Nowe Miasto Lubawskie (gmina wiejska)

Z Encyklopedia Warmii i Mazur
Gmina Nowe Miasto Lubawskie

Herb
Herb gminy
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat nowomiejski
Rodzaj gminy wiejska
Wójt Tomasz Waruszewski
Powierzchnia 138,47 km²
Liczba sołectw 16
Liczba miejscowości 22
Liczba ludności (2013)
Gęstość zaludnienia
8064
58 osób/km²
Strefa numeracyjna 56
Tablice rejestracyjne NNM
TERYT 2812052
Urząd gminy
ul. Podleśna 1 Mszanowo 13-300 Nowe Miasto Lubawskie
Strona internetowa gminy
Biuletyn Informacji Publicznej gminy

Gmina Nowe Miasto Lubawskie – gmina wiejska położona w południowo-zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w powiecie nowomiejskim. Siedziba gminy znajduje się w Mszanowie. Gmina rolnicza, położona na Pojezierzu Brodnickim, Garbie Lubawskim oraz w dolinie Drwęcy, posiadająca liczne walory przyrodnicze i krajobrazowe sprzyjające rozwojowi turystyki, w tym agroturystyki. Władzę w gminie sprawuje wójt Tomasz Waruszewski[1].

Powierzchnia gminy

Gmina wiejska Nowe Miasto Lubawskie zajmuje powierzchnię 138,47 km2[2], w tym:

  • użytki rolne: 69% (9565 ha)
  • lasy: 17% (2301,8 ha)
  • wody: 5% (692 ha)

Gmina stanowi 31,3% powierzchni powiatu nowomiejskiego.

Demografia

Liczba ludności gminy według danych z 2013 roku wynosi[2]:

Pomnik świętego Michała Archanioła w Tylicach.
Fot. Podkomorzy. Źródło: Commons Wikimedia
Kościół pw. św. Michała Archanioła w Tylicach.
Fot. Podkomorzy. Źródło: Commons Wikimedia
Kościół pw. św. Kazimierza Królewicza w Gryźlinach.
Fot. Podkomorzy. Źródło: Commons Wikimedia
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
liczba 8064 100 4029 49,96 4035 50,04
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
58 29 29

Saldo migracji wewnętrznych i zagranicznych na pobyt stały w 2013 roku w gminie wiejskiej Nowe Miasto Lubawskie było dodatnie i wynosiło 8 osób[2], co stanowi 6,9% przyrostu ludności w powiecie nowomiejskim oraz 0,2% w województwie warmińsko-mazurskim.

Historia gminy jako jednostki administracyjnej

Powstające, po II wojnie światowej, granice i podziały terytorialne na ziemiach dzisiejszej Polski, opierały się początkowo na przedwojennym podziale administracyjnym. Podział ten umiejscawiał gminę Nowe Miasto Lubawskie w powiecie lubawskim w województwie pomorskim. W 1948 roku powiat lubawski przemianowano na powiat nowomiejski[3], gmina Nowe Miasto Lubawskie stała się jego częścią. W 1950 roku na mocy ustawy o zmianach podziału administracyjnego państwa[4] powiat nowomiejski (a wraz z nim gminę Nowe Miasto Lubawskie) włączono do województwa olsztyńskiego.

W 1954 roku, na mocy Ustawy z dnia 25 września 1954 roku o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych[5], istniejące dotychczas gminy zastąpiono gromadami. Gromada Nowe Miasto Lubawskie przetrwała do końca 1972 roku, czyli do kolejnej reformy administracyjnej, która przywracała w Polsce podział państwa na gminy[6]. W 1973 roku reaktywowano gminę Nowe Miasto Lubawskie, w jej skład weszły sołectwa: Bagno, Bratian, Chrośle, Gryźliny, Gwiździny, Jamielnik, Kaczek, Lekarty, Nawra, Nowy Dwór Bratiański, Pacółtowo, Pustki, Radomno, Skarlin, Tylice[7].

1 czerwca 1975 roku, na podstawie Ustawy o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa[8], przestał istnieć powiat nowomiejski. Gmina Nowe Miasto Lubawskie została bezpośrednio częścią województwa toruńskiego.

Ponowne zmiany podziału administracyjnego państwa[9] umiejscowiły gminę Nowe Miasto Lubawskie w powołanym 1 stycznia 1999 roku województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nowomiejskim.

Gmina wiejska Nowe Miasto Lubawskie graniczy z gminami: Biskupiec, Kurzętnik, Grodziczno, Lubawa, Iława oraz gminą miejską Nowe Miasto Lubawskie.

Miejscowości na terenie gminy

Sołectwa: Bagno, Bratian, Chrośle, Gryźliny, Gwiździny, Jamielnik, Kaczek, Lekarty, Mszanowo, Nawra, Nowy Dwór Bratiański, Pacółtowo, Pustki, Radomno, Skarlin, Tylice.

Pozostałe miejscowości: Bagno (osada), Łąki Bratiańskie, Repetajka, Studa, Kaczek (osada), Ruda.

Gospodarka

Głównym kierunkiem rozwoju gospodarczego gminy Nowe Miasto Lubawskie jest rolnictwo. Użytki rolne stanowią prawie 70% ogólnej powierzchni gminy, w tym: 80,3% (7688 ha) to grunty orne, 8,4% (1404 ha) łąki i pastwiska, 0,2% (16 ha) to sady. Gmina jest typowym obszarem rolniczym, na którym do podstawowych form gospodarowania zalicza się produkcję roślinną i hodowlę zwierząt. Większość gospodarstw prowadzi działalność ogólnorolną.

Warunki przyrodnicze (w tym rzeki, lasy i jeziora) i krajobrazowe (duże urozmaicenie terenu pod względem wysokości) oraz liczne atrakcje turystyczne (naturalne i historyczne) oraz szlaki turystyczne sprzyjają rozwojowi turystyki, jednak brak całorocznej bazy noclegowej, słaby rozwój agroturystyki, słabe zagospodarowanie terenów rekreacyjnych utrudniają ten proces.

Gospodarstwa agroturystyczne znajdują się w miejscowościach: Lekarty, Radomno, Tylice[10].

W gminie nie ma rozwiniętego przemysłu, dość dobrze rozwinięta jest sieć usług o zróżnicowanej strukturze i handel.

Liczba podmiotów gospodarki narodowej wpisanych do rejestru REGON w gminie Nowe Miasto Lubawskie wynosiła w 2013 roku 506. W tym 24 podmiotów należało do sektora publicznego, pozostałe 482 tworzy sektor prywatny. 98 firm było zarejestrowanych w dziale handel hurtowy i detaliczny, 53 firmy w dziale przetwórstwo przemysłowe, 84 firmy w dziale budownictwo, 55 w dziale: rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo. Działalność związaną z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi prowadziło 13 firm[2]. Do największych firm działających na terenie gminy należą: Przedsiębiorstwo Produkcyjno Handlowe Kompasz Sp.J. - Wytwórnia Pasz w Mszanowie, Gospodarstwo Rolne "Eden" w Gwiździnach.

Gmina Nowe Miasto Lubawskie należy do Związku Gmin Regionu Ostródzko-Iławskiego "Czyste Środowisko" oraz LGD "Ziemia Lubawska".

Liczba ludności bezrobotnej zarejestrowanej pod koniec 2013 roku w gminie Nowe Miasto Lubawskie wynosiła 747 osób[2], co stanowi 19,1% bezrobotnych w powiecie nowomiejskim.

Ze środowiskowej pomocy społecznej korzysta w gminie 24% ludności[11].

Kultura i turystyka

Instytucje zajmujące się pracą na rzecz kultury na terenie gminy

Wydarzenia kulturalne związane z gminą

Ludzie związani z gminą

  • Franciszek Chabrowski (1899-1978) - działacz plebiscytowy na Warmii, uczestnik kampanii wrześniowej, autor pamiętników, malarz.
  • Kazimierz Wróblewski (1933 - 1992) - ksiądz katolicki, proboszcz w Gwiździnach, działacz sportowy i społeczny.
  • Kazimierz Sulej (1924 - 2006) - lokalny poeta, działacz, mieszkaniec Skarlina.
  • Józef Baczewski (1904 - 1975) - urodzony w Gryźlinach działacz plebiscytowy; świadek koronny procesu w Fuldzie (NRF) przeciwko członkom Selbstschutzu z Nowego Miasta Lubawskiego, winnym zamordowania około 300 Polaków.
  • Augustyn Serożyński (1883 - 1941) - senator, działacz społeczny, rolnik mieszkający w Lekartach.
  • Adolf Mikołaj Waraksiewicz (1881 - 1960) - generał brygady, zasłużony żołnierz II Rzeczpospolitej związany z Ziemią Nowomiejską; właściciel majątku w Tyliczkach.

Zabytki znajdujące się na terenie gminy

Do najcenniejszych zabytków znajdujących się na terenie gminy wiejskiej Nowe Miasto Lubawskie należą[12][13]:

Szlaki i atrakcje turystyczne

  • część szlaku św. Jakuba
  • szlak pieszy żółty: z Torunia, wzdłuż doliny Drwęcy, przez Pojezierze Brodnickie do Radomna, jego przedłużenie prowadzi na teren Pojezierza Iławskiego (szlak żółty jest fragmentem szlaku europejskiego E-11 łączącego Niemcy i Litwę)
  • szlak pieszy czerwony: szlak pieszy łączący Nowe Miasto Lubawskie z opisanym wyżej żółtym szlakiem, prowadzący do Radomna
  • szlaki wodne i spływy kajakowe rzekami: Drwęcą, Wel, Strugą, Skarlanką, Kakaj
  • zabytkowe parki m.in. w: Gwiździnach, Jamielniku, Bagnie, Gryźlinach, Tylicach
  • obszary chronionego krajobrazu, rezerwat i pomniki przyrody
  • rzeki, lasy i jeziora
  • wczesnośredniowieczne grodziska w Nowym Dworze Bratiańskim i w Radomnie
  • osada nawodna w Skarlinie
  • most w Radomnie

Informacje na temat atrakcji turystycznych znajdujących się na terenie gminy Nowe Miasto Lubawskie można uzyskać na stronie internetowej gminanml.pl.

Religia

Szkolnictwo

W gminie wiejskiej Nowe Miasto Lubawskie istnieją następujące placówki edukacyjne:

Sport

W gminie Nowe Miasto Lubawskie są organizowane różnorodne imprezy rekreacyjno-sportowe, m.in.: "MTB u Brata Jana" w Bratianie, Otwarty Amatorski Bieg Tylicki, Gminne Zimowe Igrzyska Wsi, Otwarty Amatorski Turniej Tenisa Stołowego, Turniej Wsi w Tenisa Stołowego, Turniej Piłki Nożnej dla Szkół Podstawowych, Duathlon, halowe turnieje piłki nożnej, koszykówki, turnieje szachowe i warcabowe, m.in. Mistrzostwa Powiatu w warcabach, rajdy rowerowe i spływy kajakowe.

Prężnie działają kluby:

Inne organizacje i instytucje

Obszary chronione i pomniki przyrody

Na terenie gminy znajdują się obszary objęte różnymi formami ochrony przyrody. Należą do nich[14]:

Rezerwaty przyrody:

Obszary chronionego krajobrazu:

Obszary Natura 2000:

Z pozostałych form ochrony przyrody na terenie gminy wiejskiej Nowe Miasto Lubawskie znajdują się 4 pomniki przyrody[14].

Ciekawostki

  • Skarlińska legenda

Z Jeziorem Skarlińskim wiąże się ludowa legenda. W niewielkiej odległości od półwyspu zwanego do dnia dzisiejszego "Kuchnią" był niegdyś piękny, wyniosły zamek. Mieszkał w nim bogaty hrabia wraz z żoną i dorodną córką, o rękę której ubiegało się wielu młodych kandydatów. Gdy nadszedł dzień ślubu, wyznaczony na święto Trzech Króli, goście weselni udali się do klasztoru w Łąkach Bratiańskich. Kiedy orszak ślubny przeprawiał się przez jezioro, słaby lód załamał się, a ludzie zginęli w odmętach wód. Wraz ze śmiercią właścicieli zamek skarliński popadł w ruinę i został zapomniany.

  • Tylicki archanioł

Pierwotnie pomnik świętego Michała Archanioła w Tylicach stał na usypanym kopcu nieopodal kościoła; po nastaniu okupacji Niemcy zniszczyli pomnik. Po zakończeniu II wojny światowej z inicjatywy proboszcza tylickiej parafii, księdza Kurowskiego, powstała nowa, rzeźbiona i pokryta kolorową polichromią figura świętego Michała. Usytuowana dziś w sąsiedztwie domu parafialnego zwraca uwagę swoją oryginalnością i niespotykaną formą.

Przypisy

  1. BIP Urzędu Gminy Nowe Miasto Lubawski
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Portret terytorium, Bank Danych Lokalnych GUS
  3. Dz.U. 1948 nr 12 poz. 97, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 lutego 1948 r. o zniesieniu powiatów: szczuczyńskiego i utworzeniu powiatu grajewskiego w województwie białostockim, stopnickiego i utworzeniu powiatu buskiego w województwie kieleckim, błońskiego i utworzeniu powiatu grodzisko-mazowieckiego w województwie warszawskim oraz nieszawskiego i lubawskiego i utworzenia powiatów aleksandrowskiego i nowomiejskiego w województwie pomorskim. isap.sejm.gov.pl
  4. Dz.U. 1950 nr 28 poz. 255, Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa. isap.sejm.gov.pl
  5. Dz.U. 1954 nr 43 poz. 191, Ustawa z dnia 25 września 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych. isap.sejm.gov.pl
  6. Dz.U. 1972 nr 49 poz. 312, Ustawa z dnia 29 listopada 1972 r. o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych.isap.sejm.gov.pl
  7. Uchwała Nr XXI/83/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w wjewództwie olsztyńskim.
  8. Dz.U. 1975 nr 16 poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych. isap.sejm.gov.pl
  9. Dz.U. 1998 nr 103 poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów.[1]
  10. UG Nowe Miasto Lubawskie
  11. Bank Danych Lokalnych GUS
  12. Narodowy Instytut Dziedzictwa, Rejestr zabytków
  13. Planu rozwoju lokalnego gminy Nowe Miasto Lubawskie na lata 2004 - 2006 oraz 2007-2013.
  14. 14,0 14,1 Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie [2]

Bibliografia

Dz.U. 1948 nr 12 poz. 97, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 lutego 1948 r. o zniesieniu powiatów: szczuczyńskiego i utworzeniu powiatu grajewskiego w województwie białostockim, stopnickiego i utworzeniu powiatu buskiego w województwie kieleckim, błońskiego i utworzeniu powiatu grodzisko-mazowieckiego w województwie warszawskim oraz nieszawskiego i lubawskiego i utworzenia powiatów aleksandrowskiego i nowomiejskiego w województwie pomorskim. isap.sejm.gov.pl [20.10.2014]
Dz.U. 1950 nr 28 poz. 255, Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa. isap.sejm.gov.pl [20.10.2014]
Dz.U. 1954 nr 43 poz. 191, Ustawa z dnia 25 września 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych.isap.sejm.gov.pl [20.10.2014]
Dz.U. 1958 nr 76 poz. 393, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1958 r. w sprawie zmiany nazw niektórych powiatów w województwach olsztyńskim, poznańskim i zielonogórskim.isap.sejm.gov.pl [20.10.2014]
Dz.U. 1972 nr 49 poz. 312, Ustawa z dnia 29 listopada 1972 r. o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych.isap.sejm.gov.pl [20.10.2014]
Dz.U. 1975 nr 16 poz. 91, Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych. isap.sejm.gov.pl[20.10.2014]
Dz.U. 1975 nr 17 poz. 92, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw.isap.sejm.gov.pl [20.10.2014]
Dz.U. 1998 nr 103 poz. 652, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów.isap.sejm.gov.pl [20.10.2014]
Uchwała Nr XXI/83/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie olsztyńskim. [w:] Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie, Olsztyn 1972.
Planu rozwoju lokalnego gminy Nowe Miasto Lubawskie na lata 2004 - 2006 oraz 2007 - 2013
Bank Danych lokalnych GUS, Portret terytorium [20.10.2014]
BIP Urzędu Gminy Nowe Miasto Lubawskie [20.10.2014]
Urząd Gminy Nowe Miasto Lubawskie [20.10.2014]
Leksykon kultury Warmii i Mazur [20.10.2014]
Narodowy Instytut Dziedzictwa, Rejestr zabytków [20.10.2014]
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie [20.10.2014]
Kuratorium Oświaty w Olsztynie, Wykaz szkół i placówek oświatowych w województwie warmińsko-mazurskim [20.10.2014]