szkoła Przysposabiająca do Pracy przy Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Żardenikach|Szkoła Przysposabiająca do Pracy]]
*[[Zespół Szkół w Jezioranach]] - [[Szkoła Podstawowa im. Michała Lengowskiego w Jezioranach|Szkoła Podstawowa]], [[Gimnazjum im. Seweryna Pieniężnego w Jezioranach|Gimnazjum]]
*[[Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Jezioranach]] - Liceum Ogólnokształcące, Zasadnicza Szkoła Zawodowa

[[Jonkowo (gmina wiejska)#Szkolnictwo|Jonkowo]]

W gminie wiejskiej Jonkowo istnieją następujące placówki edukacyjne:
*[[Przedszkole Samorządowe w Jonkowie]]
*Przedszkole "Patryk" w Jonkowie
*Niepubliczne Przedszkole EKOLANDIA w Gutkowie
*[[Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Kościuszki w Jonkowie]]
*[[Szkoła Podstawowa w Nowym Kawkowie]]
*[[Publiczna Szkoła Podstawowa we Wrzesinie]]
*[[Gimnazjum w Jonkowie]]
W gminie działa również Punkt Przedszkolny w Szałstrach.

[[Kolno (gmina wiejska)#Szkolnictwo|Kolno]]

W gminie wiejskiej Kolno istnieją następujące placówki edukacyjne:
*[[Przedszkole Samorządowe w Kolnie, Filia w Bęsi|Przedszkole Samorządowe w Kolnie z filią w Bęsi]]
*[[Niepubliczne Przedszkole w Lutrach]]
*[[Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Lutrach]]
*[[Zespół Szkół w Kolnie im. Jana Pawła II]] – [[Szkoła Podstawowa im. Bojowników o Wolność Warmii i Mazur w Bęsi]] / [[Szkoła Podstawowa w Kolnie z filią w Bęsi|Szkoła Podstawowa z filią w Bęsi]], [[Gimnazjum im. Jana Pawła II w Kolnie]]
*[[Publiczny Specjalny Katolicki Ośrodek Edukacyjno-Wychowawczy w Kruzach]] – Specjalna Szkoła Podstawowa, Specjalne Gimnazjum, Specjalna Szkoła Przysposabiająca do Pracy

[[Olsztynek (gmina miejsko-wiejska)#Szkolnictwo|Olsztynek]]

W gminie miejsko-wiejskiej Olsztynek istnieją następujące placówki edukacyjne:
*[[Przedszkole Miejskie w Olsztynku]]
*[[Szkoła Podstawowa w Elgnówku]]
*[[Szkoła Podstawowa w Olsztynku]] - szkole podlegają dwie placówki filialne w Mierkach i Królikowie
*[[Zespół Szkolno-Przedszkolny w Waplewie]] - [[Przedszkole w Waplewie|przedszkole]], [[Szkoła Podstawowa w Waplewie|szkoła podstawowa]]
*[[Gimnazjum im. Noblistów Polskich w Olsztynku]]
*[[Gimnazjum SPSK im. św. Jana Pawła II w Olsztynku]]
*[[Zespół Szkół im. K.C. Mrongowiusza w Olsztynku]] - [[I Liceum Ogólnokształcące im. Jacka Kaczmarskiego w Olsztynku]], [[Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Olsztynku]], [[Technikum Hotelarsko-Gastronomiczne Nr 1 w Olsztynku]], [[Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Olsztynku]]
*[[Zespół Szkół Podstawowo-Gimnazjalnych dla Dzieci Przewlekle Chorych przy Wojewódzkim Szpitalu Rehabilitacyjnym w Ameryce]] - [[Szkoła Podstawowa dla Dzieci Przewlekle Chorych przy Wojewódzkim Szpitalu Rehabilitacyjnym w Ameryce|szkoła podstawowa]], [[Gimnazjum dla Dzieci Przewlekle Chorych przy Wojewódzkim Szpitalu Rehabilitacyjnym w Ameryce|gimnazjum]]

[[Purda (gmina wiejska)#Szkolnictwo|Purda]]

W gminie wiejskiej Purda istnieją następujące placówki edukacyjne:
*Przedszkole "Jarzębinki" w Klewkach
*Przedszkole w Purdzie
*Publiczne Przedszkole w Nowej Wsi
*[[Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Nowej Wsi]]
*[[Publiczna Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Pezały w Purdzie]]
*[[Gimnazjum w Purdzie]]
*[[Szkoła Podstawowa w Szczęsnem]]
*[[Zespól Szkolno-Przedszkolny w Butrynach]] – [[Przedszkole Samorządowe w Butrynach|przedszkole]], [[Szkoła Podstawowa im. Franciszka Barcza w Butrynach|szkoła podstawowa]]
*[[Zespół Szkolno-Przedszkolny w Klebarku Wielkim]] – [[Publiczne Przedszkole w Klebarku Wielkim|przedszkole]], [[Szkoła Podstawowa w Klebarku Wielkim|szkoła podstawowa]]

[[Stawiguda (gmina wiejska)#Szkolnictwo|Stawiguda]]

W gminie wiejskiej Stawiguda istnieją następujące placówki edukacyjne:
*[[Przedszkole w Bartągu]]
*[[Publiczna Szkoła Podstawowa Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich im. Jana Baczewskiego w Gryźlinach]]
*[[Szkoła Podstawowa w Rusi]]
*[[Zespół Szkolno-Przedszkolny w Stawigudzie]] - przedszkole, [[Szkoła Podstawowa w Stawigudzie|szkoła podstawowa]]
*[[Publiczne Gimnazjum im. Olimpijczyków Polskich w Stawigudzie]]

[[Świątki (gmina wiejska)#Szkolnictwo|Świątki]]

W gminie wiejskiej Świątki istnieją następujące placówki edukacyjne:
*[[Zespół Szkolno-Przedszkolny]] - [[Szkoła Podstawowa im. Majora H.Sucharskiego w Świątkach|szkoła podstawowa]], [[Przedszkole Samorządowe w Świątkach|przedszkole]]
*[[Publiczne Gimnazjum im. Jana Pawła II w Świątkach]]

==Multimedia==
{{#ev:youtube|vpPn4Mv_558|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}

{{#ev:youtube|a54Ba9G5JBY|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}

{{#ev:youtube|gHtVMkp4uI8|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}
{{Przypisy}}
<references/>

[[Kategoria:Powiaty]][[Kategoria: Powiat olsztyński]][[Kategoria: 1990-]]

Tomaszkowo

2026-01-06T09:58:28Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Tomaszkowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Tomaszkowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 886
|rok = 2024
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 25 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Tomaszkowo''' (niem. ''Thomsdorf'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W 2020 roku miejscowość liczyła 806 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Mariusz Balcerzak]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw| stawiguda.pl] [13.03.2021]</ref>.
 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad jeziorami [[Jezioro Wulpińskie| Wulpińskim]] i [[Jezioro Świętajno| Świętajno]], w odległości 10 km na południowy zachód od [[Olsztyn| Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w roku 1349. Kapituła warmińska nadała wówczas 33 łany na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] dwóm sołtysom – Piotrowi i Thomasowi. Swoją nazwę miejscowość zawdzięcza imieniu jednego z zasadźców. Na przestrzeni lat nazwa ulegała różnym przekształceniom: ''Thomsdorff'', ''Thomasdorf'' (1417), ''Thomesdorf'' (1518), ''Thomaskowo'' (1656), ''Thomsdorff'' (1755), ''Tomaszkowo'' (1879).

Wieś parokrotnie ucierpiała w okresie wojen polsko-krzyżackich. W pierwszej połowie XVII wieku Tomaszkowo praktycznie wyludniło się. Po pierwszej wojnie szwedzkiej połowa ziemi leżała odłogiem; po drugiej wojnie obszar opuszczonej ziemi ponownie się powiększył. Ziemię tę udało się na nowo zaludnić w latach 80. i 90. XVII wieku.

W XVI stuleciu stanowisko sołtysa było dziedziczone przez rodzinę Wróblów. W kolejnym stuleciu urząd znajdował się w rękach rodziny Poposa; w XVII wieku przeszedł na rodzinę Kłobuk, a następnie Falaszek. W miejscowości osiedlali się głównie przybysze z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Nieliczni Niemcy zazwyczaj szybko się polonizowali. Przez stulecia Tomaszkowo, [[Bartążek| Bartążek]], [[Dorotowo| Dorotowo]], [[Gągławki| Gągławki]], [[Jaroty| Jaroty]] oraz [[Ruś| Ruś]] należały do parafii [[Bartąg|bartąskiej]]. W 1772 roku wieś była zamieszkana przez 144 dorosłych i 92 dzieci.

Po przemarszu wojsk francuskich wielu mieszkańców nie było w stanie wywiązać się z finansowych powinności związanych z podatkiem za dzierżawę. Separacja gruntów przeprowadzona przez władze pruskie w 1843 roku doprowadziła do likwidacji wspólnych pastwisk, na czym ponownie ucierpieli najgorzej uposażeni rolnicy. W XIX wieku wielu parafian z Tomaszkowa zapisało się do olsztyńskiego [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwa Wstrzemięźliwości]]. W roku 1861 wieś liczyła 359 Polaków i 5 Niemców. W 1895 roku liczba mieszkańców wzrosła do 576 osób. W tym czasie miejscowość miała charakter wsi rzemieślniczej.

Szkoła powstała w 1780 roku. W 1825 roku uczęszczało do niej 53 dzieci. Pierwszy budynek szkoły wzniesiono w roku 1829. Nowa szkoła została wybudowana w 1873 roku; nauczano w niej już wyłącznie po niemiecku, wyjątek stanowiła religia. W 1935 roku do placówki uczęszczało 119 dzieci.

W sierpniu 1914 roku do Tomaszkowa wkroczyli Rosjanie. Zamożniejsi mieszkańcy opuścili wieś, reszta była przygotowana do ewentualnej ucieczki. Żołnierze rosyjscy nie byli jednak wrogo nastawieni wobec miejscowych. W pobliżu Jeziora Wulpińskiego doszło do bitwy między Niemcami i Rosjanami. Tuż po zakończeniu I wojny światowej powołano do życia towarzystwo ludowe w Tomaszkowie. Prezesem został Antoni Domachowski. W czasie [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu w 1920 roku]] za Polską oddano 72 głosy; za Prusami głosowało 276 osób. Kilku spośród mieszkańców było członkami Banku Ludowego oraz należało do [[Związek Polaków w Niemczech| Związku Polaków w Niemczech]]. W 1925 roku Tomaszkowo było zamieszkane przez 528 osób.

W 1939 roku miejscowość liczyła 566 mieszkańców. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Tomaszkowa wielu miejscowych zostało deportowanych do pracy w odległych częściach Związku Radzieckiego. Po przejściu frontu pojawił się problem szabrownictwa, a przede wszystkim głód i zagrożenie epidemią tyfusu. Jednym z inicjatorów działań wspierających mieszkańców był [[Paweł Turowski]]. Jako sołtys zagwarantował opiekę sanitarną, podjął także inicjatywę założenia spółdzielni rybackiej. Po 1945 roku w Tomaszkowie powstała pierwsza [[Publiczna Szkoła Powszechna w Tomaszkowie|szkoła]] w powiecie olsztyńskim założona przez Pawła Turowskiego. W pierwszym roku funkcjonowania uczęszczało do niej 86 dzieci; trzy lata później 80. Placówka została zlikwidowana w 1996 roku.

Obecnie Tomaszkowo intensywnie rozrasta się, w miejscowości powstają liczne domy jednorodzinne. Tylko niewielka liczba mieszkańców trudni się jeszcze rolnictwem. W miejscowości działają liczne restauracje, gospodarstwa agroturystyczne, prywatne ośrodki wczasowe. Uruchomiona została świetlica wiejska.
 
==Gospodarka==
W Tomaszkowie działa firma Metakol specjalizująca się w odlewaniu żeliwnych krzyży, pomników i tablic pamiątkowych oraz firma [[Mazurskie Miody]], założona w 1964 roku.
 
==Kultura==
W miejscowości od 2005 roku działa [[Towarzystwo Sportowe "Wulpinek" w Tomaszkowie| Towarzystwo Sportowe "Wulpinek"]]. Trzy lata później zostało przekształcone w [[Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"| Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"]].
 

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[Jakub Mayska]] (1844–1900) – poeta, działacz społeczny pochodzący z Tomaszkowa
*[[Piotr Sonwald]] (1860–1936) – pochodzący z Tomaszkowa znany przewodnik pielgrzymek, wchodził w skład Warmińskiej Rady Ludowej, był radnym Olsztyna
*[[lkwim: Jan Boenigk| Jan Boenigk]] (1903–1982) – urodzony w Tomaszkowie działacz społeczny, pisarz, nauczyciel
*Paweł Turowski (1892–1978) – urodzony w Tomaszkowie kronikarz dziejów wsi, autor opracowania ''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę polską jednej wsi warmińskiej'', po 1945 roku kierował miejscową szkołą, pełniąc jednocześnie funkcję sołtysa
*[[lkwim: Edward Turowski| Edward Turowski]] (1904–1972) – brat Pawła, nauczyciel, działacz społeczny i oświatowy, w latach 1952–1956 był posłem na sejm
== Zabytki ==
*cztery zabytkowe drewniane chałupy
*[[Kapliczka w Tomaszkowie| kapliczka przydrożna]] neogotycka, usytuowana na prywatnej posesji
*kapliczka przydrożna wzniesiona w stylu neogotyckim w 1887 roku
*neogotycka kapliczka przydrożna z czerwonej cegły, wzniesiona pod koniec XIX stulecia
*kapliczka przydrożna z 2. połowy XIX wieku, zbudowana z cegły, otynkowana
*neogotycka kapliczka przydrożna z dwuspadowym dachem, wzniesiona w XIX wieku
==Ciekawostki==
W okresie międzywojennym nauczyciel z Olsztyna [[Leonhard Fromm]] odkrył w pobliżu wsi znaleziska sprzed 1500 lat, w tym ślady dawnych chat.

{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Tomaszkowo – 660 lat'', Olsztyn 2009. 
Turowski Paweł,''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej'', wstęp i oprac. Danuta i Norbert Kasparek, Olsztyn 2003. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014] 
[http://www.stawiguda.pl/21/dane-statystyczne stawiguda.pl] [20.02.2014] 
[https://miedzydeskami.eatbu.com miedzydeskami.eatbu.com] [13.03.2021] 
[http://karczmawstodole.pl karczmawstodole.pl] [13.03.2021] 

 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Użytkownik:Pgrono

2025-10-30T08:25:46Z

Pgrono: aktualizacja informacji o mnie

Od urodzenia Olsztyniak, od 2021 mieszkaniec Tomaszkowa. W kręgu moich zainteresowań są miasto Olsztyn, i nowe dla mnie okolice gminy Stawiguda i Gietrzwałd.
Zawodowo tworzę strony internetowe dla firm z Olsztyna i okolic - [https://strony.olsztyn.pl strony.olsztyn.pl]

Użytkownik:Pgrono

2023-04-30T07:15:18Z

Pgrono: uzupelniony opis

Od urodzenia Olsztyniak, od 2021 mieszkaniec Tomaszkowa. W kręgu moich zainteresowań są miasto Olsztyn, i nowe dla mnie okolice gminy Stawiguda i Gietrzwałd.
Hobbystycznie tworzę serwis ogłoszeń nieruchomości [https://domli.pl Domli.pl]

Naterki

2023-04-29T14:07:16Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.polskawliczbach.pl/wies_Naterki

{{Wieś infobox
|nazwa = Naterki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Gietrzwałd
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 421
|rok = 2021
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 35
|stopniE = 20 |minutE = 22 |sekundE = 17
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Naterki''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Gietrzwałd (gmina wiejska)|gminie Gietrzwałd]]. Funkcję sołtysa sprawuje [[Zbigniew Kukuć]]<ref>[http://gietrzwald.pl/content/index.php/urzad-gminy-menu-w/solectwa.html Urząd Gminy Gietrzwałd]</ref>.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest około 13 km na wschód od [[Gietrzwałd|Gietrzwałdu]], nad jeziorem [[Jezioro Świętajno|Świętajno]].

==Dzieje miejscowości==
Nazwa wsi pochodzi od pruskiej nazwy żmii. Wieś powstała w 1349 r. jako nieduża osada. Dawniej we wsi znajdowały się same małe zagrody, gospodarzące na stosunkowo mało żyznej glebie. W 1876 r. wybudowano stację kolejową, co przyczyniło się do rozwoju wsi. Szkoła została wybudowana w 1901 r. – funkcjonowała do lat 70’ XX wieku. 
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.

==Multimedia==

{{#ev:youtube|KCeUKQArSek|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}

{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Krzysztof Panasik. ''Warmia i Mazury. Przewodnik po regionie'', Olsztyn, 2000. 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.02.2015] 
[http://gietrzwald.pl/ Urząd Gminy Gietrzwałd] [10.02.2015] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Gietrzwałd (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Wymój

2023-04-29T13:18:49Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Wymój
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 231
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 40 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 22 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Wymój''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Miejscowość w 2013 roku liczyła 182 mieszkańców. Funkcję sołtysa sprawuje [[Aldona Kasińska]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw Urząd Gminy Stawiguda]</ref>.
 
==Położenie i przynależność administracyjna==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 3 km na zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad jeziorem [[Jezioro Wymój|Wymój]].

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.

==Dzieje miejscowości==
Wieś została lokowana 2 stycznia 1351 r., kiedy to kapituła warmińska nadała Prusowi Tucteykenowi 20 łanów na prawie chełmińskim. W Wymoju znajduje się stara szkoła, zbudowana w 1930 r. Na mocy „porozumienia o szkolnictwie”, zawartego przez ówczesne władze w 1926 r., na koloniach wymojskich powstała szkoła polska (zamknięta 20 sierpnia 1939). W 1935 r. otwarto świetlicę. Nie powiodła się natomiast próba otwarcia polskiego przedszkola. Z zapisków Edwarda Cyfusa wynika, że we wsi szczególnie dbano o kwestię wychowania młodzieży, zwłaszcza dziewcząt, które miały możliwość poznania zasad dobrego wychowania przyszłych gospodyń. W Wymoju były organizowane kursy gotowania, szydełkowania, haftu, sporządzania i podawania posiłków. Ponadto ważnym aspektem dla mieszkańców było utrzymanie religijności, porządku i prawości. Zasady te kultywowano z pokolenia na pokolenie. 

===Szkoła polska===
Staraniem polskich patriotów Katolicka Szkoła Polska została otwarta 23 października 1930 r. w prywatnym domu Marty Stinkowej. Potem przeniesiono ją do domu Makolów. Pierwszym kierownikiem był Konrad Sikora, potem Piotr Jasiek. Nauczycielami byli Małgorzata i Bolesław Chabowscy, [[Bolesław Jeziołowicz|Bolesław]] i Maria Jeziołowiczowie oraz Wiktor Bina. W czerwcu 1936 r. Wymój gościł zlot dzieci i młodzieży ze wszystkich szkół polskich na Warmii. Szkoła stale była szykanowana przez hitlerowców. Ostatecznie została zlikwidowana 20 sierpnia 1939 r. Piotr Jasiek został osadzony w Hohenbruch, Bronisław Chabowski w Stuthofie, a Wiktora Binę rozstrzelano pod Fordonem.

Po 1979 r. we wsi zamieszczono tablicę upamiętniającą szkołę polską. Zawisła ona jednak na dawnym budynku szkoły niemieckiej. <ref>Gazeta Olsztyńska z 20 maja 2016 r.</ref>

{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Edward Cyfus, ''A życie toczy się dalej'', Olsztyn 2003. 
Edward Cyfus, ''A życie toczy się dalej'' cz. 2 Olsztyn 2006. 
Georg Kellmann, ''Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Parafia pw. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Klebarku Wielkim'', Klebark Wielki 2007. 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.02.2015] 
[http://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [10.02.2015] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Ruś

2023-04-29T13:18:13Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Ruś
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Rusi
|zdjęcie = Ruś. Tradycyjna kapliczka.jpg
|opis zdjęcia = Ruś. Tradycyjna kapliczka. Fot. S. Czachorowski. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kapliczka_w_Rusi97.JPG Commons Wikimedia]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 521
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 31
|stopniE = 20 |minutE =29 |sekundE = 37
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Ruś''' (niem. ''Reussen'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

W 2012 roku miejscowość liczyła 456 mieszkańców (łącznie z osadami [[Binduga (gmina Stawiguda)|Binduga]], [[Jełguń]], [[Muchorowo]] i [[Sójka(gmina Stawiguda)|Sójka]]). Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Przemysław Westfeld]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw Spis sołectw, stawiguda.pl] [05.03.2014]</ref>.
 
== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], 7 km na południe od [[Olsztyn|Olsztyna]], nad rzeką [[Rzeka Łyna|Łyną]], w pobliżu [[Jezioro Kielarskie| Jeziora Kielarskiego]].
 
== Dzieje miejscowości ==
Miejscowość została lokowana przez [[kapituła warmińska|kapitułę warmińską]] w 1374 roku. Na terenie przyszłej wsi zostali osadzeni [[Prusowie|pruscy]] bartnicy: Jerzy, Michał, Mikołaj, Ludwik oraz Piotr. Poza bartnikami Ruś zamieszkiwali rybacy, rolnicy i młynarze. Od XIV wieku w Rusi funkcjonowało kilka młynów. Ze względu na swoje położenie była określana mianem Warmińskiej Szwajcarii. Nazwa wsi ma pruskie korzenie. W 1594 roku miejscowy kotlarz, niejaki Marcin Schimmelpfenig, otrzymał pozwolenie na budowę kolejnego we wsi młyna. W XVI stuleciu w miejscowości działał również tartak. W czasie wojen szwedzkich Ruś dotkliwie ucierpiała – Szwedzi dwukrotnie podpalili wieś. Kolejne stulecie sprowadziło na miejscowość [[epidemia dżumy 1709-1711| epidemię dżumy]], w wyniku której zmarła część mieszkańców. W 1783 roku Ruś składała się z 12 budynków mieszkalnych.

W XIX wieku w Rusi pojawiła się grupa nowych osadników przybywających z terenu powiatu lidzbarskiego. Około 1838 roku w Rusi wybudowano szkołę, w której nauczano po polsku do 1873 roku. W 1861 roku wieś liczyła 391 katolików, 12 ewangelików i 4 Żydów; w tym 360 mieszkańców posługiwało się językiem polskim.

W 2. połowie XIX wieku w Rusi powstał ważny ośrodek handlu drewnem. W 1892 roku uruchomiona została biblioteka polska [[Towarzystwo Czytelni Ludowych| Towarzystwa Czytelni Ludowych]]. W [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscycie 1920 roku]] za Prusami oddano 387 głosów, natomiast za Polską – 37. W okresie międzywojennym założono Ochotniczą Straż Pożarną oraz wzniesiono budynek remizy. Po zakończeniu II wojny światowej Ruś stała się wsią sołecką; w miejscowości uruchomiono również szkołę. Budynek szkoły został odnowiony w 1999 roku dzięki wsparciu Warmiaków zamieszkałych w Niemczech.

Liczba mieszkańców na przestrzeni lat:
*1817 – 94 osoby
*1846 – 230 osób
*1871 – 562 osoby
*1895 – 690 osób
*1925 – 768 osób
*1939 – 870 osób

==Edukacja==
W miejscowości działa [[Szkoła Podstawowa w Rusi|szkoła podstawowa]].
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Antoni Neuman]] (1901–1974) – urodzony w Rusi działacz oświatowy, nauczyciel
*[[lkwim:Adam Cieślak|Adam Cieślak]] (ur. 1981) – rzeźbiarz, mieszka w Olsztynie i w Rusi
== Zabytki ==
*tradycyjna kapliczka warmińska
*przykłady budownictwa drewnianego i murowanego z drugiej połowy XIX i pierwszej połowy XX wieku, m.in. trzy chałupy (nr 39, 30 i 62) oraz dwie chałupy bliźniacze (nr 27 i 28)
*młyn wodny
{{Przypisy}}
<references/>
== Zobacz też ==
[[Ruś (gmina Morąg)]]
 
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
''Ruś nad Łyną'', praca zbiorowa, Olsztyn 2004. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/ Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014] 
[http://www.stawiguda.pl/21/dane-statystyczne Dane Statystyczne, stawiguda.pl] [05.03.2014] 
 

[[Kategoria: Miejscowość]][[Kategoria: Powiat olsztyński]][[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Pluski

2023-04-29T13:17:36Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Pluski
|herb wsi = pluski_herb.gif
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia = Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pluski_smp01.gif Wikimedia Commons]
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 305
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 36 |sekundN =
|stopniE = 20 |minutE = 25 |sekundE =
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Pluski''' (niem. ''Plauzig'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Miejscowość w 2013 roku liczyła 369 mieszkańców. Wraz z miejscowością [[Rybaki]] tworzy sołectwo Pluski-Rybaki. Funkcję sołtysa sprawuje [[Justyna Reisenberg]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw Urząd Gminy Stawiguda]</ref>.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 7,5 km na południe od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad jeziorem [[Jezioro Pluszne Wielkie|Pluszne Wielkie]].

==Dzieje miejscowości==
Wieś lokowana w 1407 roku. Nazwa wywodzi się od Pluczk (prawdopodobnie od pruskiego pleu – płynąć). Akt lokacyjny podpisali dziekan Bartłomiej i reprezentujący Parafię Gryźliny Kantor Jan, a pierwszym sołtysem został Stefan Dowgel. Osadnictwo na terenie wsi widoczne jednak już w czasach staropruskich. Okolice jeziora Pluszne mają długą historię. Archeologicznie zostały potwierdzone liczne ślady obecności człowieka, w tym pozostałości dawnych osad i cmentarzysk ludów bałtyjskich, pochodzące z czasów na długo przed Chrystusem. Można tu natrafić na ślady Gotów, Galindów, Jaćwingów, Prusów, a także późniejszych mieszkańców Warmii. Od II pokoju toruńskiego w 1466 roku aż do I rozbioru w 1772 r. Warmia należała do Polski jako część [[Prusy Królewskie|Prus Królewskich]]. Gdy pozostała część Prus stała się protestancka po 1525 roku, Warmia, jako część Polski, pozostała katolicka, będąc zarządzana przez polskiego biskupa, mającego siedzibę w Lidzbarku Warmińskim (Heilsberg). W 1582 roku kapituła warmińska odkupiła od Henryka Preussa prawa prowadzenia karczmy w tej wsi.

Granica Warmii przebiegała po części przez jezioro Pluszne. Gdy Konrad Mazowiecki ze względów politycznych na początku XIII wieku sprowadził na te ziemie zakon krzyżacki do walki z narodem pogańskich Prusów. Wsie były zamieszkane nie tylko przez pozostałości ludów pruskich, ale przez ludność, która napłynęła z różnych kierunków, głównie z Mazowsza. Dotyczyło to nie tylko [[Warmia|Warmii]], ale i [[Mazury|Mazur]]. W tym kontekście niezrozumiały może się wydać fakt, że po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w [[Plebiscyt 1920|plebiscycie w 1920 roku]] przytłaczająca większość polskojęzycznych mieszkańców tych terenów opowiedziała się za administracją niemiecką, a nie polską. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
Achremczyk Stanisław, ''Historia Warmii i Mazur'', t. II, Olsztyn 2011. 
Georg Kellmann, ''Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Parafia pw. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Klebarku Wielkim'', Klebark Wielki 2007. 
[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.02.2015] 
[http://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [10.02.2015] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Kręsk

2023-04-29T13:17:12Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Kręsk
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 23
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 42 |sekundN = 05
|stopniE = 20 |minutE = 22 |sekundE = 23
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Kręsk''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Miejscowość w 2013 roku liczyła 22 mieszkańców. Wraz z miejscowością [[Majdy]] tworzy sołectwo Majdy - Kręsk. Funkcję sołtysa sprawuje [[Antoni Gromadzki]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw Urząd Gminy Stawiguda]</ref>.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 7 km na północny-zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad Jeziorem [[Jezioro Wulpińskie|Wulpińskim]].

==Dzieje miejscowości==
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.02.2015] 
[http://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [10.02.2015] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Majdy

2023-04-29T13:16:48Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Majdy
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 166
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 46
|stopniE = 20 |minutE = 23 |sekundE = 01
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Majdy''' (niem. ''Mauden'') – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Miejscowość w 2013 roku liczyła 128 mieszkańców. Wraz z miejscowością [[Kręsk]] tworzy sołectwo Majdy - Kręsk. Funkcję sołtysa sprawuje [[Antoni Gromadzki]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw Urząd Gminy Stawiguda]</ref>.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około 6 km na północny-zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad Jeziorem [[Jezioro Wulpińskie|Wulpińskim]].

==Dzieje miejscowości==
Wieś była lokowana na prawie pruskim w 1436 r. jako majątek rycerski na 12 włókach. Akt lokacyjny otrzymał niejaki Mikołaj. W 1534 roku kapituła warmińska zmieniła prawo pruskie na prawo magdeburskie, a w tym czasie majątek był własnością rycerza Bertranda von Borck z [[Olsztyn|Olsztyna]]<ref>[http://pl.wikipedia.org/wiki/Majdy pl.wikipedia.org, Majdy] [03.04.2015]</ref>.
Według lustracji dóbr z 1656 roku we wsi 10 włók osadzonych na prawie magdeburskim trzymał Gąsiorowski. Był tam też 1 wolny (1 Freier). W 1864 roku było we wsi 15 domów, w których mieszkało 110 katolików i 1 Żyd. Wszyscy katolicy byli Polakami<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/919 dir.icm.edu.pl] [03.04.2015]</ref>.

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.02.2015] 
[http://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [10.02.2015] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Jaroty

2023-04-29T13:16:19Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Jaroty
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Jarot
|zdjęcie = Wieś Jaroty.jpg
|opis zdjęcia = Wieś Jaroty. Autor: Serdelll. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kolonia_Jaroty.jpg Commons Wikimedia]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 2451
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 54
|stopniE = 20 |minutE = 29 |sekundE = 14
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Jaroty''' (niem. ''Jommersdorf'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Jest to kolonia dawnej wsi Jaroty, której tereny przyłączono do [[Olsztyn|Olsztyna]]. Obecnie stanowi samodzielne sołectwo.

W 2012 roku miejscowość liczyła 833 mieszkańców. Funkcję sołtysa sprawuje [[Zdzisław Gradowski]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw| Gmina Stawiguda] [05.03.2010]</ref>.
 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad [[Rzeka Łyna|Łyną]]. Przylega do południowo-zachodnich przedmieść Olsztyna.
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w 1342 roku z inicjatywy biskupa [[Herman z Pragi| Hermana z Pragi]]. Przywilej lokacyjny został wystawiony dla [[Prusowie|Prusa]] Jomena. Nadanie obejmowało 40 łanów ziemi. W dokumencie podano również nazwę przyszłej wsi – Jomendorf (tj. wieś Jomena). W gwarze warmińskiej została ona przekształcona na Jondorf. W 1363 roku kapituła zatwierdziła sprzedaż sołectwa przez Jomena. Nowym sołtysem został wówczas Prus o imieniu Preydowe. Wieś została zasiedlona przez wolnych Prusów, podobnie jak pobliski [[Bartążek]].

Pierwszy osadnik polski odnotowany został w 1486 roku. Zwiększony napływ osadników z Polski rozpoczął się jednak dopiero w latach 20. XVI wieku, kiedy funkcję administratora kapituły warmińskiej pełnił [[lkwim: Mikołaj Kopernik| Mikołaj Kopernik]]. W połowie XVI wieku Jaroty posiadały dwóch sołtysów; do 1772 roku jedno sołectwo należało dziedzicznie do rodziny Królów, drugie natomiast do 1672 roku znajdowało się w rękach Derdaków, a następnie Mateblowskich. Pod koniec XVI stulecia doszło do przeniesienia części wolnych Prusów z Bartążka do Jarot; opuszczona ziemia została włączona do utworzonego folwarku kapituły. Wojny szwedzkie doprowadziły do znacznego wyludnienia miejscowości. 24 łany z 34 należących do chłopów leżały odłogiem. W XVII i XVIII stuleciu miejscowa karczma należała do rodziny Kościeszów. Wieś leżała przy trakcie, którym biskupi podróżowali z Warszawy do rezydencji w [[Lidzbark Warmiński| Lidzbarku Warmińskim]]. W 1818 roku miejscowość liczyła 220 mieszkańców.

W połowie XIX wieku jednemu z mieszkańców wsi, Janowi Czodrowskiemu, miała się ukazać Matka Boska, która zwróciła się do niego z poleceniem wybudowania kaplicy w Jarotach. Budowla została poświęcona około 1885 roku przez zarządcę parafii bartąskiej, ks. Jana Jabłońskiego. Pierwsza msza została odprawiona 23 stycznia 1889 roku przez urodzonego w Jarotach ks. [[lkwim: Walenty Barczewski| Walentego Barczewskiego]]. Po śmierci Czodorowskiego obowiązek opieki nad kaplicą przeszedł na rodzinę Hinzów.

W 1861 roku miejscowość była zamieszkana przez 411 katolików i 3 ewangelików; 396 osób posługiwało się językiem polskim. 1 czerwca 1863 tuż za Jarotami aresztowano [[lkwim: Wojciech Kętrzyński| Wojciecha Kętrzyńskiego]] przewożącego broń dla powstańców. W czasie [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu 1920 roku]] za Prusami oddano 384 głosów; za Polską – 78. W latach 1930–1939 w Jarotach działała [[Katolicka Szkoła Polska w Jarotach|polska szkoła]], drużyna harcerska, Towarzystwo Młodzieży oraz Towarzystwo Kobiet Polskich. W 1939 roku miejscowość była zamieszkana przez 904 osoby.
W czasie II wojny światowej w Jarotach przebywali przymusowi robotnicy, zarówno Polacy jak i Francuzi. W 1944 roku do miejscowości przybyli ewakuowani mieszkańcy [[Powiat węgorzewski|powiatu węgorzewskiego]]. Jesienią tego roku do Jarot przybyli mieszkańcy wsi [[Długie]] w [[Powiat ełcki|powiecie ełckim]]. Większość mieszkańców została ewakuowana dopiero 21 stycznia 1945 roku. Ci, którzy pozostali, stali się świadkami i ofiarami brutalnych działań żołnierzy radzieckich. Wielu mieszkańców zostało wysiedlonych w latach 1945–1947.
 

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Alfons Barczewski]] (1910–1971) – adwokat, działacz oświatowy, nauczyciel
*[[Alojzy Barczewski]] (1898–1973) – działacz warmiński, nauczyciel
*[[Walenty Barczewski]] (1856–1928) – urodzony w Jarotach duchowny katolicki, działacz narodowy, historyk i etnograf
*[[lkwim: Johannes Gehrmann|Johannes Gehrmann]] (1933–2004) – urodzony we wsi Jaroty katolicki duchowny, redaktor i działacz społeczny
*[[Lucjan Latosiński]] (1885– ?) – nauczyciel szkół polskich w Niemczech, kierownik szkoły polskiej w Jarotach.
*[[Herbert Monkowski]] (ur. 1934) – działacz społeczny, prezes Stowarzyszenia Byłych Mieszkańców Powiatu Olsztyńskiego w Niemczech.
*[[Konrad Sikora]] (1902–1975) – nauczyciel
*[[Georg Sterzinsky]] (1936–2011) – kardynał, biskup Berlina, w Jarotach spędził wczesne dzieciństwo; jego rodzina została wysiedlona do Niemiec w 1946 roku
== Zabytki ==
*[[lkwim: Kaplica pw. Matki Bożej Szkaplerznej w Jarotach|Kaplica pw. Matki Bożej Szkaplerznej]] wzniesiona w 1883 roku
== Zobacz też ==
*[[Jaroty (Olsztyn)|Jaroty]] – dzielnica Olsztyna
{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
Jasiński Janusz, Magdziarz Bronisław, ''Jaroty – wieś, kapliczka, kościół'', Olsztyn 1994. 
[http://www.stawiguda.pl/21/dane-statystyczne| Gmina Stawiguda] [05.03.2014] 

[[Kategoria: Miejscowość]][[Kategoria: Powiat olsztyński]][[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Gryźliny (gmina Stawiguda)

2023-04-29T13:15:49Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Gryźliny
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Gryźlin
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 570
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 37 |sekundN = 06
|stopniE = 20 |minutE = 20 |sekundE = 26
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
[[Image:Gryźliny kościół.jpeg|thumb|right|300px|Gryźliny, kościół pw. św. Wawrzyńca Fot. Janusz Gerszberg]]
''' Gryźliny''' (niem. ''Grieslienen'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)|gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W roku 2012 miejscowość była zamieszkana przez 552 osoby. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Adam Walkowiak]]<ref>http://bip.stawiguda.pl/jednostki_pomocnicze/1/solectwa</ref>.
 
== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad [[Rzeka Pasłęka|Pasłęką]] oraz nad brzegiem [[Jezioro Pluszne|Jeziora Plusznego]], 5,5 km na południowy zachód od [[Stawiguda|Stawigudy]]; przebiega przez nią droga krajowa nr 51 oraz linia kolejowa na odcinku [[Olsztyn]] – [[Olsztynek]].

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została lokowana przez kapitułę warmińską w roku 1358. Nadanie obejmowało obszar 60 włók na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]]. Odbiorcą nadania był zasadźca Jan Kogeler. Nazwa wsi ulegała przekształceniom na przestrzeni lat: ''Wisenthal'', ''Greseling'' (1517), ''Krissling'' (1576), ''Griesslinen'' (1755). Gryźliny kilkakrotnie uległy zniszczoniom w czasie wojen polsko-krzyżackich. Miejscowy kościół wzniesiony w XV stuleciu również uległ zniszczeniu. Do jego odbudowy doszło w 1573 roku. Siedem lat później świątynię konsekrował biskup [[lkwim: Marcin Kromer| Marcin Kromer]].

W XVII stuleciu miejscowość bezpośrednio odczuła skutki wojen szwedzkich. W 1633 roku do Gryźlin przybyli żołnierze z Korony przygotowujący się do wyprawy na Moskwę. Wieś dotkliwie odczuła okres stacjonowania kozaków bezceremonialnie pustoszących domy i zagrody. Kolejnym nieszczęściem stało się przybycie szwedzkiego wojska rekwirującego niemalże całą dostępną żywność. Na początku XVIII wieku Gryźliny zostały spustoszone przez [[epidemia dżumy 1709-1711| epidemię dżumy]].

Po zaborze [[Warmia|Warmii]] w Gryźlinach mieszkały 203 osoby. W 1783 roku wieś składała się z 39 budynków mieszkalnych. Przed 1791 rokiem w miejscowości powstała pierwsza szkoła. Szkołę murowaną wybudowano około 1817 roku. W 1818 roku Gryźliny liczyły 215 mieszkańców. W 1861 roku miejscowość była zamieszkana przez 457 katolików i 2 ewangelików. Wszyscy posługiwali się językiem polskim. W 1881 roku doszło do założenia biblioteczki [[Towarzystwo Czytelni Ludowych| Towarzystwa Czytelni Ludowych]]. Dziesięć lat później powstało polskie kółko rolnicze. W 1887 roku uruchomiono połączenie kolejowe między Olsztynem i [[Olsztynek|Olsztynkiem]], a w Gryźlinach wybudowano dworzec.

W XIX wieku miejscowość szczególnie mocno związała się z olsztyńskim [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwem Wstrzemięźliwości]], do którego należało około 900 mieszkańców wsi. Po zakończeniu I wojny światowej w Gryźlinach założono kasę pożyczkowo-oszczędnościową (1919). W [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach|plebiscycie 1920 roku]] za Polską oddano 176 głosów. Za Prusami Wschodnimi głosowało 276 osób.

W latach 1937–1938 w pobliżu Gryźlin zbudowano lotnisko wojskowe Luftwaffe. 1 września 1939 roku z miejscowego lotniska startowały samoloty, które zrzucały bomby na polskie miasta, w tym Warszawę. W czasie wojny szkolono tu niemieckich pilotów, a samo Jezioro Pluszne przekształcono w poligon doświadczalny. W 1939 roku wieś była zamieszkana przez 939 osób.

Po zakończeniu II wojny światowej Gryźliny stały się wsią sołecką. Uruchomiono szkołę, bibliotekę, kilka sklepów. Od 1948 roku we wsi działał Państwowy Dom Dziecka, którego patronem w 1973 roku został [[lwim: Michał Lengowski|Michał Lengowski]]. Po 1952 roku zamknięto miejscowe lotnisko wykorzystywane po wojnie przez polskie wojsko. W 1998 roku wieś była zamieszkana przez 582 osoby.

W miejscowości działa obecnie Zajazd Gryźliński. Gryźliny od kilku lat słyną z organizowanego cyklicznie [[lkwim: Rodzinny Piknik Lotniczy – Gryźliny 2009| Rodzinnego Pikniku Lotniczego]].
 

==Edukacja==
*[[Szkoła Podstawowa w Gryźlinach| Publiczna Szkoła Podstawowa SPSK im. Jana Baczewskiego w Gryźlinach]].
== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Julius Dinder]] (1830-1890) – duchowny rzymskokatolicki, kanonik warmiński, arcybiskup poznański i gnieźnieński, proboszcz miejscowej [[Parafia pw. św. Wawrzyńca w Gryźlinach|parafii]] (1865 r.).
*[[Jan Baczewski]] (1890–1958) – działacz narodowy, poseł do sejmu pruskiego, autor pamiętnika ''Wspomnienia Warmiaka]''.
*[[Robert Bilitewski]] (1859–1935) – duchowny katolicki, administrator miejscowej parafii, działacz społeczny walczący o zachowanie języka polskiego w szkole i kościele. W wyniku interwencji biskupa [[Andrzej Thiel|Andrzeja Thiela]] w roku 1903 Bilitewski został przeniesiony w niemieckie rejony [[Warmia|Warmii]].
*[[Franciszek Klimek]] (1884–1941) – urodzony w Gryźlinach działacz narodowy i pedagog, wicestarosta grudziądzki, nauczyciel w lubawskim gimnazjum; zginął w Dachau.
*[[Anna Kiwitt-Samulowska]] (1907–1982) – przedszkolanka w polskich ochronkach w byłych Prusach Wschodnich, wychowawczyni przedszkolna na Warmii.

==Sport==
*[[KS Strażak Gryźliny]]
== Zabytki ==
*[[lkwim: Kościół pw. św. Wawrzyńca w Gryźlinach|kościół pw. św. Wawrzyńca]] wybudowany w 2. połowie XIV wieku
*cztery zabytkowe drewniane chałupy z XIX wieku
*przydrożne kapliczki warmińskie z początku XX stulecia
*cmentarz przykościelny
*mogiła zbiorowa zlokalizowana na cmentarzu przykościelnym; miejsce spoczynku 48 żołnierzy niemieckich i 132 żołnierzy rosyjskich, poległych w dniach 28–29 sierpnia 1914 roku

==Multimedia==
{{#ev:youtube|8Xjl-gY1GJQ|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}

{{Przypisy}}
<references/>
== Zobacz też ==
*[[Gryźliny (gmina Nowe Miasto Lubawskie)]]
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Gryźliny – wieś u źródeł Pasłęki'', Olsztyn 2008. 
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
''Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej'', tom I, ''Święta Warmia'', Olsztyn 1999. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014] 
[http://www./21/dane-statystyczne| stawiguda.pl] [05.03.2014] 
[http://www.domwarminski.pl/index.php?searchword=gry%C5%BAliny&searchphrase=all&Itemid=101&option=com_search| Dom Warmiński] [05.03.2014] 
[http://parafiagryzliny.hekko.pl/o-parafii/| Parafia pw. św. Wawrzyńca w Gryźlinach] [05.03.2014] 
[http://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/?do=search&id=gry%C5%BAliny| rowery.olsztyn.pl] [05.03.2014] 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Gągławki

2023-04-29T13:15:20Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Gągławki
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 259
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 12
|stopniE = 20 |minutE = 27 |sekundE = 14
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Gągławki''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Miejscowość w 2013 roku liczyła 276 mieszkańców. Funkcję sołtysa sprawuje [[Stanisław Banul]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw Urząd Gminy Stawiguda]</ref>.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około10 km na północny-wschód od [[Stawiguda|Stawigudy]].

==Dzieje miejscowości==
Wieś Gągławki została założona jako majątek rycersk na 10 włókach w 1348 roku. Nadanie na prawie pruskim otrzymali bracia, Prusowie: Glanden, Tulekoyten, Sansagen, Mecruten i Golti. Informacje o właścicielach zachowały się od XVI w., w 1538 właścicielem był Jan von der Tappelbude. Około 1619 roku majątek dostał Edward Gądłowski z Ornety. Po jego śmierci własność przeszła w ręce kapituły. Następnym właścicielem był Bogusław Domaradzki, a od 1714 roku Franciszek Domlem. W 1738 r. wieś była już na prawie chełmińskim. Kolejnym właścicielem majątku został Baltazar Gerith, który był tez burmistrzem Olsztyna, a po jego śmierci wdowa – Anna Barbara – która poślubiła Józefa Kalnassę. Przez koligacje Gągławki przeszły w ręce rodziny Grzymałów, a w XIX w. były własnością Pannwitzów i następnie Weitigów. 
W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
''Ruś nad Łyną'', Olsztyn 2004. 
Georg Kellmann, ''Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Parafia pw. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Klebarku Wielkim'', Klebark Wielki 2007 
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.02.2015] 
[http://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [10.02.2015] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Bartążek

2023-04-29T13:14:43Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Bartążek
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości = wieś sołecka
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 340
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 42 |sekundN = 39
|stopniE = 20 |minutE = 29 |sekundE = 48
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Bartążek''' – wieś sołecka położona w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]. Miejscowość w 2013 roku liczyła 313 mieszkańców. Funkcję sołtysa sprawuje [[Przemysław Piech]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw Urząd Gminy Stawiguda]</ref>.
 
==Położenie==
Miejscowość położona jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego, około12 km na północny-wschód od [[Stawiguda|Stawigudy]], nad jeziorem [[Jezioro Bartąg|Bartąg]].

==Dzieje miejscowości==
Powstanie wsi datowane jest na pierwszą połowę XIV wieku. W 1335 roku wybudowano niewielki zameczek, wokół którego kapituła warmińska założyła własny majątek ziemski. Bartążek jest najstarszą miejscowością w [[Stawiguda (gmina wiejska) |gminie Stawiguda]]<ref>[http://www.domwarminski.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=661:dawne-lokacje&catid=32:szlaki-samochodowe&Itemid=213 Strona Dom Warmiński]</ref>.

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego<ref>Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref>. Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa<ref>Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015]</ref> umiejscowiły ją w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim.
{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
Dz.U. 1998, nr 103, poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów, [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981030652 isap.sejm.gov.pl] [10.02.2015] 
[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/samorzad_m.dims Bank Danych Lokalnych GUS] [10.02.2015] 
[http://www.stawiguda.pl/ Urząd Gminy Stawiguda] [10.02.2015] 
[https://www.google.pl/maps Mapy Google Maps] [10.02.2015] 
[http://www.domwarminski.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=661:dawne-lokacje&catid=32:szlaki-samochodowe&Itemid=213 Strona Dom Warmiński] [10.02.2015] 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]]
[[Kategoria: 1945-1989]]

Bartąg

2023-04-29T13:13:59Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Bartąg
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi =
|zdjęcie = Bartąg nad Łyną_1a.jpg
|opis zdjęcia = Bartąg nad Łyną. Fot. Mieczysław Kalski
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 3492
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 28 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
'''Bartąg ''' (niem. ''Gross Bertung'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński|powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]].
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W 2012 r. wieś liczyła 106 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Grzegorz Kołakowski]]<ref>http://bip.stawiguda.pl/jednostki_pomocnicze/1/solectwa</ref>.
 
[[File:Bartąg nad Łyną_2a.jpg|thumb|right|290px|Fot. Mieczysław Kalski
]]
== Położenie ==
Miejscowość jest położona na [[Pojezierze Olsztyńskie| Pojezierzu Olsztyńskim]], nad lewym brzegiem [[Rzeka Łyna| Łyny]], w odległości 6 km na południe od [[Olsztyn|Olsztyna]], nad [[Jezioro Bartąg| jeziorem Bartąg]].

== Dzieje miejscowości ==
Wieś lokowano w 1345 r. na obszarze dawnej osady [[Prusowie|staropruskiej]]. Wystawcą przywileju na [[Prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] był [[Henryk z Lutr]]. Odnowienie lokacji miało miejsce w 1463 r.

Pierwotna nazwa wsi ''Deutsche Bertung'' pojawiała się w różnych wersjach: ''Bertingshusen'', ''Bering'' (1576), ''Gross Berting'' (1701). Przez miejscowych zwana była ''Bartonkiem''. We wsi działała karczma, a w 1718 r. znajdował się tu folwark [[Kapituła warmińska|kapituły warmińskiej]] obejmujący obszar 60 łanów.

Zachowany do czasów współczesnych [[lkwim: Kościół pw. św. Jana Ewangelisty i Opatrzności Bożej w Bartągu|kościół gotycki w Bartągu]] pochodzi z drugiej poł. XIV w. Świątynia uległa zniszczeniu w XVII w. (1681). Po spaleniu została odbudowana na początku XVIII w. Konsekracji budowli w 1724 r. dokonał ówczesny biskup [[Jan Franciszek Kurdwanowski]]. W tym okresie przy kościele istniała szkoła oraz szpital. Od 1776 r. proboszczem w Bartągu był [[Tomasz Grem]], który apelował do władz o poprawę stanu szkolnictwa na [[Warmia|Warmii]].

W 1807 r. miejscowość dotkliwie przeżyła przemarsz wojsk francuskich. Po 1863 r. do Bartąga przybywali szukający schronienia powstańcy z Królestwa Polskiego. W 1861 r. na 447 mieszkańców aż 385 posługiwało się językiem polskim. W czasie [[Plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu w 1920 r.]] w Bartągu za Polską padło 30 głosów, natomiast za Prusami – 385.

Po zakończeniu II wojny światowej Bartąg uzyskał status wsi sołeckiej, uruchomiona została szkoła, biblioteka oraz poczta. Obecnie we wsi działa poczta oraz ośrodek zdrowia.

Liczba mieszkańców w następujących latach wynosiła:
*1818 – 277 osób
*1861 – 447 osób
*1939 – 798 osób
*1998 – 471 osób

==Edukacja==
W Bartągu funkcjonuje [[Przedszkole w Bartągu| przedszkole]].
 

==Kultura==
W Bartągu organizowany jest [[lkwim:Letni Festiwal Teatrów Wiejskich "Pod Brzozą" w Bartągu|Letni Festiwal Teatrów Wiejskich "Pod Brzozą"]]. Działa tu również [[lkwim:Stowarzyszenie "Teatr Prawie Dorosły" w Bartągu|Stowarzyszenie "Teatr Prawie Dorosły"]].

== Ludzie związani z miejscowością ==
*[[Walenty Tolsdorf]] (1816-1905) – urodzony w Bartągu duchowny katolicki, działacz społeczny, filantrop
* Tomasz Grem – proboszcz w Bartągu, w 1781 r. założył w parafii [[Bractwo Opatrzności Bożej]].
*[[Otto Langkau]] – proboszcz miejscowej parafii w latach 1913–1945, zasłynął z wygłaszanych w języku polskim kazań, prenumerował również [[lkwim:Gazeta Olsztyńska| "Gazetę Olsztyńską"]]. Rozstrzelany przez Rosjan
*[[Georg Sterzinsky]] (1936–2011) – urodzony w [[Warławki| Warławkach]] duchowny katolicki, biskup Berlina, kardynał;dzieciństwo spędził w Bartągu
*[[Józef Kupczyk]] (1846–1911) - urodzony w Bartągu poeta, rzeźbiarz ludowy
*[[Marta Hanowska-Sendrowska]] – urodzona w Bartągu pedagog, redaktorka [[lkwim:Słowo na Warmii i Mazurach|"Słowa na Warmii i Mazurach"]]
== Zabytki ==
*kościół gotycki pw. św. Jana Ewangelisty i Opatrzności Bożej z 2. poł. XIV w., odbudowany po zniszczeniach na przełomie XVII i XVIII w., rozbudowany w 1934 roku
We wnętrzu kościoła znajduje się barokowy ołtarz główny, ołtarze boczne z końca XVIII w. oraz barokowa ambona.
*pomnik poległych w czasie I wojny światowej wbudowany w kościelną bramę.
W 2006 r. płyty zostały skradzione. Dzięki staraniom miejscowego proboszcza dwa lata później doszło do odsłonięcia nowych tablic wykonanych z marmuru.
*cmentarz przykościelny
*przykościelna kapliczka wzniesiona w 1897 r.
*cmentarz rzymskokatolicki z końca XIX w.
*budynek plebanii wzniesiony w 1850 roku
*stajnia (1927) oraz obora (1 ćwierć XX w.) wchodzące w skład zabudowy plebanii
*pięć przydrożnych [[Kapliczki w Bartągu|kapliczek warmińskich]] wpisanych do wojewódzkiej ewidencji zabytków

==Multimedia==
{{#ev:youtube|pDUE1pB-GkY|500|left|Film udostępniony w ramach projektu [http://rkf.warmia.mazury.pl/ Regionalna Kronika Filmowa]}}

{{Przypisy}}
<references/>

== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
''Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii'', Olsztyn 1973. 
Turowski Paweł, ''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej'', wstęp i oprac. Danuta i Norbert Kasparkowie, Olsztyn 2003. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/ Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014] 
[http://stawiguda.com.pl/21/dane-statystyczne stawiguda.com.pl] [05.03.2014] 
[http://www.stpd.com.pl/ Teatr Prawie Dorosły] [05.03.2014]
 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Dorotowo

2023-04-29T13:13:10Z

Pgrono: zaktualizowana liczba ludności w oparciu o dane z https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Dorotowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Dorotowa
|zdjęcie = dorotowo.jpg
|opis zdjęcia = Dorotowo z lotu ptaka. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dorotowo.jpg Wikimedia Commons]
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 533
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 41 |sekundN = 45
|stopniE = 20 |minutE = 24|sekundE = 45
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Dorotowo''' (niem. ''Darethen'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W 2012 roku miejscowość była zamieszkana przez 419 osób. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Władysław Traskowski]]<ref> [http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw| Spis sołectw – Gmina Stawiguda] [05.03.2014]</ref>.
 
== Położenie ==
Miejscowość położona na południu [[Warmia|Warmii]], w odległości 11 km na południe od [[Olsztyn|Olsztyna]], nad wschodnim brzegiem [[Jezioro Wulpińskie| Jeziora Wulpińskiego]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Przywilej lokacyjny dla Dorotowa został wystawiony przez [[kapituła warmińska|kapitułę warmińską]] w 1348 roku. Odbiorcą nadania był [[Prusowie|Prus]], niejaki Daroth, od imienia którego miejscowość wzięła swoją nazwę. W XIV i XV wieku nazwa ulegała licznym przekształceniom (''Darath'', ''Daroth'', ''Darethen'', ''Dorothowo''). Na początku XVI wieku inicjatywę zasiedlania Dorotowa podejmował [[lkwim: Mikołaj Kopernik| Mikołaj Kopernik]]. W 1783 roku wieś składała się z 21 budynków mieszkalnych. W 1827 roku została założona szkoła, w której nauczał [[Maciej Chłosta]]. W 1861 roku Dorotowo było zamieszkane przez 251 katolików i zaledwie 4 ewangelików. W tym czasie 232 mieszkańców posługiwało się językiem polskim.

W 1874 roku w miejscowości doszło do niezwykłego odkrycia. Odkopano skarb składający się z 1750 srebrnych i złotych monet rzymskich. W 1897 roku na wyspie Hertha na Jeziorze Wulpińskim została otwarta karczma – popularne wśród mieszkańców wsi miejsce niedzielnego wypoczynku. Po 1914 roku założyciel karczmy, Rogalla, stworzył tam również niewielkie muzeum, w którym gromadzono pamiątki z okresu I wojny światowej. Na początku wojny, 28 sierpnia 1914 roku, w okolicach Dorotowa doszło do potyczki między wojskami niemieckimi i rosyjskimi.

W [[plebiscyt 1920|plebiscycie 1920 roku]] w Dorotowie za Polską oddano 43 głosy, podczas gdy za Prusami opowiedziało się 243 uprawnionych do głosowania.

Liczba mieszkańców na przestrzeni lat kształtowała się następująco:
*1818 – 104 osoby
*1861 – 255 osób
*1939 – 565 osób
*1998 – 295 osób

==Gospodarka==
Obecnie w miejscowości funkcjonuje kilka gospodarstw agroturystycznych. W Dorotowie działa również Hotel Jabłoński oraz Hotel Galery 69.
 

==Kultura==
W miejscowości działa [[Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Dorotowa]].
 

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[lkwim: Edward Cyfus|Edward Cyfus]] (ur. 1949) – urodzony w Dorotowie pisarz i popularyzator gwary oraz kultury warmińskiej
== Zabytki ==
*cmentarz wojenny zlokalizowany na północno-zachodnim skraju wsi, to miejsce spoczynku 148 żołnierzy niemieckich i 87 żołnierzy rosyjskich, poległych 28 i 29 sierpnia 1914 roku
*drewniany dom nr 19, wzniesiony na początku XX wieku – wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków
*przydrożna [[Kapliczki w Dorotowie|kapliczka]] z końca XIX stulecia
*przydrożna kapliczka z przełomu XIX i XX wieku
*kapliczka znajdująca się przy drodze na [[Stawiguda|Stawigudę]], wzniesiona w 1939 roku

{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Słownik Warmii'', Olsztyn 2002. 
Knercer Wiktor, ''Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim'', Warszawa 1996. 
''Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany'', red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/ Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie] [05.03.2014] 
[http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#267/pl/i/dorotowo_-_zabytkowe_kapliczki_przydrozne ciekawemazury.pl] [25.02.2014] 
[http://www.stawiguda.pl/21/dane-statystyczne Dane Statystyczne – Gmina Stawiguda] [25.02.2014] 
[http://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/miejsca/1914/warminsko-mazurskie/dorotowo Olsztyńska Strona Rowerowa] [25.02.2014]
 
[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Użytkownik:Pgrono

2023-04-29T13:01:08Z

Pgrono: uzupelniony opis

Od urodzenia Olsztyniak, od 2021 mieszkaniec Tomaszkowa.
Hobbystycznie tworzę serwis ogłoszeń nieruchomości [https://domli.pl Domli.pl]

Użytkownik:Pgrono

2023-04-29T12:59:37Z

Pgrono: utworzony profil uzytkownika

Od urodzenia Olsztyniak, od 2021 mieszkaniec Tomaszkowa.

Tomaszkowo

2022-08-18T07:51:30Z

Pgrono: zaktualizowana liczba mieszkańców na podstawie: https://www.stawiguda.pl/dane-statystyczne

{{Wieś infobox
|nazwa = Tomaszkowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Tomaszkowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 828
|rok = 2022
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 25 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Tomaszkowo''' (niem. ''Thomsdorf'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W 2020 roku miejscowość liczyła 806 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Mariusz Balcerzak]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw| stawiguda.pl] [13.03.2021]</ref>.
 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad jeziorami [[Jezioro Wulpińskie| Wulpińskim]] i [[Jezioro Świętajno| Świętajno]], w odległości 10 km na południowy zachód od [[Olsztyn| Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w roku 1349. Kapituła warmińska nadała wówczas 33 łany na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] dwóm sołtysom – Piotrowi i Thomasowi. Swoją nazwę miejscowość zawdzięcza imieniu jednego z zasadźców. Na przestrzeni lat nazwa ulegała różnym przekształceniom: ''Thomsdorff'', ''Thomasdorf'' (1417), ''Thomesdorf'' (1518), ''Thomaskowo'' (1656), ''Thomsdorff'' (1755), ''Tomaszkowo'' (1879).

Wieś parokrotnie ucierpiała w okresie wojen polsko-krzyżackich. W pierwszej połowie XVII wieku Tomaszkowo praktycznie wyludniło się. Po pierwszej wojnie szwedzkiej połowa ziemi leżała odłogiem; po drugiej wojnie obszar opuszczonej ziemi ponownie się powiększył. Ziemię tę udało się na nowo zaludnić w latach 80. i 90. XVII wieku.

W XVI stuleciu stanowisko sołtysa było dziedziczone przez rodzinę Wróblów. W kolejnym stuleciu urząd znajdował się w rękach rodziny Poposa; w XVII wieku przeszedł na rodzinę Kłobuk, a następnie Falaszek. W miejscowości osiedlali się głównie przybysze z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Nieliczni Niemcy zazwyczaj szybko się polonizowali. Przez stulecia Tomaszkowo, [[Bartążek| Bartążek]], [[Dorotowo| Dorotowo]], [[Gągławki| Gągławki]], [[Jaroty| Jaroty]] oraz [[Ruś| Ruś]] należały do parafii [[Bartąg|bartąskiej]]. W 1772 roku wieś była zamieszkana przez 144 dorosłych i 92 dzieci.

Po przemarszu wojsk francuskich wielu mieszkańców nie było w stanie wywiązać się z finansowych powinności związanych z podatkiem za dzierżawę. Separacja gruntów przeprowadzona przez władze pruskie w 1843 roku doprowadziła do likwidacji wspólnych pastwisk, na czym ponownie ucierpieli najgorzej uposażeni rolnicy. W XIX wieku wielu parafian z Tomaszkowa zapisało się do olsztyńskiego [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwa Wstrzemięźliwości]]. W roku 1861 wieś liczyła 359 Polaków i 5 Niemców. W 1895 roku liczba mieszkańców wzrosła do 576 osób. W tym czasie miejscowość miała charakter wsi rzemieślniczej.

Szkoła powstała w 1780 roku. W 1825 roku uczęszczało do niej 53 dzieci. Pierwszy budynek szkoły wzniesiono w roku 1829. Nowa szkoła została wybudowana w 1873 roku; nauczano w niej już wyłącznie po niemiecku, wyjątek stanowiła religia. W 1935 roku do placówki uczęszczało 119 dzieci.

W sierpniu 1914 roku do Tomaszkowa wkroczyli Rosjanie. Zamożniejsi mieszkańcy opuścili wieś, reszta była przygotowana do ewentualnej ucieczki. Żołnierze rosyjscy nie byli jednak wrogo nastawieni wobec miejscowych. W pobliżu Jeziora Wulpińskiego doszło do bitwy między Niemcami i Rosjanami. Tuż po zakończeniu I wojny światowej powołano do życia towarzystwo ludowe w Tomaszkowie. Prezesem został Antoni Domachowski. W czasie [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu w 1920 roku]] za Polską oddano 72 głosy; za Prusami głosowało 276 osób. Kilku spośród mieszkańców było członkami Banku Ludowego oraz należało do [[Związek Polaków w Niemczech| Związku Polaków w Niemczech]]. W 1925 roku Tomaszkowo było zamieszkane przez 528 osób.

W 1939 roku miejscowość liczyła 566 mieszkańców. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Tomaszkowa wielu miejscowych zostało deportowanych do pracy w odległych częściach Związku Radzieckiego. Po przejściu frontu pojawił się problem szabrownictwa, a przede wszystkim głód i zagrożenie epidemią tyfusu. Jednym z inicjatorów działań wspierających mieszkańców był [[Paweł Turowski]]. Jako sołtys zagwarantował opiekę sanitarną, podjął także inicjatywę założenia spółdzielni rybackiej. Po 1945 roku w Tomaszkowie powstała pierwsza [[Publiczna Szkoła Powszechna w Tomaszkowie|szkoła]] w powiecie olsztyńskim założona przez Pawła Turowskiego. W pierwszym roku funkcjonowania uczęszczało do niej 86 dzieci; trzy lata później 80. Placówka została zlikwidowana w 1996 roku.

Obecnie Tomaszkowo intensywnie rozrasta się, w miejscowości powstają liczne domy jednorodzinne. Tylko niewielka liczba mieszkańców trudni się jeszcze rolnictwem. W miejscowości działają liczne restauracje, gospodarstwa agroturystyczne, prywatne ośrodki wczasowe. Uruchomiona została świetlica wiejska.
 
==Gospodarka==
W Tomaszkowie działa firma Metakol specjalizująca się w odlewaniu żeliwnych krzyży, pomników i tablic pamiątkowych oraz firma [[Mazurskie Miody]], założona w 1964 roku.
 
==Kultura==
W miejscowości od 2005 roku działa [[Towarzystwo Sportowe "Wulpinek" w Tomaszkowie| Towarzystwo Sportowe "Wulpinek"]]. Trzy lata później zostało przekształcone w [[Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"| Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"]].
 

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[Jakub Mayska]] (1844–1900) – poeta, działacz społeczny pochodzący z Tomaszkowa
*[[Piotr Sonwald]] (1860–1936) – pochodzący z Tomaszkowa znany przewodnik pielgrzymek, wchodził w skład Warmińskiej Rady Ludowej, był radnym Olsztyna
*[[lkwim: Jan Boenigk| Jan Boenigk]] (1903–1982) – urodzony w Tomaszkowie działacz społeczny, pisarz, nauczyciel
*Paweł Turowski (1892–1978) – urodzony w Tomaszkowie kronikarz dziejów wsi, autor opracowania ''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę polską jednej wsi warmińskiej'', po 1945 roku kierował miejscową szkołą, pełniąc jednocześnie funkcję sołtysa
*[[lkwim: Edward Turowski| Edward Turowski]] (1904–1972) – brat Pawła, nauczyciel, działacz społeczny i oświatowy, w latach 1952–1956 był posłem na sejm
== Zabytki ==
*cztery zabytkowe drewniane chałupy
*[[Kapliczka w Tomaszkowie| kapliczka przydrożna]] neogotycka, usytuowana na prywatnej posesji
*kapliczka przydrożna wzniesiona w stylu neogotyckim w 1887 roku
*neogotycka kapliczka przydrożna z czerwonej cegły, wzniesiona pod koniec XIX stulecia
*kapliczka przydrożna z 2. połowy XIX wieku, zbudowana z cegły, otynkowana
*neogotycka kapliczka przydrożna z dwuspadowym dachem, wzniesiona w XIX wieku
==Ciekawostki==
W okresie międzywojennym nauczyciel z Olsztyna [[Leonhard Fromm]] odkrył w pobliżu wsi znaleziska sprzed 1500 lat, w tym ślady dawnych chat.

{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Tomaszkowo – 660 lat'', Olsztyn 2009. 
Turowski Paweł,''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej'', wstęp i oprac. Danuta i Norbert Kasparek, Olsztyn 2003. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014] 
[http://www.stawiguda.pl/21/dane-statystyczne stawiguda.pl] [20.02.2014] 
[https://miedzydeskami.eatbu.com miedzydeskami.eatbu.com] [13.03.2021] 
[http://karczmawstodole.pl karczmawstodole.pl] [13.03.2021] 

 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Tomaszkowo

2022-08-18T07:46:47Z

Pgrono: /* Położenie */ dodana informacja o j.Świętajno

{{Wieś infobox
|nazwa = Tomaszkowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Tomaszkowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 806
|rok = 2020
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 25 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Tomaszkowo''' (niem. ''Thomsdorf'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W 2020 roku miejscowość liczyła 806 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Mariusz Balcerzak]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw| stawiguda.pl] [13.03.2021]</ref>.
 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad jeziorami [[Jezioro Wulpińskie| Wulpińskim]] i [[Jezioro Świętajno| Świętajno]], w odległości 10 km na południowy zachód od [[Olsztyn| Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w roku 1349. Kapituła warmińska nadała wówczas 33 łany na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] dwóm sołtysom – Piotrowi i Thomasowi. Swoją nazwę miejscowość zawdzięcza imieniu jednego z zasadźców. Na przestrzeni lat nazwa ulegała różnym przekształceniom: ''Thomsdorff'', ''Thomasdorf'' (1417), ''Thomesdorf'' (1518), ''Thomaskowo'' (1656), ''Thomsdorff'' (1755), ''Tomaszkowo'' (1879).

Wieś parokrotnie ucierpiała w okresie wojen polsko-krzyżackich. W pierwszej połowie XVII wieku Tomaszkowo praktycznie wyludniło się. Po pierwszej wojnie szwedzkiej połowa ziemi leżała odłogiem; po drugiej wojnie obszar opuszczonej ziemi ponownie się powiększył. Ziemię tę udało się na nowo zaludnić w latach 80. i 90. XVII wieku.

W XVI stuleciu stanowisko sołtysa było dziedziczone przez rodzinę Wróblów. W kolejnym stuleciu urząd znajdował się w rękach rodziny Poposa; w XVII wieku przeszedł na rodzinę Kłobuk, a następnie Falaszek. W miejscowości osiedlali się głównie przybysze z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Nieliczni Niemcy zazwyczaj szybko się polonizowali. Przez stulecia Tomaszkowo, [[Bartążek| Bartążek]], [[Dorotowo| Dorotowo]], [[Gągławki| Gągławki]], [[Jaroty| Jaroty]] oraz [[Ruś| Ruś]] należały do parafii [[Bartąg|bartąskiej]]. W 1772 roku wieś była zamieszkana przez 144 dorosłych i 92 dzieci.

Po przemarszu wojsk francuskich wielu mieszkańców nie było w stanie wywiązać się z finansowych powinności związanych z podatkiem za dzierżawę. Separacja gruntów przeprowadzona przez władze pruskie w 1843 roku doprowadziła do likwidacji wspólnych pastwisk, na czym ponownie ucierpieli najgorzej uposażeni rolnicy. W XIX wieku wielu parafian z Tomaszkowa zapisało się do olsztyńskiego [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwa Wstrzemięźliwości]]. W roku 1861 wieś liczyła 359 Polaków i 5 Niemców. W 1895 roku liczba mieszkańców wzrosła do 576 osób. W tym czasie miejscowość miała charakter wsi rzemieślniczej.

Szkoła powstała w 1780 roku. W 1825 roku uczęszczało do niej 53 dzieci. Pierwszy budynek szkoły wzniesiono w roku 1829. Nowa szkoła została wybudowana w 1873 roku; nauczano w niej już wyłącznie po niemiecku, wyjątek stanowiła religia. W 1935 roku do placówki uczęszczało 119 dzieci.

W sierpniu 1914 roku do Tomaszkowa wkroczyli Rosjanie. Zamożniejsi mieszkańcy opuścili wieś, reszta była przygotowana do ewentualnej ucieczki. Żołnierze rosyjscy nie byli jednak wrogo nastawieni wobec miejscowych. W pobliżu Jeziora Wulpińskiego doszło do bitwy między Niemcami i Rosjanami. Tuż po zakończeniu I wojny światowej powołano do życia towarzystwo ludowe w Tomaszkowie. Prezesem został Antoni Domachowski. W czasie [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu w 1920 roku]] za Polską oddano 72 głosy; za Prusami głosowało 276 osób. Kilku spośród mieszkańców było członkami Banku Ludowego oraz należało do [[Związek Polaków w Niemczech| Związku Polaków w Niemczech]]. W 1925 roku Tomaszkowo było zamieszkane przez 528 osób.

W 1939 roku miejscowość liczyła 566 mieszkańców. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Tomaszkowa wielu miejscowych zostało deportowanych do pracy w odległych częściach Związku Radzieckiego. Po przejściu frontu pojawił się problem szabrownictwa, a przede wszystkim głód i zagrożenie epidemią tyfusu. Jednym z inicjatorów działań wspierających mieszkańców był [[Paweł Turowski]]. Jako sołtys zagwarantował opiekę sanitarną, podjął także inicjatywę założenia spółdzielni rybackiej. Po 1945 roku w Tomaszkowie powstała pierwsza [[Publiczna Szkoła Powszechna w Tomaszkowie|szkoła]] w powiecie olsztyńskim założona przez Pawła Turowskiego. W pierwszym roku funkcjonowania uczęszczało do niej 86 dzieci; trzy lata później 80. Placówka została zlikwidowana w 1996 roku.

Obecnie Tomaszkowo intensywnie rozrasta się, w miejscowości powstają liczne domy jednorodzinne. Tylko niewielka liczba mieszkańców trudni się jeszcze rolnictwem. W miejscowości działają liczne restauracje, gospodarstwa agroturystyczne, prywatne ośrodki wczasowe. Uruchomiona została świetlica wiejska.
 
==Gospodarka==
W Tomaszkowie działa firma Metakol specjalizująca się w odlewaniu żeliwnych krzyży, pomników i tablic pamiątkowych oraz firma [[Mazurskie Miody]], założona w 1964 roku.
 
==Kultura==
W miejscowości od 2005 roku działa [[Towarzystwo Sportowe "Wulpinek" w Tomaszkowie| Towarzystwo Sportowe "Wulpinek"]]. Trzy lata później zostało przekształcone w [[Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"| Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"]].
 

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[Jakub Mayska]] (1844–1900) – poeta, działacz społeczny pochodzący z Tomaszkowa
*[[Piotr Sonwald]] (1860–1936) – pochodzący z Tomaszkowa znany przewodnik pielgrzymek, wchodził w skład Warmińskiej Rady Ludowej, był radnym Olsztyna
*[[lkwim: Jan Boenigk| Jan Boenigk]] (1903–1982) – urodzony w Tomaszkowie działacz społeczny, pisarz, nauczyciel
*Paweł Turowski (1892–1978) – urodzony w Tomaszkowie kronikarz dziejów wsi, autor opracowania ''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę polską jednej wsi warmińskiej'', po 1945 roku kierował miejscową szkołą, pełniąc jednocześnie funkcję sołtysa
*[[lkwim: Edward Turowski| Edward Turowski]] (1904–1972) – brat Pawła, nauczyciel, działacz społeczny i oświatowy, w latach 1952–1956 był posłem na sejm
== Zabytki ==
*cztery zabytkowe drewniane chałupy
*[[Kapliczka w Tomaszkowie| kapliczka przydrożna]] neogotycka, usytuowana na prywatnej posesji
*kapliczka przydrożna wzniesiona w stylu neogotyckim w 1887 roku
*neogotycka kapliczka przydrożna z czerwonej cegły, wzniesiona pod koniec XIX stulecia
*kapliczka przydrożna z 2. połowy XIX wieku, zbudowana z cegły, otynkowana
*neogotycka kapliczka przydrożna z dwuspadowym dachem, wzniesiona w XIX wieku
==Ciekawostki==
W okresie międzywojennym nauczyciel z Olsztyna [[Leonhard Fromm]] odkrył w pobliżu wsi znaleziska sprzed 1500 lat, w tym ślady dawnych chat.

{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Tomaszkowo – 660 lat'', Olsztyn 2009. 
Turowski Paweł,''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej'', wstęp i oprac. Danuta i Norbert Kasparek, Olsztyn 2003. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014] 
[http://www.stawiguda.pl/21/dane-statystyczne stawiguda.pl] [20.02.2014] 
[https://miedzydeskami.eatbu.com miedzydeskami.eatbu.com] [13.03.2021] 
[http://karczmawstodole.pl karczmawstodole.pl] [13.03.2021] 

 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Tomaszkowo

2022-03-13T07:53:26Z

Pgrono: dodane 2 linki do restauracji, usunięte 2 nieaktualne odnośniki z Bibliografii

{{Wieś infobox
|nazwa = Tomaszkowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Tomaszkowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 806
|rok = 2020
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 25 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Tomaszkowo''' (niem. ''Thomsdorf'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W 2020 roku miejscowość liczyła 806 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Mariusz Balcerzak]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw| stawiguda.pl] [13.03.2021]</ref>.
 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad [[Jezioro Wulpińskie| Jeziorem Wulpińskim]], w odległości 10 km na południowy zachód od [[Olsztyn| Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w roku 1349. Kapituła warmińska nadała wówczas 33 łany na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] dwóm sołtysom – Piotrowi i Thomasowi. Swoją nazwę miejscowość zawdzięcza imieniu jednego z zasadźców. Na przestrzeni lat nazwa ulegała różnym przekształceniom: ''Thomsdorff'', ''Thomasdorf'' (1417), ''Thomesdorf'' (1518), ''Thomaskowo'' (1656), ''Thomsdorff'' (1755), ''Tomaszkowo'' (1879).

Wieś parokrotnie ucierpiała w okresie wojen polsko-krzyżackich. W pierwszej połowie XVII wieku Tomaszkowo praktycznie wyludniło się. Po pierwszej wojnie szwedzkiej połowa ziemi leżała odłogiem; po drugiej wojnie obszar opuszczonej ziemi ponownie się powiększył. Ziemię tę udało się na nowo zaludnić w latach 80. i 90. XVII wieku.

W XVI stuleciu stanowisko sołtysa było dziedziczone przez rodzinę Wróblów. W kolejnym stuleciu urząd znajdował się w rękach rodziny Poposa; w XVII wieku przeszedł na rodzinę Kłobuk, a następnie Falaszek. W miejscowości osiedlali się głównie przybysze z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Nieliczni Niemcy zazwyczaj szybko się polonizowali. Przez stulecia Tomaszkowo, [[Bartążek| Bartążek]], [[Dorotowo| Dorotowo]], [[Gągławki| Gągławki]], [[Jaroty| Jaroty]] oraz [[Ruś| Ruś]] należały do parafii [[Bartąg|bartąskiej]]. W 1772 roku wieś była zamieszkana przez 144 dorosłych i 92 dzieci.

Po przemarszu wojsk francuskich wielu mieszkańców nie było w stanie wywiązać się z finansowych powinności związanych z podatkiem za dzierżawę. Separacja gruntów przeprowadzona przez władze pruskie w 1843 roku doprowadziła do likwidacji wspólnych pastwisk, na czym ponownie ucierpieli najgorzej uposażeni rolnicy. W XIX wieku wielu parafian z Tomaszkowa zapisało się do olsztyńskiego [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwa Wstrzemięźliwości]]. W roku 1861 wieś liczyła 359 Polaków i 5 Niemców. W 1895 roku liczba mieszkańców wzrosła do 576 osób. W tym czasie miejscowość miała charakter wsi rzemieślniczej.

Szkoła powstała w 1780 roku. W 1825 roku uczęszczało do niej 53 dzieci. Pierwszy budynek szkoły wzniesiono w roku 1829. Nowa szkoła została wybudowana w 1873 roku; nauczano w niej już wyłącznie po niemiecku, wyjątek stanowiła religia. W 1935 roku do placówki uczęszczało 119 dzieci.

W sierpniu 1914 roku do Tomaszkowa wkroczyli Rosjanie. Zamożniejsi mieszkańcy opuścili wieś, reszta była przygotowana do ewentualnej ucieczki. Żołnierze rosyjscy nie byli jednak wrogo nastawieni wobec miejscowych. W pobliżu Jeziora Wulpińskiego doszło do bitwy między Niemcami i Rosjanami. Tuż po zakończeniu I wojny światowej powołano do życia towarzystwo ludowe w Tomaszkowie. Prezesem został Antoni Domachowski. W czasie [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu w 1920 roku]] za Polską oddano 72 głosy; za Prusami głosowało 276 osób. Kilku spośród mieszkańców było członkami Banku Ludowego oraz należało do [[Związek Polaków w Niemczech| Związku Polaków w Niemczech]]. W 1925 roku Tomaszkowo było zamieszkane przez 528 osób.

W 1939 roku miejscowość liczyła 566 mieszkańców. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Tomaszkowa wielu miejscowych zostało deportowanych do pracy w odległych częściach Związku Radzieckiego. Po przejściu frontu pojawił się problem szabrownictwa, a przede wszystkim głód i zagrożenie epidemią tyfusu. Jednym z inicjatorów działań wspierających mieszkańców był [[Paweł Turowski]]. Jako sołtys zagwarantował opiekę sanitarną, podjął także inicjatywę założenia spółdzielni rybackiej. Po 1945 roku w Tomaszkowie powstała pierwsza [[Publiczna Szkoła Powszechna w Tomaszkowie|szkoła]] w powiecie olsztyńskim założona przez Pawła Turowskiego. W pierwszym roku funkcjonowania uczęszczało do niej 86 dzieci; trzy lata później 80. Placówka została zlikwidowana w 1996 roku.

Obecnie Tomaszkowo intensywnie rozrasta się, w miejscowości powstają liczne domy jednorodzinne. Tylko niewielka liczba mieszkańców trudni się jeszcze rolnictwem. W miejscowości działają liczne restauracje, gospodarstwa agroturystyczne, prywatne ośrodki wczasowe. Uruchomiona została świetlica wiejska.
 
==Gospodarka==
W Tomaszkowie działa firma Metakol specjalizująca się w odlewaniu żeliwnych krzyży, pomników i tablic pamiątkowych oraz firma [[Mazurskie Miody]], założona w 1964 roku.
 
==Kultura==
W miejscowości od 2005 roku działa [[Towarzystwo Sportowe "Wulpinek" w Tomaszkowie| Towarzystwo Sportowe "Wulpinek"]]. Trzy lata później zostało przekształcone w [[Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"| Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"]].
 

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[Jakub Mayska]] (1844–1900) – poeta, działacz społeczny pochodzący z Tomaszkowa
*[[Piotr Sonwald]] (1860–1936) – pochodzący z Tomaszkowa znany przewodnik pielgrzymek, wchodził w skład Warmińskiej Rady Ludowej, był radnym Olsztyna
*[[lkwim: Jan Boenigk| Jan Boenigk]] (1903–1982) – urodzony w Tomaszkowie działacz społeczny, pisarz, nauczyciel
*Paweł Turowski (1892–1978) – urodzony w Tomaszkowie kronikarz dziejów wsi, autor opracowania ''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę polską jednej wsi warmińskiej'', po 1945 roku kierował miejscową szkołą, pełniąc jednocześnie funkcję sołtysa
*[[lkwim: Edward Turowski| Edward Turowski]] (1904–1972) – brat Pawła, nauczyciel, działacz społeczny i oświatowy, w latach 1952–1956 był posłem na sejm
== Zabytki ==
*cztery zabytkowe drewniane chałupy
*[[Kapliczka w Tomaszkowie| kapliczka przydrożna]] neogotycka, usytuowana na prywatnej posesji
*kapliczka przydrożna wzniesiona w stylu neogotyckim w 1887 roku
*neogotycka kapliczka przydrożna z czerwonej cegły, wzniesiona pod koniec XIX stulecia
*kapliczka przydrożna z 2. połowy XIX wieku, zbudowana z cegły, otynkowana
*neogotycka kapliczka przydrożna z dwuspadowym dachem, wzniesiona w XIX wieku
==Ciekawostki==
W okresie międzywojennym nauczyciel z Olsztyna [[Leonhard Fromm]] odkrył w pobliżu wsi znaleziska sprzed 1500 lat, w tym ślady dawnych chat.

{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Tomaszkowo – 660 lat'', Olsztyn 2009. 
Turowski Paweł,''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej'', wstęp i oprac. Danuta i Norbert Kasparek, Olsztyn 2003. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014] 
[http://www.stawiguda.pl/21/dane-statystyczne stawiguda.pl] [20.02.2014] 
[https://miedzydeskami.eatbu.com miedzydeskami.eatbu.com] [13.03.2021] 
[http://karczmawstodole.pl karczmawstodole.pl] [13.03.2021] 

 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Tomaszkowo

2022-03-13T07:41:38Z

Pgrono: aktualny sołtys, informacja o restauracjach

{{Wieś infobox
|nazwa = Tomaszkowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Tomaszkowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 806
|rok = 2020
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 25 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Tomaszkowo''' (niem. ''Thomsdorf'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W 2020 roku miejscowość liczyła 806 mieszkańców. Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Mariusz Balcerzak]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw| stawiguda.pl] [13.03.2021]</ref>.
 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad [[Jezioro Wulpińskie| Jeziorem Wulpińskim]], w odległości 10 km na południowy zachód od [[Olsztyn| Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w roku 1349. Kapituła warmińska nadała wówczas 33 łany na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] dwóm sołtysom – Piotrowi i Thomasowi. Swoją nazwę miejscowość zawdzięcza imieniu jednego z zasadźców. Na przestrzeni lat nazwa ulegała różnym przekształceniom: ''Thomsdorff'', ''Thomasdorf'' (1417), ''Thomesdorf'' (1518), ''Thomaskowo'' (1656), ''Thomsdorff'' (1755), ''Tomaszkowo'' (1879).

Wieś parokrotnie ucierpiała w okresie wojen polsko-krzyżackich. W pierwszej połowie XVII wieku Tomaszkowo praktycznie wyludniło się. Po pierwszej wojnie szwedzkiej połowa ziemi leżała odłogiem; po drugiej wojnie obszar opuszczonej ziemi ponownie się powiększył. Ziemię tę udało się na nowo zaludnić w latach 80. i 90. XVII wieku.

W XVI stuleciu stanowisko sołtysa było dziedziczone przez rodzinę Wróblów. W kolejnym stuleciu urząd znajdował się w rękach rodziny Poposa; w XVII wieku przeszedł na rodzinę Kłobuk, a następnie Falaszek. W miejscowości osiedlali się głównie przybysze z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Nieliczni Niemcy zazwyczaj szybko się polonizowali. Przez stulecia Tomaszkowo, [[Bartążek| Bartążek]], [[Dorotowo| Dorotowo]], [[Gągławki| Gągławki]], [[Jaroty| Jaroty]] oraz [[Ruś| Ruś]] należały do parafii [[Bartąg|bartąskiej]]. W 1772 roku wieś była zamieszkana przez 144 dorosłych i 92 dzieci.

Po przemarszu wojsk francuskich wielu mieszkańców nie było w stanie wywiązać się z finansowych powinności związanych z podatkiem za dzierżawę. Separacja gruntów przeprowadzona przez władze pruskie w 1843 roku doprowadziła do likwidacji wspólnych pastwisk, na czym ponownie ucierpieli najgorzej uposażeni rolnicy. W XIX wieku wielu parafian z Tomaszkowa zapisało się do olsztyńskiego [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwa Wstrzemięźliwości]]. W roku 1861 wieś liczyła 359 Polaków i 5 Niemców. W 1895 roku liczba mieszkańców wzrosła do 576 osób. W tym czasie miejscowość miała charakter wsi rzemieślniczej.

Szkoła powstała w 1780 roku. W 1825 roku uczęszczało do niej 53 dzieci. Pierwszy budynek szkoły wzniesiono w roku 1829. Nowa szkoła została wybudowana w 1873 roku; nauczano w niej już wyłącznie po niemiecku, wyjątek stanowiła religia. W 1935 roku do placówki uczęszczało 119 dzieci.

W sierpniu 1914 roku do Tomaszkowa wkroczyli Rosjanie. Zamożniejsi mieszkańcy opuścili wieś, reszta była przygotowana do ewentualnej ucieczki. Żołnierze rosyjscy nie byli jednak wrogo nastawieni wobec miejscowych. W pobliżu Jeziora Wulpińskiego doszło do bitwy między Niemcami i Rosjanami. Tuż po zakończeniu I wojny światowej powołano do życia towarzystwo ludowe w Tomaszkowie. Prezesem został Antoni Domachowski. W czasie [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu w 1920 roku]] za Polską oddano 72 głosy; za Prusami głosowało 276 osób. Kilku spośród mieszkańców było członkami Banku Ludowego oraz należało do [[Związek Polaków w Niemczech| Związku Polaków w Niemczech]]. W 1925 roku Tomaszkowo było zamieszkane przez 528 osób.

W 1939 roku miejscowość liczyła 566 mieszkańców. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Tomaszkowa wielu miejscowych zostało deportowanych do pracy w odległych częściach Związku Radzieckiego. Po przejściu frontu pojawił się problem szabrownictwa, a przede wszystkim głód i zagrożenie epidemią tyfusu. Jednym z inicjatorów działań wspierających mieszkańców był [[Paweł Turowski]]. Jako sołtys zagwarantował opiekę sanitarną, podjął także inicjatywę założenia spółdzielni rybackiej. Po 1945 roku w Tomaszkowie powstała pierwsza [[Publiczna Szkoła Powszechna w Tomaszkowie|szkoła]] w powiecie olsztyńskim założona przez Pawła Turowskiego. W pierwszym roku funkcjonowania uczęszczało do niej 86 dzieci; trzy lata później 80. Placówka została zlikwidowana w 1996 roku.

Obecnie Tomaszkowo intensywnie rozrasta się, w miejscowości powstają liczne domy jednorodzinne. Tylko niewielka liczba mieszkańców trudni się jeszcze rolnictwem. W miejscowości działają liczne restauracje, gospodarstwa agroturystyczne, prywatne ośrodki wczasowe. Uruchomiona została świetlica wiejska.
 
==Gospodarka==
W Tomaszkowie działa firma Metakol specjalizująca się w odlewaniu żeliwnych krzyży, pomników i tablic pamiątkowych oraz firma [[Mazurskie Miody]], założona w 1964 roku.
 
==Kultura==
W miejscowości od 2005 roku działa [[Towarzystwo Sportowe "Wulpinek" w Tomaszkowie| Towarzystwo Sportowe "Wulpinek"]]. Trzy lata później zostało przekształcone w [[Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"| Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"]].
 

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[Jakub Mayska]] (1844–1900) – poeta, działacz społeczny pochodzący z Tomaszkowa
*[[Piotr Sonwald]] (1860–1936) – pochodzący z Tomaszkowa znany przewodnik pielgrzymek, wchodził w skład Warmińskiej Rady Ludowej, był radnym Olsztyna
*[[lkwim: Jan Boenigk| Jan Boenigk]] (1903–1982) – urodzony w Tomaszkowie działacz społeczny, pisarz, nauczyciel
*Paweł Turowski (1892–1978) – urodzony w Tomaszkowie kronikarz dziejów wsi, autor opracowania ''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę polską jednej wsi warmińskiej'', po 1945 roku kierował miejscową szkołą, pełniąc jednocześnie funkcję sołtysa
*[[lkwim: Edward Turowski| Edward Turowski]] (1904–1972) – brat Pawła, nauczyciel, działacz społeczny i oświatowy, w latach 1952–1956 był posłem na sejm
== Zabytki ==
*cztery zabytkowe drewniane chałupy
*[[Kapliczka w Tomaszkowie| kapliczka przydrożna]] neogotycka, usytuowana na prywatnej posesji
*kapliczka przydrożna wzniesiona w stylu neogotyckim w 1887 roku
*neogotycka kapliczka przydrożna z czerwonej cegły, wzniesiona pod koniec XIX stulecia
*kapliczka przydrożna z 2. połowy XIX wieku, zbudowana z cegły, otynkowana
*neogotycka kapliczka przydrożna z dwuspadowym dachem, wzniesiona w XIX wieku
==Ciekawostki==
W okresie międzywojennym nauczyciel z Olsztyna [[Leonhard Fromm]] odkrył w pobliżu wsi znaleziska sprzed 1500 lat, w tym ślady dawnych chat.

{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Tomaszkowo – 660 lat'', Olsztyn 2009. 
Turowski Paweł,''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej'', wstęp i oprac. Danuta i Norbert Kasparek, Olsztyn 2003. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014] 
[http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#295/pl/i/tomaszkowo_-_zabytkowe_kapliczki| ciekawemazury.pl] [20.02.2014] 
[http://www.stawiguda.pl/21/dane-statystyczne| stawiguda.pl] [20.02.2014] 
[http://www.domwarminski.pl/index.php?searchword=tomaszkowo&searchphrase=all&Itemid=124&option=com_search| Dom Warmiński] [20.02.2014]
 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]

Tomaszkowo

2022-03-13T07:28:18Z

Pgrono: zaktualizowana liczba mieszkańców na podstawie wikipedii

{{Wieś infobox
|nazwa = Tomaszkowo
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Tomaszkowa
|zdjęcie =
|opis zdjęcia =
|rodzaj miejscowości =
|województwo = warmińsko-mazurskie
|powiat = olsztyński
|gmina = Stawiguda
|miejscowość podstawowa =
|sołectwo =
|wysokość =
|liczba ludności = 806
|rok = 2020
|strefa numeracyjna =
|kod pocztowy =
|tablice rejestracyjne =
|SIMC =
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-WN
|stopniN = 53 |minutN = 43 |sekundN = 00
|stopniE = 20 |minutE = 25 |sekundE = 00
|commons =
|wikipodróże =
|wikisłownik =
|www =
}}
''' Tomaszkowo''' (niem. ''Thomsdorf'') – wieś sołecka położona w [[województwo warmińsko-mazurskie| województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat olsztyński| powiecie olsztyńskim]], w [[Stawiguda (gmina wiejska)| gminie Stawiguda]]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
W 2012 roku miejscowość liczyła 622 mieszkańców (łącznie z osadą [[Zofijówka]]). Obecnie funkcję sołtysa sprawuje [[Maria Dąbrowska]]<ref>[http://www.stawiguda.pl/20/spis-solectw| stawiguda.pl] [20.02.2014]</ref>.
 

== Położenie ==
Miejscowość położona jest na [[Pojezierze Olsztyńskie|Pojezierzu Olsztyńskim]], nad [[Jezioro Wulpińskie| Jeziorem Wulpińskim]], w odległości 10 km na południowy zachód od [[Olsztyn| Olsztyna]].
 

== Dzieje miejscowości ==
Wieś została założona w roku 1349. Kapituła warmińska nadała wówczas 33 łany na [[prawo chełmińskie| prawie chełmińskim]] dwóm sołtysom – Piotrowi i Thomasowi. Swoją nazwę miejscowość zawdzięcza imieniu jednego z zasadźców. Na przestrzeni lat nazwa ulegała różnym przekształceniom: ''Thomsdorff'', ''Thomasdorf'' (1417), ''Thomesdorf'' (1518), ''Thomaskowo'' (1656), ''Thomsdorff'' (1755), ''Tomaszkowo'' (1879).

Wieś parokrotnie ucierpiała w okresie wojen polsko-krzyżackich. W pierwszej połowie XVII wieku Tomaszkowo praktycznie wyludniło się. Po pierwszej wojnie szwedzkiej połowa ziemi leżała odłogiem; po drugiej wojnie obszar opuszczonej ziemi ponownie się powiększył. Ziemię tę udało się na nowo zaludnić w latach 80. i 90. XVII wieku.

W XVI stuleciu stanowisko sołtysa było dziedziczone przez rodzinę Wróblów. W kolejnym stuleciu urząd znajdował się w rękach rodziny Poposa; w XVII wieku przeszedł na rodzinę Kłobuk, a następnie Falaszek. W miejscowości osiedlali się głównie przybysze z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Nieliczni Niemcy zazwyczaj szybko się polonizowali. Przez stulecia Tomaszkowo, [[Bartążek| Bartążek]], [[Dorotowo| Dorotowo]], [[Gągławki| Gągławki]], [[Jaroty| Jaroty]] oraz [[Ruś| Ruś]] należały do parafii [[Bartąg|bartąskiej]]. W 1772 roku wieś była zamieszkana przez 144 dorosłych i 92 dzieci.

Po przemarszu wojsk francuskich wielu mieszkańców nie było w stanie wywiązać się z finansowych powinności związanych z podatkiem za dzierżawę. Separacja gruntów przeprowadzona przez władze pruskie w 1843 roku doprowadziła do likwidacji wspólnych pastwisk, na czym ponownie ucierpieli najgorzej uposażeni rolnicy. W XIX wieku wielu parafian z Tomaszkowa zapisało się do olsztyńskiego [[Towarzystwo Wstrzemięźliwości w Olsztynie| Towarzystwa Wstrzemięźliwości]]. W roku 1861 wieś liczyła 359 Polaków i 5 Niemców. W 1895 roku liczba mieszkańców wzrosła do 576 osób. W tym czasie miejscowość miała charakter wsi rzemieślniczej.

Szkoła powstała w 1780 roku. W 1825 roku uczęszczało do niej 53 dzieci. Pierwszy budynek szkoły wzniesiono w roku 1829. Nowa szkoła została wybudowana w 1873 roku; nauczano w niej już wyłącznie po niemiecku, wyjątek stanowiła religia. W 1935 roku do placówki uczęszczało 119 dzieci.

W sierpniu 1914 roku do Tomaszkowa wkroczyli Rosjanie. Zamożniejsi mieszkańcy opuścili wieś, reszta była przygotowana do ewentualnej ucieczki. Żołnierze rosyjscy nie byli jednak wrogo nastawieni wobec miejscowych. W pobliżu Jeziora Wulpińskiego doszło do bitwy między Niemcami i Rosjanami. Tuż po zakończeniu I wojny światowej powołano do życia towarzystwo ludowe w Tomaszkowie. Prezesem został Antoni Domachowski. W czasie [[plebiscyt na Warmii i Mazurach| plebiscytu w 1920 roku]] za Polską oddano 72 głosy; za Prusami głosowało 276 osób. Kilku spośród mieszkańców było członkami Banku Ludowego oraz należało do [[Związek Polaków w Niemczech| Związku Polaków w Niemczech]]. W 1925 roku Tomaszkowo było zamieszkane przez 528 osób.

W 1939 roku miejscowość liczyła 566 mieszkańców. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Tomaszkowa wielu miejscowych zostało deportowanych do pracy w odległych częściach Związku Radzieckiego. Po przejściu frontu pojawił się problem szabrownictwa, a przede wszystkim głód i zagrożenie epidemią tyfusu. Jednym z inicjatorów działań wspierających mieszkańców był [[Paweł Turowski]]. Jako sołtys zagwarantował opiekę sanitarną, podjął także inicjatywę założenia spółdzielni rybackiej. Po 1945 roku w Tomaszkowie powstała pierwsza [[Publiczna Szkoła Powszechna w Tomaszkowie|szkoła]] w powiecie olsztyńskim założona przez Pawła Turowskiego. W pierwszym roku funkcjonowania uczęszczało do niej 86 dzieci; trzy lata później 80. Placówka została zlikwidowana w 1996 roku.

Obecnie Tomaszkowo intensywnie rozrasta się, w miejscowości powstają liczne domy jednorodzinne. Tylko niewielka liczba mieszkańców trudni się jeszcze rolnictwem. W miejscowości działa obecnie gospodarstwo agroturystyczne oraz prywatny ośrodek wczasowy. Uruchomiona została świetlica wiejska.
 
==Gospodarka==
W Tomaszkowie działa firma Metakol specjalizująca się w odlewaniu żeliwnych krzyży, pomników i tablic pamiątkowych oraz firma [[Mazurskie Miody]], założona w 1964 roku.
 
==Kultura==
W miejscowości od 2005 roku działa [[Towarzystwo Sportowe "Wulpinek" w Tomaszkowie| Towarzystwo Sportowe "Wulpinek"]]. Trzy lata później zostało przekształcone w [[Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"| Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Lokalnych "Tomaszkowo"]].
 

== Ludzie związani z miejscowością: ==
*[[Jakub Mayska]] (1844–1900) – poeta, działacz społeczny pochodzący z Tomaszkowa
*[[Piotr Sonwald]] (1860–1936) – pochodzący z Tomaszkowa znany przewodnik pielgrzymek, wchodził w skład Warmińskiej Rady Ludowej, był radnym Olsztyna
*[[lkwim: Jan Boenigk| Jan Boenigk]] (1903–1982) – urodzony w Tomaszkowie działacz społeczny, pisarz, nauczyciel
*Paweł Turowski (1892–1978) – urodzony w Tomaszkowie kronikarz dziejów wsi, autor opracowania ''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę polską jednej wsi warmińskiej'', po 1945 roku kierował miejscową szkołą, pełniąc jednocześnie funkcję sołtysa
*[[lkwim: Edward Turowski| Edward Turowski]] (1904–1972) – brat Pawła, nauczyciel, działacz społeczny i oświatowy, w latach 1952–1956 był posłem na sejm
== Zabytki ==
*cztery zabytkowe drewniane chałupy
*[[Kapliczka w Tomaszkowie| kapliczka przydrożna]] neogotycka, usytuowana na prywatnej posesji
*kapliczka przydrożna wzniesiona w stylu neogotyckim w 1887 roku
*neogotycka kapliczka przydrożna z czerwonej cegły, wzniesiona pod koniec XIX stulecia
*kapliczka przydrożna z 2. połowy XIX wieku, zbudowana z cegły, otynkowana
*neogotycka kapliczka przydrożna z dwuspadowym dachem, wzniesiona w XIX wieku
==Ciekawostki==
W okresie międzywojennym nauczyciel z Olsztyna [[Leonhard Fromm]] odkrył w pobliżu wsi znaleziska sprzed 1500 lat, w tym ślady dawnych chat.

{{Przypisy}}
<references/>
== Bibliografia ==
Chłosta Jan, ''Tomaszkowo – 660 lat'', Olsztyn 2009. 
Turowski Paweł,''Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej'', wstęp i oprac. Danuta i Norbert Kasparek, Olsztyn 2003. 
[http://www.wuoz.olsztyn.pl/| Wojewódzka ewidencja zabytków] [05.03.2014] 
[http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#295/pl/i/tomaszkowo_-_zabytkowe_kapliczki| ciekawemazury.pl] [20.02.2014] 
[http://www.stawiguda.pl/21/dane-statystyczne| stawiguda.pl] [20.02.2014] 
[http://www.domwarminski.pl/index.php?searchword=tomaszkowo&searchphrase=all&Itemid=124&option=com_search| Dom Warmiński] [20.02.2014]
 

[[Kategoria: Miejscowość]] [[Kategoria: Powiat olsztyński]] [[Kategoria: Stawiguda (gmina wiejska)]] [[Kategoria: Wsie sołeckie]] [[Kategoria: 1301-1400]]