Morąg: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja zweryfikowana] | [wersja zweryfikowana] |
(→Dzieje miejscowości) |
|||
Linia 40: | Linia 40: | ||
Morąg leży w historycznej krainie [[Pogezania]], na terenie określanym od XVI wieku jako [[Prusy Górne]] (niem. Oberland). Morąg powstał prawdopodobnie w miejscu pruskiej osady o nazwie Morina. Władze [[Zakon Krzyżacki|Zakonu Krzyżackiego]] około 1280 roku ustanowiły tu siedzibę prokuratorii. W 1327 roku [[Herman von Oppen]] komtur elbląski nadał miejscowości [[prawa miejskie]]. Zamek rozpoczęto budować około 1280 roku. Był siedzibą prokuratora a następnie wójta. Od roku 1467 za sprawą komtura [[Henryk von Plauen|Henryka von Plauen]] Morąg wybrano na nową siedzibę komturstwa po utracie dotychczasowej – [[Elbląg|Elbląga]] na skutek postanowień [[II pokój toruński|II pokoju toruńskiego]]. Po [[Sekularyzacja Prus|sekularyzacji Prus]] zamek stał się siedzibą starosty [[Piotr Dohna|Piotra Dohna]], który zapoczątkował dziedziczną dynastię na tym urzędzie (1525-1740). Dohnowie należeli do najbogatszych rodzin w całych [[Prusy Książece|Prusach Książęcych]]. W latach 1562-1595 rodzina wybudowała nową siedzibę rodzinną tzw. „Zameczek Dohnów” , w którym obecnie mieści się obecnie [[lkwim:Muzeum im. Johanna Gottfrieda Herdera w Morągu |Muzeum im. J.G. Herdera]]. | Morąg leży w historycznej krainie [[Pogezania]], na terenie określanym od XVI wieku jako [[Prusy Górne]] (niem. Oberland). Morąg powstał prawdopodobnie w miejscu pruskiej osady o nazwie Morina. Władze [[Zakon Krzyżacki|Zakonu Krzyżackiego]] około 1280 roku ustanowiły tu siedzibę prokuratorii. W 1327 roku [[Herman von Oppen]] komtur elbląski nadał miejscowości [[prawa miejskie]]. Zamek rozpoczęto budować około 1280 roku. Był siedzibą prokuratora a następnie wójta. Od roku 1467 za sprawą komtura [[Henryk von Plauen|Henryka von Plauen]] Morąg wybrano na nową siedzibę komturstwa po utracie dotychczasowej – [[Elbląg|Elbląga]] na skutek postanowień [[II pokój toruński|II pokoju toruńskiego]]. Po [[Sekularyzacja Prus|sekularyzacji Prus]] zamek stał się siedzibą starosty [[Piotr Dohna|Piotra Dohna]], który zapoczątkował dziedziczną dynastię na tym urzędzie (1525-1740). Dohnowie należeli do najbogatszych rodzin w całych [[Prusy Książece|Prusach Książęcych]]. W latach 1562-1595 rodzina wybudowała nową siedzibę rodzinną tzw. „Zameczek Dohnów” , w którym obecnie mieści się obecnie [[lkwim:Muzeum im. Johanna Gottfrieda Herdera w Morągu |Muzeum im. J.G. Herdera]]. | ||
− | Po sekularyzacji Prus w 1525 roku Morąg należał do Prus Książęcych. Po zniesieniu urzędu wójtów krzyżackich był siedzibą starosty książęcego, sprawującego władzę administracyjną nad okręgiem Morąga i [[Miłakowo|Miłakowa]]. Zamek krzyżacki został wówczas częściowo rozebrany, a pozyskane w ten sposób materiały wsparły budowę pałacu Dohnów. W XVII wieku w czasie przemarszu [[wojny | + | Po sekularyzacji Prus w 1525 roku Morąg należał do Prus Książęcych. Po zniesieniu urzędu wójtów krzyżackich był siedzibą starosty książęcego, sprawującego władzę administracyjną nad okręgiem Morąga i [[Miłakowo|Miłakowa]]. Zamek krzyżacki został wówczas częściowo rozebrany, a pozyskane w ten sposób materiały wsparły budowę pałacu Dohnów. W XVII wieku w czasie przemarszu [[wojny polsko–szwedzkie|wojsk szwedzkich]] miasto poniosło znaczne straty. W 1656 żołnierze szwedzcy w celach rabunkowych rozbijali nawet trumny, grabiąc znajdujące się przy zmarłych kosztowności. Kolejną klęską, która dotknęła w XVII wieku Morąg był pożar w 1697 roku. Wówczas zniszczony został ratusz i zameczek Dohnów, spłonęło też Polskie Przedmieście. Odbudowa miasta zajęła około 50 lat. W 1791 roku utworzone zostało [[Towarzystwo Rolnicze w Morągu|Towarzystwo Rolnicze]], które istniało do 1840 roku. |
W 1807 roku miasto zajęły wojska [[Napoleon Bonaparte|Napoleona]], stacjonował tu marszałek [[Bernadotte]], późniejszy król Szwecji - Karol XIV Jan i Norwegii - Karol III. | W 1807 roku miasto zajęły wojska [[Napoleon Bonaparte|Napoleona]], stacjonował tu marszałek [[Bernadotte]], późniejszy król Szwecji - Karol XIV Jan i Norwegii - Karol III. | ||
Prawdopodobnie w Morągu przebywał również generał [[Jan Henryk Dąbrowski]], którego dywizja zatrzymała się w mieście 9 czerwca 1807 roku. Wojska napoleońskie ponownie przeszły przez miasto w 1812 roku. Wtedy też doszło do zatargu mieszczan z żołnierzami armii francuskiej (napoleoński marszałek pisemnie domagał się ukarania winnych mieszczan, grożąc zniszczeniem miasta). Pożary z lat 1822, 1848, 1858 i 1868 czyniły mniejsze lub większe zniszczenia w Morągu. W roku 1831 powstała drukarnia [[Carl Heinrich Harich| Carla Heinricha Haricha]], który założył swoje oficyny również w [[Olsztynek|Olsztynku]], [[Lidzbark Warmiński|Lidzbarku Warmińskim]] i [[Olsztyn|Olsztynie]]. | Prawdopodobnie w Morągu przebywał również generał [[Jan Henryk Dąbrowski]], którego dywizja zatrzymała się w mieście 9 czerwca 1807 roku. Wojska napoleońskie ponownie przeszły przez miasto w 1812 roku. Wtedy też doszło do zatargu mieszczan z żołnierzami armii francuskiej (napoleoński marszałek pisemnie domagał się ukarania winnych mieszczan, grożąc zniszczeniem miasta). Pożary z lat 1822, 1848, 1858 i 1868 czyniły mniejsze lub większe zniszczenia w Morągu. W roku 1831 powstała drukarnia [[Carl Heinrich Harich| Carla Heinricha Haricha]], który założył swoje oficyny również w [[Olsztynek|Olsztynku]], [[Lidzbark Warmiński|Lidzbarku Warmińskim]] i [[Olsztyn|Olsztynie]]. |
Wersja z 12:11, 8 wrz 2014
Morąg | |||
| |||
| |||
![]() Ratusz w Morągu
| |||
Rodzaj miejscowości | miasto | ||
Państwo | ![]() | ||
Województwo | warmińsko-mazurskie | ||
Powiat | ostródzki | ||
Gmina | Morąg | ||
Liczba ludności (2012) | 14 511 | ||
Strefa numeracyjna | (+48) 89 | ||
Kod pocztowy | 14-300, 14-331 | ||
Tablice rejestracyjne | NOS | ||
![]() {{#invoke:Koordynaty|szablon}} |
Morąg (niem. Mohrungen, prus. Marangan) – miasto w Polsce położone w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim, w gminie Morąg W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Morąg.
Spis treści
[ukryj]Charakterystyka fizjograficzna
Miejscowość położona na Mazurach Zachodnich, na pograniczu północno-zachodniej części Pojezierza Olsztyńskiego oraz Pojezierza Iławskiego. Od północnego wschodu Morąg graniczy z Jeziorem Skiertąg, z południowego zachodu znajduje się tzw. „Rozlewisko Morąskie” z ostoją ptactwa wodnego.
Dzieje miejscowości
Morąg leży w historycznej krainie Pogezania, na terenie określanym od XVI wieku jako Prusy Górne (niem. Oberland). Morąg powstał prawdopodobnie w miejscu pruskiej osady o nazwie Morina. Władze Zakonu Krzyżackiego około 1280 roku ustanowiły tu siedzibę prokuratorii. W 1327 roku Herman von Oppen komtur elbląski nadał miejscowości prawa miejskie. Zamek rozpoczęto budować około 1280 roku. Był siedzibą prokuratora a następnie wójta. Od roku 1467 za sprawą komtura Henryka von Plauen Morąg wybrano na nową siedzibę komturstwa po utracie dotychczasowej – Elbląga na skutek postanowień II pokoju toruńskiego. Po sekularyzacji Prus zamek stał się siedzibą starosty Piotra Dohna, który zapoczątkował dziedziczną dynastię na tym urzędzie (1525-1740). Dohnowie należeli do najbogatszych rodzin w całych Prusach Książęcych. W latach 1562-1595 rodzina wybudowała nową siedzibę rodzinną tzw. „Zameczek Dohnów” , w którym obecnie mieści się obecnie Muzeum im. J.G. Herdera.
Po sekularyzacji Prus w 1525 roku Morąg należał do Prus Książęcych. Po zniesieniu urzędu wójtów krzyżackich był siedzibą starosty książęcego, sprawującego władzę administracyjną nad okręgiem Morąga i Miłakowa. Zamek krzyżacki został wówczas częściowo rozebrany, a pozyskane w ten sposób materiały wsparły budowę pałacu Dohnów. W XVII wieku w czasie przemarszu wojsk szwedzkich miasto poniosło znaczne straty. W 1656 żołnierze szwedzcy w celach rabunkowych rozbijali nawet trumny, grabiąc znajdujące się przy zmarłych kosztowności. Kolejną klęską, która dotknęła w XVII wieku Morąg był pożar w 1697 roku. Wówczas zniszczony został ratusz i zameczek Dohnów, spłonęło też Polskie Przedmieście. Odbudowa miasta zajęła około 50 lat. W 1791 roku utworzone zostało Towarzystwo Rolnicze, które istniało do 1840 roku. W 1807 roku miasto zajęły wojska Napoleona, stacjonował tu marszałek Bernadotte, późniejszy król Szwecji - Karol XIV Jan i Norwegii - Karol III. Prawdopodobnie w Morągu przebywał również generał Jan Henryk Dąbrowski, którego dywizja zatrzymała się w mieście 9 czerwca 1807 roku. Wojska napoleońskie ponownie przeszły przez miasto w 1812 roku. Wtedy też doszło do zatargu mieszczan z żołnierzami armii francuskiej (napoleoński marszałek pisemnie domagał się ukarania winnych mieszczan, grożąc zniszczeniem miasta). Pożary z lat 1822, 1848, 1858 i 1868 czyniły mniejsze lub większe zniszczenia w Morągu. W roku 1831 powstała drukarnia Carla Heinricha Haricha, który założył swoje oficyny również w Olsztynku, Lidzbarku Warmińskim i Olsztynie. W 1939 roku w Morągu mieszkało 7212 osób.
23 stycznia 1945 roku wojska radzieckie zajęły Morąg. We wrześniu 1945 roku w zniszczonym i wyludnionym mieście uruchomiono gimnazjum, zaczęto również organizować liceum pedagogiczne, którego pierwszym dyrektorem został Bolesław Wytrążek.
W 2009 i 2010 roku Morąg zdobył tytuł Letniej Stolicy Warmii i Mazur w kategorii gmin miejsko-wiejskich w plebiscycie Gazety Olsztyńskiej.
Obecnie funkcję burmistrza sprawuje Tadeusz Zbigniew Sobierajski [1]. W Morągu działa Straż Miejska.
Gospodarka
W mieście działają m. in.: salon meblowy, hurtownia materiałów budowlanych, hurtownia artykułów spożywczych, 3 hotele, sklep i serwis komputerowy, agencja ochrony, agencja ubezpieczeniowa, szkoły nauki jazdy, biura rachunkowe, zakład stolarski, sklepy spożywcze i wielobranżowe, warsztaty samochodowe, prywatne gabinety lekarskie. Przedsiębiorstwa: LACTIMA Sp. z o.o., Paged Sklejka, Mlekovita, FIN-SERV Łukasz Pepłowski. Jest tutaj także biuro leśnictwa, wchodzącego w skład Nadleśnictwa Dobrocin.
Religia
- Parafia pw. św. Józefa
- Parafia pw. Trójcy Przenajświętszej
- Parafia pw. bł. Michała Kozala
- Filiał parafii ewangelicko-augsburskiej w Ostródzie
Kultura
W miejscowości działa Morąski Dom Kultury[2] i Miejska Biblioteka Publiczna, założona w 1946 roku, filia Warmińsko-Mazurskiej Biblioteki Pedagogicznej w Elblągu. Od 1964 roku w mieście działa Muzeum im. Johanna Gottfrieda Herdera. Natomiast w 1993 roku powołano do życia Stowarzyszenie Ludności Niemieckiej „Herder”.
W mieście działa Stowarzyszenie „Morąskie Bractwo Historyczne - Mawrin”[3], Morąskie Stowarzyszenie Motocyklowe "Szerszeń"[4], Związek Ukraińców w Polsce oddział Morąg[5], Lokalna Organizacja Turystyczna „Kraina Nieodkrytych Tajemnic”[6] oraz Fundacja Promocji Przedsiębiorczości Pogezania. W mieście wydawana jest Gazeta Morąska. Lokalną telewizję reprezentuje Morąski Serwis Informacyjny. W latach 1990-1993 wydawano morąski magazyn społeczno-kulturalny Morlang.
Organizuje sie tu szereg imprez i wydarzeń kulturalnych, zarówno cyklicznych, jak i jednorazowych. Wśród nich wymienić mozna:
- Dni Morąga
- Powiatowy Przegląd Piosenki Sympatycznej
- Dni Muzyki im. Feliksa Nowowiejskiego
- Konkurs na Małe Formy Teatralne
- Konkurs „Literatura i Film”
- Wojewódzki Konkurs Plastyczny dla Dzieci „Ilustrujemy Baśnie Christiana Andersena”
- W Morągu odbywały się także imprezy towarzyszące w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa na Warmii i Mazurach w 2009 r. i w 2010 r. oraz projektu o charakterze artystyczno-edukacyjnym pod nazwą „Panorama Świata” Festiwal Dziedzictwa Kulturowego – „Ukraina”
- W 1999 r. zorganizowano w mieście uroczyste obchody 257. rocznicy urodzin J.G. Herdera
Zespoły muzyczne i grupy artystyczne:
- Chór Żeński „Passionata”
- Borsux Bros
- The Kleszcz
- Moaft
- Tuesday
- Unique
- The Cuffs
- Valdo
- Applemint
- Christ Agony
- Zespół teatralny „Arte-Fakt”
Niegdyś istniały tu: Zespół Teatralny Związku Zawodowego Kolejarzy z Morąga, zespół rockowy 74 Maszyna Rytmiczna.
Ludzie związani z miejscowością
- W Morągu pracował jako nauczyciel polski duchowny luterański, ks. Wawrzyniec Rast.
- Zmarły w Morągu Zbigniew Nienacki nawiązywał w swoich powieściach do miasta, w morąskim ratuszu rozgrywa się ważny wątek powieści Pan Samochodzik i Niewidzialni.
- Johann Gottfried Herder – urodzony w Morągu niemiecki przedstawiciel społeczno-filozoficznej i literackiej myśli Oświecenia
- Carl Leopold Lohmeyer (1799-1873)- urodzony w Morągu niemiecki farmaceuta, autor pierwszego drukowanego przewodnika po Tatrach, wydanego w 1842 roku
- Elisabeth von Thadden(1890-1944)- urodzona w Morągu bojowniczka antyfaszystowska
- Abraham Calovius (1612-1686) -wybitny teolog, profesor uniwersytetu w Wittemberdze.
- Jan Gottlieb Willamovius (1736-1777) - poeta, humanista, współczesny Herderowi poeta.
- Alfons Tylicki (ur. 1921) – malarz amator
- Hans Hellmut Kirst (1914-1989) – powieściopisarz, krytyk filmowy
- Bohdan Głuszczak (ur. 1936) – aktor i reżyser, dyrektor Olsztyńskiej Pantomimy Głuchych, pracownik dydaktyczny Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, profesor sztuk teatralnych
- Bożena Makowiecka (ur. 1958) – urodzona w Morągu piosenkarka
- Cezary Augustynowicz (ur. 1970) – muzyk, kompozytor, wokalista
- Emil Adler (1906-1997) - germanista, badacz epoki oświecenia, a w szczególności twórczości Johanna Gottfrieda Herdera, twórca idei stworzenia Muzeum Herdera w Morągu, Zasłużony Obywatel Morąga
- Ernst Laws (1903-1981) – redaktor, wydawca kalendarzy warmińskich, w latach 1942-1944 był proboszczem w parafii św. Józefa
- Henryk Dekker (ur. 1944- ) - urodzony w Morągu artysta grafik
- Henryk Niessner (1901-1966) – nauczyciel, dyrektor szkół średnich, bibliotekarz
- Iwona Bolińska-Walendzik (ur. 1970) - urodzona w Morągu plastyk, grafik, ilustrator, autorka batików i witraży, organizator imprez kulturalnych w Olsztynie
- Janina Ślefarska - aauczycielka plastyki, malarka
- Janusz Olszewski (ur. 1946) – urodzony w Morągu lekarz rodzinny, poeta
- Jerzy Tadeusz Krzywoszewski (1917-2010) – poeta, prozaik, harcerz, działacz społeczno-kulturalny Ziemi Piskiej
- Jolanta Skowrońska-Cajzer (ur. 1978) – urodzona w Morągu architekt, malarz amator, fotografik
- Józef Mikucki (1948-2004) – muzyk, wokalista, twórca zespołu 74 Maszyna Rytmiczna
- Mariusz Kuźbicki (ur. 1964) – urodzony w Morągu malarz amator, złotnik
- Sylwia Skowrońska-Tyszkiewicz (ur. 1975) – urodzona w Morągu psycholog, architekt wnętrz, malarz amator
- Tadeusz Prusiński (ur. 1954) – urodzony w Morągu dziennikarz, publicysta
- Wacław Babicki (ur. 1915-?) – morąski lekarz i malarz-amator
- Waldemar Dziakiewicz (ur. 1970) - urodzony w Morągu nauczyciel, wykładowca akademicki, śpiewak
- Bolesław Wytrążek (1907-1978) – nauczyciel, organizator szkolnictwa na Warmii i Mazurach, pracował w liceum w Morągu, którego był również dyrektorem
- Bożena Pruszkiewicz (ur. 1957) – bibliotekarka.
- Teodozy Jerzy Marcinkiewicz (ur. 1948) — dyrektor Państwowego Przedsiębiorstwa Gospodarki Rolnej w Morągu (1973–1985), samorządowiec, społecznik, wójt gminy Stawiguda
- Tomasz Sielicki (ur. 1974) — urodzony w Morągu społecznik, samorządowiec, wójt gminy Braniewo
- Walther Harich (1888-1931) – urodzony w Morągu pisarz
- W mieście zmarł Jan Hedrych (1904-1958) – nauczyciel, działacz harcerski, kierownik Katolickiej Szkoły Polskiej w Chaberkowie
Sport
W Morągu działa klub sportowy Huragan Morąg reprezentowany przez sekcję: piłki nożnej, koszykówki, piłki ręcznej, siatkówki, tenisa ziemnego, tenisa stołowego, brydża sportowego. W mieście istnieje także Morąski Klub Żeglarski ''Keja''.
Edukacja
W Morągu funkcjonują 3 przedszkola, 3 szkoły podstawowe, 2 gimnazja, 4 licea, 2 technika, zasadnicza szkoła zawodowa oraz szkoła policealna:
- Przedszkole "Jedyneczka"
- Przedszkole nr 2
- Przedszkole nr 6 "Pod Zielonym Parasolem"
- Szkoła Podstawowa nr 2
- Szkoła Podstawowa nr 3 im. Jana Brzechwy
- Szkoła Podstawowa nr 4
- Gimnazjum nr 1
- Gimnazjum nr 2
- Liceum Ogólnokształcące nr 1
- Liceum Ogólnokształcące nr 2 im. Leona Kruczkowskiego
- Państwowe Liceum Pedagogiczne
- Zespół Szkół Licealnych
- Technikum nr 1
- Technikum nr 2
- Zasadnicza Szkoła Zawodowa
- Szkoła Policealna nr 2
- Uniwersystet Trzeciego Wieku
Zabytki
- Gotycki ratusz, zbudowany 1444 roku
- Pałac Dohnów zbudowany w latach 1562-1571 przez Achacego Dohnę, obecnie mieści się w nim Muzeum Warmii i Mazur im. J. G. Herdera.
- Fragmenty murów i baszt miejskich z XIV wieku
- Pozostałości zamku krzyżackiego rozebranego w 1815 roku
- Gotycki kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła zbudowany w latach 1303-1331
- Zabytkowe wieże ciśnień
- Cmentarz żołnierzy armii radzieckiej
- Armaty z wojny francusko-pruskiej 1870-1871 stojące przed ratuszem
- Domy i kamieniczki z XIX i początku XX wieku
- Cmentarz dawnej morąskiej gminy żydowskiej
- Prawosławna cerkiew pw. św. Włodzimierza, użytkowana też przez wyznawców Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego (filiał parafii w Ostródzie). Zbudowana ok. 1920 roku jako kaplica cmentarna, zlokalizowana na starym cmentarzu ewangelickim.
- Cmentarz żydowski, z zachowanymi ok. 20 tablicami. Cmentarz założony został przez 1835 rokiem. Zdewastowany przez Niemców w czasie II wojny światowej, uniknął zniszczenia za sprawą społecznych inicjatyw mieszkańców Morąga.
- pomnik Johanna Gottfrieda Herdera.
- Niegdyś były tutaj również:
Bibliografia
- Achremczyk Stanisław, Historia Warmii i Mazur, t. I-II, Olsztyn 2011.
- Jackiewicz-Garniec Małgorzata, Garniec Mirosław, Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
- Gąsiorowski Andrzej, Podróże historyczne i krajoznawcze po pograniczu pruskim 1466-1939, Olsztyn 2005.
- Morąg. Z dziejów miasta i powiatu, red. Andrzej Wakar i in., Olsztyn 1973.
- Ostróda. Z dziejów miasta i okolic, red. Andrzej Wakar i in., Olsztyn 1976.
- Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany, red. Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis, Olsztyn 2001.
- Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2012 r., Warszawa 2012 ; http://www.stat.gov.pl/gus/5840_13647_PLK_HTML.htm [data dostępu: 13.08.2013]
- Rejestr Zabytków Nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego: http://www.wuoz.olsztyn.pl/ [data dostępu: 13.08.2013]
- Deutsche Verwaltungsgeschichte: http://www.verwaltungsgeschichte.de/osterode.html [data dostępu: 13.08.2013]
- Wirtualny Sztetl: http://www.sztetl.org.pl/pl/article/morag/12,cmentarze/1925,cmentarz-zydowski-w-moragu-ul-zeromskiego-/[data dostępu: 13.08.2013]
Przypisy
- Skocz do góry ↑ http://bip.warmia.mazury.pl/morag_gmina_miejska/93/Burmistrz/ [data dostępu: 10.09.2013]
- Skocz do góry ↑ http://www.morag.drv.pl/mdk/index.php/o-nas/moraski-dom-kultury [data dostępu: 10.09.2103]
- Skocz do góry ↑ http://www.mawrin.webserwer.pl/pliki/projekt/projekt.htm [data dostępu: 10.09.2013]
- Skocz do góry ↑ http://www.msmszerszen.pl/[data dostępu: 10.09.2013]
- Skocz do góry ↑ http://www.zup.ukraina.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=5&Itemid=8[data dostępu: 10.09.2013]
- Skocz do góry ↑ http://www.lot.mazury.pl/[data dostępu: 10.09.2013]