Lubawa: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja zweryfikowana] | [wersja zweryfikowana] |
(→Położenie: drobne merytoryczne, przypis) |
|||
Linia 36: | Linia 36: | ||
[[File:Kościół pw. św. Anny w Lubawie.jpg|thumb|290 px|right|Kościół pw. św. Anny w Lubawie. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lubawa,_Fara.jpg Commons Wikimedia] [dostęp: 10.12.2014] ]] | [[File:Kościół pw. św. Anny w Lubawie.jpg|thumb|290 px|right|Kościół pw. św. Anny w Lubawie. Fot. Marcin N. Źródło: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lubawa,_Fara.jpg Commons Wikimedia] [dostęp: 10.12.2014] ]] | ||
== Położenie == | == Położenie == | ||
− | + | Lubawa położona jest w odległości 16 km od [[Nowe Miasto Lubawskie|Nowego Miasta Lubawskiego]] i 18 km od [[Iława|Iławy]]. Przez miasto przepływa [[Rzeka Sandela|rzeka Sandela]]. | |
+ | |||
+ | Historycznie miasto znajduje się na [[Ziemia lubawska|ziemi lubawskiej]], stanowiącej część [[Ziemia chełmińska|ziemi chełmińskiej]]. Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Lubawa położona jest na [[Garb Lubawski|Garbie Lubawskim]]<ref>[https://warmaz.pl/mapy/regiony/ Regiony fizycznogeograficzne Polski po zmianach w 2018 r.]</ref>. | ||
== Dzieje miejscowości == | == Dzieje miejscowości == |
Aktualna wersja na dzień 18:57, 24 lip 2024
Lubawa | |||||
| |||||
| |||||
![]() Lubawa. Centrum miasta.
Fot. Hiuppo. Źródło: Commons Wikimedia [10.12.2014] | |||||
Państwo | ![]() | ||||
Województwo | warmińsko-mazurskie | ||||
Powiat | iławski | ||||
Gmina | Lubawa | ||||
Liczba ludności (2012) | 10 633 | ||||
Kod pocztowy | 14 - 260 | ||||
Tablice rejestracyjne | NIL | ||||
![]() {{#invoke:Koordynaty|szablon}} |
Lubawa (niem. Löbau in Westpreußen) – miasto położone w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie iławskim, w gminie Lubawa. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego. Miasto jest siedzibą gminy.
Miejscowość w 2012 roku liczyła 10 633 mieszkańców. Aktualnie funkcję burmistrza sprawuje Maciej Radtke [1].
![](/images/thumb/0/00/Zabytkowy_dom_na_ul._Krupnera_w_Lubawie.jpg/290px-Zabytkowy_dom_na_ul._Krupnera_w_Lubawie.jpg)
![](/images/thumb/5/59/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Jana_Chrzciciela_w_Lubawie.jpg/290px-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Jana_Chrzciciela_w_Lubawie.jpg)
![](/images/thumb/1/15/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Anny_w_Lubawie.jpg/290px-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Anny_w_Lubawie.jpg)
Spis treści
Położenie
Lubawa położona jest w odległości 16 km od Nowego Miasta Lubawskiego i 18 km od Iławy. Przez miasto przepływa rzeka Sandela.
Historycznie miasto znajduje się na ziemi lubawskiej, stanowiącej część ziemi chełmińskiej. Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Lubawa położona jest na Garbie Lubawskim[2].
Dzieje miejscowości
Nazwa miasta wywodzi się najprawdopodobniej od imienia jednego z pruskich władców grodu; być może nawiązuje do imienia Lubwe.
Lubawa została założona na obszarze osadnictwa pruskiego (plemię Sasinów), przez który przebiegały dwa szlaki handlowe: jeden prowadzący nad Bałtyk, a drugi przez Wołyń nad Morze Czarne. Pierwsza zachowana wzmianka o istniejącym na tym terenie grodzie pruskim pochodzi z 1216 roku. Obszary te określone zostały w bulli papieża Innocentego III mianem Ziemi Lubawskiej. Granice tego terenu powiększały się wraz z postępującym rozwojem akcji chrystianizacyjnej.
Lubawa zaczęła pełnić funkcję siedziby biskupiej, co bezpośrednio wpłynęło na rozwój osady oraz jej rozbudowę. Uzyskała wówczas status osady miejskiej. Jednak w latach 20. XIII wieku doszło do zajęcia miasta przez Prusów. Działania odwetowe, zarówno ze strony biskupa, jak i Prusów ciągnęły się przez kolejne lata, powstrzymując rozwój Lubawy. W 1239 roku Lubawa została objęta opieką administracyjną zakonu krzyżackiego. Jednak od 1257 roku ponownie podlegała kolejnym biskupom. Nowa fala konfliktów z Prusami doprowadziła do spustoszenia Lubawy i okolic. W związku z tym w roku 1269 roku biskupstwo podjęło decyzję o ponownym wystawieniu lokacji dla ośrodka.
W XIV stuleciu Lubawa stała się siedzibą i centrum administracyjnym klucza biskupich dóbr lubawskich. Obszar dóbr zasiedlali polscy osadnicy przybywający z ziemi chełmińskiej. W tym samym okresie doszło do przeobrażeń w lubawskich organach samorządowych. Miejsce dotychczasowego sołtysa zajął burmistrz i wspierający go radni miejscy. W 1260 roku w Lubawie istniał już zamek, a w XIV wieku wzniesiono ceglano-granitowe mury otaczające miasto. Do Lubawy prowadziły trzy miejskie bramy: Bratiańska, Polska oraz Iławska. Od 1301 przez kolejne sto lat trwała budowa murowanego zamku, siedziby biskupów w Lubawie. Za sprawą roli jaką odgrywała, Lubawa stała się centrum lokalnego życia gospodarczego, administracyjnego, handlowego i kulturalnego. Miasto stało się konkurencją dla krzyżackich ośrodków. Zaniepokojony Zakon podjął kroki zmierzające do ograniczenia monopolu Lubawy. Efektem tych działań stało się założenie Nowego Miasta Lubawskiego (1325).
Lubawa w 1440 roku przystąpiła do Związku Pruskiego. Wzięła udział w wojnie trzynastoletniej z Zakonem. Od 1466 do 1772 roku znajdowała się w granicach państwa polskiego. Epidemia dżumy, która nawiedziła Lubawę na początku XVIII wieku, oraz przerwanie kontaktów handlowych z Polską po rozbiorach doprowadziło do zapaści gospodarczej i spadku znaczenia miasta. W Lubawie ulokowany został pruski garnizon, a do dawnego klucza dóbr lubawskich zaczęli napływać niemieccy osadnicy. Regres gospodarczy miasta pogłębiło stacjonowanie w 1807 wojsk francuskich - 40-tysięcznego korpusu. Pobyt wojska, nakładane kontrybucje i samowola francuskich żołnierzy wyniszczyły Lubawę.
W 1818 roku miasto stało się siedzibą władz powiatowych, co sprawiło, że Lubawa zaczęła powoli odzyskiwać pozycję lokalnego centrum rzemieślniczo-handlowego. W roku 1844 uruchomiona została polska drukarnia, a cztery lata później ukazał się pierwszy numer gazety Lokalblatt. W 1865 roku powstało miejscowe Towarzystwo Rolnicze, a pięć lat później Spółka Pożyczkowa - Bank Ludowy. W 1887 roku rozpoczęło działalność polskie towarzystwo społeczno-kulturalne "Wiara". W 1892 roku powstał Związek Kupców. W 1896 roku w Lubawie założono gniazdo "Sokoła".
W 1911 roku księgarz Bolesław Szczuka założył pierwszą polską księgarnię w mieście. Ogromną rolę w życiu społecznym i narodowym odegrało powołane do życia w 1874 roku seminarium nauczycielskie, którego absolwentami byli liczni działacze polscy.
W drugiej połowie XVIII wieku w mieście wybudowano synagogę, która uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. W tym samym stuleciu otwarto kirkut (stary cmentarz) na Wzgórzu Fijewskim. Nekropolia została zdewastowana w latach 1939-1945. Do czasów obecnych zachowało się osiem nagrobków. Nowy cmentarz, po którym nie pozostał już żaden ślad, otwarto w roku 1860 przy drodze prowadzącej do wsi Dąbrówko. Ostatni pochówek miał miejsce w 1939 roku. W czasie wojny wszystkie nagrobki zostały zniszczone, a teren kirkutu zaorano.
Zakończenie I wojny światowej doprowadziło do ogromnych zmian; na mocy postanowień traktatu wersalskiego Lubawa wraz z powiatem została przyłączona do Polski. W okresie przedplebiscytowym z inicjatywy polskich działaczy powołany został Obywatelski Komitet Plebiscytowy. Na czele akcji polskiej w Lubawie stali dr Teofil Rzepnikowski i Stanisław Wolski. Organem prasowym polskiego ruchu był "Głos Lubawski". Miejscowi działacze wszystkim możliwymi środkami starali się wspierać agitację na rzecz wygranej Polski w głosowaniu.
W 1920 roku Lubawę odwiedził gen. Józef Haller. W 1921 roku do miasta przybył sam marszałek Józef Piłsudski. W latach 30. pojawiła się również kolejna ważna postać polskiego życia politycznego w okresie międzywojennym, inspektor Edward Rydz-Śmigły. Okres II wojny światowej był czasem eksterminacji ludności polskiej i żydowskiej, zacierania wszelkich śladów wielowiekowej kulturalnej i społecznej spuścizny. 21 stycznia 1945 roku do Lubawy wkroczyły wojska II Frontu Białoruskiego, które doprowadziły do katastrofalnych zniszczeń. Miasto utraciło niemalże 80% wszystkich budynków mieszkalnych.
W latach 1977-1989 w mieście działał Komitet Miejsko-Gminny PZPR.
W Lubawie działa obecnie Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej, Dom Pomocy Społecznej, 4 apteki, gabinety dentystyczne, niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej, prywatne gabinety specjalistyczne, gabinety weterynaryjne, Miejski Ośrodek Zdrowia. Gmina Lubawa należy do Ekologicznego Związku Gmin "Działdowszczyzna", Związku Gmin Regionu Ostródzko-Iławskiego "Czyste Środowisko", zrzeszenia LGD "Ziemia Lubawska".
Gospodarka
W mieście działają lokale gastronomiczne, sklepy spożywcze, przemysłowe, odzieżowe i wielobranżowe, hurtownie, serwisy komputerowe, auto-serwisy, zakłady cukierniczo-piekarnicze, biura księgowości, firmy meblowe, budowlane, ferma drobiu, bank, Cech Rzemiosł Różnych, Lubawska Spółdzielnia Usług Rolniczych, przedsiębiorstwa wielobranżowe, przedsiębiorstwo Szynaka Meble sp. z o.o..
Kultura
- Miejska Biblioteka Publiczna im. Teofila Ruczyńskiego
- Miejski Ośrodek Kultury
- Kino "POKÓJ"
- Wojewódzki Plener Plastyki Nieprofesjonalnej Lubawa ’87
- Punk Rock Reggae Festival – Lubawa 2010
- Punk Rock Reggae Festival – Lubawa 2011
- Dni Lubawy 2010
- Festiwal Piosenki Innej w Lubawie 2008
- Festiwal Piosenki Innej w Lubawie - 2009
- Amatorski chór mieszany "Appasjonata", założony w 2000 roku
Organizacje i stowarzyszenia
- Stowarzyszenie Osób Niepełnosprawnych
- Lubawski Ludowy Klub Kick-Boxingu
- Świetlica Środowiskowa Caritas
Religia
- Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia
- Parafia Rzymsko-Katolicka św. Jana i Michała Archanioła
- Parafia pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Anny
Ludzie związani z miejscowością
- Tiedemann Giese (1480-1550) – biskup warmiński, wybitny uczony; rezydował w Lubawie, gdzie zasłynął jako mecenas sztuki; Gise przyjaźnił się z Mikołajem Kopernikem, który odwiedził go w Lubawie w latach 1533, 1538, 1539
- Brunon Bem (1898-1956) – polski działacz plebiscytowy, nauczyciel, absolwent lubawskiego seminarium nauczycielskiego
- Alfons Barczewski (1910-1971) – działacz kulturalno-oświatowy, adwokat, absolwent lubawskiego seminarium nauczycielskiego
- Jacek Fafiński (ur. 1970) – urodzony w Lubawie zapaśnik stylu klasycznego, zdobywca srebrnego medalu olimpijskiego
- Marian Truszczyński (ur. 1929) – urodzony w Lubawie lekarz weterynarii, członek Prezydium Polskiej Akademii Nauk
- Teofil Ruczyński (1896-1979) – działacz polonijny, poeta, absolwent lubawskiego seminarium nauczycielskiego
- Grzegorz Gwiazdowski(ur.1974) – urodzony w Lubawie kolarz szosowy, reprezentant Polski
- Janusz Pasierb (1929-1993) – urodzony w Lubawie duchowny katolicki, poeta, historyk i historyk sztuki
- Walenty Żebrowski (zm. 1765) – urodzony w Lubawie malarza, polichromista, bernardyn
Sport
Edukacja
- Gimnazjum
- Przedszkole Miejskie
- Szkoła Podstawowa im. Mikołaja Kopernika
- Zespół Szkół
- Zespół Szkół - Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Broniewskiego
Turystyka
- Rezerwat przyrody Jezioro Francuskie, położony w odległości 23 km na północny wschód od Lubawy
- trasa rowerowa o długości 37 km – przebieg trasy: Lubawa – Lipy – Napromek – Wygoda – Klonowo – Wygoda – Napromek – Lipy – Lubawa
Zabytki
- Kościół pw. św. Anny wzniesiony w pierwwszej połowie XIV wieku
- Kościół pw. św. Jana Chrzciciela wybudowany na początku XVII wieku
- Pozostałości murów obronnych z XIV-XVI wieku
- Ruiny zamku wzniesionego w wieku XIV
- Układ przestrzenny starego miasta z XIII wieku
- Zespół klasztorny bernardynów z XIV wieku, rozbudowanego w XVII-XVIII stuleciu
- Zespół szpitala miejskiego (szpital, kaplica, klasztor) pw. św. Jerzego z 2. połowy XIX wieku
- Zabudowania mieszkalne z XIX oraz z przełomu XIX i XX wieku
- Stary cmentarz żydowski założony w XVIII wieku; do czasów współczesnych zachowało się relikty ośmiu kamiennych nagrobków
Multimedia
Przypisy
- ↑ [1] [06.12.2104].
- ↑ Regiony fizycznogeograficzne Polski po zmianach w 2018 r.
Bibliografia
Achremczyk Stanisław, Historia Warmii i Mazur, t. I-II, Olsztyn 2010-2011.
Hoffmann Mieczysław, Sikorski Jerzy, Iława i okolice, Poznań 1971.
Knercer Wiktor, Cmentarze żydowskie na terenie województwa olsztyńskiego. Historia, stan obecny, [w:] Cmentarze żydowskie. Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce, red. Jan Andrzej Choroszy i in., t. II, Wrocław 1995.
Niesiobędzki Wiesław, Powiat iławski: dzieje miast i wsi. Szkice historyczne od czasów krzyżackich do 1945 roku, Iława 2006.
Niesiobędzki Wiesław, Powiat iławski: dzieje, zabytki, pejzaż i kultura, Iława 2008.
Niesiobędzki Wiesław, Zamki, pałace, dwory i inne zabytki powiatu iławskiego: przewodnik historyczno-krajoznawczy, Iława 2003.
Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany, red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.
Ludność. Stan i struktura [24.11.2014]
lubawa.pl [24.11.2014]
Miejski Ośrodek Kultury w Lubawie [24.11.2014]
Baza Informacji Lokalnej [24.11.2014]